- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- A.
- H.
- Ha.
- N.
- K.
ZabDziej I p. 236 (a. 1536) : constituerunt ... procuratorem ... in secundo ius (cf. ib.p. 185, a. 1523 : in prima iuris.).acc. sg. iurem:
DokMp I p. 418 (a. 1418) : iurem transivisse.
ZabDziej I p. 246 (a. 1539) : iurem suscepit cum duobus testibus.abl. sg. iuri:
StPPP VIII p. 612 (a. 1398) : cum omni iuri.abl. pl. iuris:
AGZ II p. 9 (a. 1375) : cum omnibus ... pertinencys, iurys, dominys.
TPaw IV p. 80 (a. 1400) : cum omnibus iuris.]
I.
A.
1.
prawo, zasada, norma;
norma, regula,
praescriptio.
Distinguitur
divinum (opp. humanum:
KADŁUB.
p. 43
).
Simili sensu
poli (opp.
fori:
MARTIN. OP. Marg. fol. h 6b).
N. locut.
explorati iuris est
jest rzeczą pewną;
certum est,
cf.
Opp.
dubii iuris:
HUSSOW. p. 16, v. 203 : dubii certamina i-is.
2.
zbiór przepisów prawnych, system prawny, prawodawstwo; praeceptorum, quae valent, corpus.
Glossae
Pol.
KsgZPozn p. 205 (a. 1402) : propter i-is ... «mimo prawa».
KsgLub p. 99 (a. 1484) : super i-s ... «nad prawo».
Distinguitur
α. consuetudinis (consuetudinarium, cf.
supra III 1118,43
)
;
simili sensu
;iuris consuetudo (
StPPP VIII
p. 361,
a. 1390
et saepius) vel mos (
ib.
p. 349,
a. 1389).
β. naturae (naturale:
MARTIN. OP. Marg.
fol. h 6b et
saepius; item naturalissimum:
StPPP VII
p. 243,
a. 1544).
Opp.
conditum (
Ztschr. LX
p. 163, a.
1301)
, positivum ((
PreussUB I
p. 199, a.
1252
;
MARTIN. OP. Marg.
fol. h 6a
;et saepius),(prae)scriptum ((
ArPrawn X
p. 284, a.
1409
;
DŁUG. LibBen I
p. 39
;
; seu statutum:
AGZ XVIII
p. 482, a.
1505)
.
Item
iuri naturae opp. iuris forma(tio) (cf.
supra IV 305,31
sqq.; 316,23 sqq.) vel regula (
StPPP VII
p. 245, a.
1544).
Porro distinguitur
α. civile
cf.
(
simili sensu
legale:
KodWp III
p. 559,
a. 1385).
Opp.
canonicum
cf.
supra II 110,3 sqq.
;
simili sensu
;pontificium: ((
NIC. BŁ. Tract. fol. a IIa
;
;pontificale:
KodUJ III
p. 71, a.
1480),
item decretorum (
NIC. BŁ. Tract. fol. aa Ia).
N.
locut.
utrumque i. civile
canonicumque,
praec.
in
locut.
iuris utriusque doctor (
DokMp VI
p. 46, a.
1388
et vulgo).
β. (commune) gentium cf.
sq.
γ. publicum
(opp. privatum:
DŁUG.
Hist. II p. 159=III
p. 179
ed. nov).
Indicatur iuris origo
α. Polo
nicum (
KodWp I
p. 27,
saec. XIII-XIV
; Polonicale:
DokMp I
p. 56, a.
1344).
β. Quiritium
(i. Romanum)
MARTIN. OP. Marg. fol. h 6b
;
DOBCZ. Ars. fol. b I
Vb,
;cf.
Th. VII 2,681,68 sqq.
γ. Theutonicum ((
CodSil(M)
II
p. 66, a.
1209
;
KodMp II
p. 180,
a. 1290
;et vulgo). Hoc autem dividitur in Magdeburgense
(Magdeburgensis civitatis:
KodKrak
p. 1, a.
1258
;
Lites II
p. 256,
a. 1289
et passim; simili sensu Virginale:
KodMp I
p. 314,
a. 1404)
, Culmense (
KodWp III
p. 121,
a. 1358
et saepius),Flamingicum, Franconicum (
CodSil IV
p. 319,
a. 1257)
, Lagoviense (
KodMp IV
p. 209,
a. 1424),
Lembergense (
DokMp I
p. 5, a.
1272)
, Noviforensis civitatis (Novi Fori:
KodMp II
p. 125,
a. 1264
;
DokMp I
p. 6, a.
1277
et vulgo),Srzedense (
DokMp I
p. 51,
a. 1338).
δ. Pruthenicum (
PP II
p. 198,
a. 1454)
, Ruthenicum (
KodMp IV
p. 45, a.
1394)
, Valachiale (
AGZ XIII
p. 203,
a. 1446)
.
3.
władza sądownicza, jurysdykcja;
iurisdictio.
Glossa
Pol.
KodWp V p. 94 (a. 1406) : domino ... regi ... adiudicauimus i-s supremum wlgariter «wissze prawo».
4.
sąd, trybunał sądowy;
iudicium.
Vulgo intellegitur ipsum
iudicum collegium,
v.
gr.
ZabDziej I p. 41 (a. 1432) : ultra quam i-s decrevit.Ib. infra
( a. 1434) : i-s una cum domino decreverunt ... Albertum esse liberum.
N.
glossam Pol.
AGZ XVIII p. 121 (a. 1475) : antequam i-s sedet ... «poky prawo syedzy».Distinctiones notabiliores ad 2-4: spirituale opp. saeculare ( StPPP VIII p. 508, a. 1398 et saepius). Saeculare autem ita dividitur
a.
in iure Polonico
α. castrense cf.
,
item
castri (Cracoviensis:
ArPrawn X
p. 95,
a. 1401
; Sandomiriensis:
KodMp IV
p. 3,
a. 1386)
.
β. regale sąd
królewski (
AGZ XI 11
p. 263,
a. 1448)
;
simili sensu curiale (
ŁASKI ComPriv
fol. 256a
)
.
γ.
terrae
sąd ziemski;
quod ad nobiles regionis alicuius iudicandos pertinet (
StPPP
VIII
p. 252,
a. 1388
et saepius; simili sensu
terrestre
(
CodEp I
1,
p. 26,
a. 1406
et saepius;terrenum:
KsgZPozn
p. 35,
a. 1400
; terrestricum:
KodWp III
p. 255,
a. 1364).
Praeterea camerarii (
AGZ XIX
p. 276,
a. 1475).
b.
in iure Theutonico
α. civitatis (
KsgŁawKr
p. 1,
a. 1365)
; simili sensu civile (
DokMp VI
p. 140,
a. 1496
et saepius), item municipale (
GLc
p. 13
)
, suburbanum (
AGZ XV
p. 151,
a. 1473).
β. feudale cf.
supra IV 151,45 sqq.
γ. hospitale cf.
Praeterea
cerdonale (
StPPP II
p. 674,
a. 1462)
, montanum (et
metallicum:
IusMet
p. 69,
a. 1290
;
item montanicum
ib.
p. 141,
a. 1426).
c. militare campestre (
WiadPol
p. 61, a.
1555)
.
5.
rozprawa sądowa, postępowanie sądowe; iuris
actio.
Additur
iudiciarium (iudiciale:
TPaw III
p. 125, a.
1389
;
ib.
p. 126, a.
1389),
; litigatorium (
Lites III
p. 90, a.
1414).
N.
glossas Pol.
ZapSądWp p. 130 (a. 1403) : dimisit ipsum libere de i-e wlgariter «s prawa».
KsgCzer p. 288 (a. 1423) : ad i-s «ku rosprawye».
PP III p. 189 (a. 1450) : in peremptorium i-s wlgariter «na zawithe prawo».
StPPP II p. 803 (a. 1474) : noluit expectare i-s alias «fristu».
AGZ XIX p. 314 (a. 1487) : non accedo .., ad i-s alias «ve prza».
Simili sensu
iuris cursus (cf.
supra II1536,41
sqq.),gradus (cf.
),
ordo (
Lites I
p. 13, a.
1320
et saepius),processus (
KodMp II
p. 73, a.
1244
et saepius), rigor (
AKapSąd III
p. 271, a.
1500)
, strepitus (
ŹrWaw I
p. 80, a.
1486).
N.
constr. sq.
de
(c.
nomine loci)
ArPrawn X p. 126 (a. 1403) : i-s unum habuimus de Bochna.
Ib. infra i-s unum de Przegina.
Ib. infra i-s unum de Slumnikij.Ceterae distinctiones ad 4—5: respicitur res, de qua agitur
α. aquaticum
tzw. sąd wodny (na Mazowszu), który rozpatrywał wszelkie sprawy
związane z
żeglugą; iudicium (in Masovia
celebrari solitum), quo
causae ad navigationem spectantes iudicabantur (
IurMas III
p. 284,
a. 1496
; Ad rem cf. Bardach, Historia państwa i prawa I
p.
478).
β. furasticum (
ZabDziej I
p. 88, a.
1470).
γ. graniciale (
AGZ VIII
p. 211,
a. 1511).
respicitur iudicii
celebrandi modus
α. arduum alias «gorancze», cf.
sq.
β. bannitum
cf.
γ. campestre cf.
supra II 79,4
sqq.
δ. faciatum alias «liczowani
rok»,
cf.
respicitur causae examinandae modus
aquae (et baculorum, cf.
supra I 678,33
sqq.;
ib.
1013,10 sqq.;et ferri manualis:
SchlUrk
p. 317,
a. 1249
; ad rem
cf.
supra IV 134,35
sqq.). indicatur poena a iudice constituenda super collum et manus (
LiegnUB
p. 5,
a. 1252
; item tangens manum et collum:
CodPom
p. 561,
a. 1238)
.
Iuncturae verbales selectae ad 4
-5
a.
nom. ius
celebratur (
ArHist VI
p. 10, a.
1458)
; simili sensu
est (
StPPP VIII
p. 129,
a. 1385
;
AGZ XIV
p. 177,
a. 1445)
, sedet ((
ib.XVIII
p. 121,
a. 1475
;
;assidet
ib.XIV
p. 191,
a. 1445
; considet super
aliquem
ib. XIX
p. 471,
a. 1500
; residet
ib. XVI
p. 105,
a. 1473)
.
b.
acc.
(de partibus)
ius administrare (
IurMas II
p. 24, a.
1476
;
AGZ XVIII
p. 491,
a. 1486)
,
agere (
StPPP VI
p. 422,
a. 1531
; item
iura inter se :
AGZ III
p. 229,
a. 1462)
, aspicere
(
PP III
p. 134,
a. 1446
; respicere :
ArPrawn X
p. 19, a.
1393)
, (a)stare (
TPaw IV
p. 678,
a. 1398
et saepius; item
iuri :
PommUrk IV
p. 264,
a. 1307
;
TPaw III
p. 117,
a. 1389
;
; in iure :
DokKKr I
p. 35, a.
1313
et saepius;
circa ius :
StPPP VIII
p. 69, a.
1382)
, (at)temptare
ArPrawn X
p. 19,
a. 1393
;
KsgGrWp I
p. 219,
a. 1395
; pro aliqua re:
StPPP VIII
p. 405,
a. 1397)
, audire (
StPPP II
p. 410,
a. 1435)
, (col)locare (super aliquem:
ArPrawn IV p. 443, a. 1408 ; super aliquid:AGZ V p. 193, a. 1456 ; cum aliquo : StPPP II p. 320, a. 1428) , complere ( KsgMaz III p. 134, a. 1435 ; implere : PrPol p. 44, a. 1388) , dare ( AGZ XVII p. 17, a. 1469 ; item iuris ib. XIII p. 502, a. 1466) , ducere (contra aliquem : KsgCzer p. 22, a. 1409) , facere (cum aliquo : StPPP VIII p. 67, a. 1382 et saepius; contra aliquem : KsgGrWp II p. 42, a. 1394 ; alicui : StPPP IX p. 46, a. 1453 ; etiam iuris ordinem :
AGZ XVII p. 483, a. 1502 : nullo ordine i-is facto alias «nye roszprawywschy szye»), habere ( TPaw VII p. 138, a. 1419) , incurrere (( ib. p. 391, a. 1424 ; ;intentare ( StPPP VI p. 422, a. 1531) , invenire ( AGZ XIV p. 49, a. 1442) , parare (pro aliquo: KsgKaz p. 64, a. 1375) , pati ( KsgGrWp I p. 46, a. 1388 et saepius), patrare ( KsgSądWar p. 30, a. 1457 ; perpetrare: KsgKaz p. 118, a. 1379) , (per)transire (alicui: KsgGrWp I p. 244, a. 1396) , petere ( DokSul p. 361, a. 1388 ; StPPP VII p. 3, a. 1497) , ponere (alicui: AGZ XVIII p. 473, a. 1505) , producere ( CorpJP II I p. 460, a. 1519), item praebere (de se, syn. iuri parere: Tom. II p. 188, a. 1513) , recipere ( DokSul p. 361, a. 1388 ; suscipere: ZabDziej I p. 246, a. 1539) .
c.
abl. iure agere
(
StPPP VIII
p. 405,
a. 1397
et saepius; contra aliquem:
TPaw IV
p. 243,
a. 1399)
, se agitare (pro aliqua re:
AGZ XIV
p. 305,
a. 1450)
, circumire (
ib.
p. 272,
a. 1448
;
;obire:
PP III
p. 149,
a. 1447
; cf.
ib.
p. 121,
a. 1445,
ubi perperam abire), (com)parere (
StPPP VIII
p. 596,
a. 1398
; item iuris:
TPaw IV
p. 427,
a. 1391
; iuri:
KodWp III
p. 336,
a. 1369
et saepius; ius:
AGZ XII
p. 97, a.
1440
; in iure:
PP III
p. 97, a.
1442)
, (con)vincere (
KodWp III
p. 93,
a. fere 1358
;
StPPP VIII
p. 751,
a. 1399)
;, disceptare (
StPPP VII
p. 381,
a. 1448)
, se discutere (
KsgMaz III
p. 36, a.
1434)
, disponere (
TPaw VII
p. 108,
a. 1419)
vel distrahere (cum aliquo pro aliqua re:
AGZ XIX
p. 30, a.
1477)
, insurgere
(contra aliquem:
DokMp I
p. 414,
a. 1417)
, procedere (
StPPP VIII
p. 609,
a. 1398
et saepius; item
ad ius:
TPaw VII
p. 349,
a. 1423)
.
d.
potissimum
c.
prp.
α. ad (in) ius accedere
(
AGZ XIX
p. 314,
a. 1487)
, habere (
StPPP VII p
20 a. 1497,
cf.
),
intrare (
ZapSądWp
p. 10,
a. 1400
;
AGZ XVII
p. 275,
a.
1491)
; item incorporare causam (
IurMas II
p. 55, a. 1492).
Porro ad iuris beneficium con
volare (
Lites I
p. 12,
a. 1320)
, rigorem iuris extendere (contra aliquem:
AKapSąd III
p. 271,
a. 1500)
, in iure proponere (
KodMaz(K)
p. 197,
a. 1219),
se sub ius subdere (
PP III
p. 3,
a. 1427
et saepius).
Opp.
(ex, a) iure (iuris, ius) evadere (testibus:
TPaw IV
p. 519,
a. 1392
;
StPPP II
p. 116,
a. 1401
;
AGZ XII
p. 136,
a. 1445)
; iure obtinere (aliquid:
DokMp I
p. 346,
a. 1407)
, (re)manere
(circa aliquid
: StPPP
p. 869,
a. 1400
;
TPaw VII
p. 176,
a. 1420.
;
β.
aliquem ad (in) ius (et decretum dominorum) adducere (pro
aliqua
re :
KsgMaz III
p. 243,
a. 1437)
, citare, (e)vocare, dare (
StPPP VII
p. 20,
a. 1497
,
cf.
sq.),
postulare (
ib.
p. 20,
a.
1497),
pronuntiare (
AGZ XVII
p. 414,
a.
1504)
, remittere (
DokMp I
p. 101,
a. 1355)
,
trahere;
simili sensu
iuri admittere (
IurMas I
p. 73,
a. 1398)
, sistere (
Tom. I
p. 36,
a. 1509)
,
statuere (
StPPP
VIII
p. 550,
a. 1398
et saepius),
tradere (
ZapSądWp
p. 17,
a. 1400)
; item
iure (pro aliqua re) aggredi (
ArPrawn VI
p. 154,
a.
1554)
, impedire (
StPPP VII
p. 37,
a. 1497
et saepius),
impetere (
ib.VIII
p. 607,
a. 1398)
,
impulsare (
AGZ XIX
p. 448,
a. 1466),
item
devincere (
TPaw VII
p. 350,
a. 1423
:
ipsum j-e devicit id est «przeprzal»).
Opp.
de iure dimittere (
ZapSądWp
p. 130,
a. 1403)
.
e.
de iudice ius celebrare (
Visit.
p. 426,
a. 1512),
complere (finale:
KodWp V
p. 1, a.
1400
et saepius), facere (inter aliquos:
StPPP VIII
p. 32,
a. 1381)
, gubernare (
KodMp II
p. 173,
a. 1289)
, locare (alicui:
AGZ XI
p. 67, a.
1431
; oblocare
ib.XVIII
p. 177,
a. 1479
et saepius), ministrare (
IurMas II
p. 11, a.
1472)
, peragere (et exercitare:
LiegnUB
p. 48, a.
1324
; cum aliquo:
KodWp III
p. 336,
a. 1369),
item in iure residere (
KsgŁawWar I
p. 190,
a. 1481).
B.
1.
orzeczenie sądu;
iudicis decretum.
N.
glossam
Pol.
AGZ XIV p. 284 (a. 1449) : sibi equm non misit iuxta i-s «na wswod».
Iuncturae verbales
ius (iura) dare, reddere.
N.
constr. sq. gen. obi.
IusMet p. 202 (a. 1505) : unicuique transgressori j-s demeriti sui secundum poenas nostras regias exhiberet zupparius.
N.
superius
ortyl, orzeczenie sądu wyższego prawa
niemieckiego; iudicii iuris
Theutonici superioris
decretum
ZabDziej I p. 41 (a. 1432) : aquisivit sibi honorem i-e superiori seu scripto pro sua uxore.
AKapSąd III p. 42 (a. 1475) : per i-s superius alias «ortyl» latum de Wyzna obtinuit.
Syn.
ortilegium (
OrtWp
p. 44, saec.
XV
et saepius).
2.
dowód, świadectwo przedłożone w sądzie;
documentum, testimonium
TPaw IV p. 503 (a. 1392) : Nicolaus ... et alij circumsedentes, qui j-s erga eundem Petrum offere volebant.
KsgGrWp II p. 42 (a. 1394) : ministerialis volens restituere j-s in judicio regali inter Cunradum ... et Zavisium.
Ib. p. 256 (a. 1397) : ministerialis recongnovit coram nobis et j-s aportavit et restituit super filiam Dobeslai ... quod sibi solvit dothalicium.
Additur
iuramenti, cf.
infra 16. Ita saepius, praec. in
locut. ius facere (
ZabDziej I
p. 41,
a. 1434
et saepius), offerre (cf.
supra), ponere (
KsgCzer
p. 295, a.
1424
et saepius), producere (
ZabDziej I
p. 41, a.
1434)
, reddere (
KsgGrWp II
p. 165, a.
1399
;
DokLub
p. 250, a.
1446
; item
ius (sic) redditio:
StPPP VII
p. 89, a.
1498)
, restituere
(cf.
).
Syn.
iurare (
ZabDziej I
p. 91, a.
1473).
N.
constr.
a.
sq.
inter,
cf.
b.
sq.
pro:
AGZ XI p. 238 (a. 1444) : testes noluerunt i-s facere iuramenti pro eodem.
c.
sq.
super, cf.
d.
sq.
enunt.
obi.
, cf.
et
StPPP IX p. 35 (a. 1446) : debet in duabus septimanis ... facere i-s, quod fuit infirmus.
3.
oplata składana w sądzie; pecunia, quae in iudicio solvebatur
a.
na rzecz sędziego;
iudici
RHist IV p. 165 (a. 1358) : posito sive soluto i-e consueto et debito scabinis pro sententiae redargutione.
KsgGrWp I p. 193 (a. 1394) : Staszko ... j-s ipsorum judicum asignavit.Ita passim saec. XIV-XVI. Glossae Pol.
KsgGrWp I p. 246 (a. 1396) : Andreas ... astitit suo termino ... super Verusz ... et j-s asignavit wlgo «przisand».
KsgSądWar p. 27 (a. 1451) : posuit suum i-s iuratis alias «subselenk».
StPPP IX p. 53 (a. 1457) : super hoc ... Martinus ... dedit iudici i-s ipsius videlicet «wsdawne».
Ib. p. 58 (a. 1464) : super hoc ... posuit i-s scabinale alias «szepenszlyk» (cf. ib. XI p. 7, a. 1482).
Ib. XI p. 694 (a. 1477) : Nicolaus ... i-s eorum scabinorum dedit, videlicet testimoniale alias «szwydeczne».
Ib. II p. 861 (a. 1487) : ego iudex volo habere j-s meum alias «kosz» secundum formam j-is.
Ib. XI p. 11 (a. 1500) : super hoc posuit i-s iuramentale alias «pszepszelnijk».
b.
innym urzędnikom sądowym;
ceteris iudicii
magistratibus
PrPol p. 330 (a. 1393) : volo lucrari, quod i-s ministeriali non dedit.
RotKość p. 102 (a. 1400) : Petrassius noluit i-s scriptori dare.
ArHist III p. 161 (a. 1411) : notario de nota i-s seu pecuniam dare.
JusPol p. 212 (a. 1420) : notarii in ... Majori Polonia ... accipiant sua j-a ... videlicet pro una inscriptione ... unum grossum.
KsgMaz II p. 168 (a. 1426) : tenentur i-s seu salarium geometri solvere.
C.
locut.
adv.
1. iure
a.
sądownie, drogą sądową;
coram
iudice.
Iuxta ponitur
iudicialiter (
StPPP II
p. 419,
a. 1436
et saepius); simili sensu circa ius (
Ztschr.
LXX I
p. 191,
a. 1327)
, cum iure (
PP III
p. 7, a.
1428)
, sub iure (
KsgKaz
p. 27, a.
1371
et saepius).
b.
zgodnie z prawem, legalnie; legitime,
iuste.
Additur
bono (optimo); iusto, legitimo (
DŁUG.
Hist. II p. 148=III
p. 167
ed. nov.
et saepius), pleno (
KsgMaz III
p. 67, a.
1434)
;
opp. arbitrario (
VL
p. 181,
a. 1454).
Simili sensu
cum iure (
AGZ XIII
p. 244,
a. 1447
; maiore:
SamlUB
p. 224,
a. 1337)
, de iure (
Lites II
p. 236,
a. 1286
et passim;
cf.
Th. VII 2,700,34 sqq.; opp. (de) facto,
cf.
vel
de more:
CodEp III
p. 96, a.
1457)
, ex iure (
KodWp III
p. 201,
a. 1362
et saepius,
cf.
Th. VII 2,700,23 sqq.),
in iure (
KodMp II
p. 184,
a. 1292
;
AGZ XVII
p. 73, a.
1472)
, pro iure (
CodSil VIII
p. 28,
a. 1349),
cf.
Th. VII 2,700,25 sqq.).
c.
słusznie, w sposób właściwy; merito,
apte.
Syn.
debite (
KsgGrWp I
p. 214,
a. 1395)
, iuste (
StKapWł
p. 50, a.
1500)
, merito (
Lites II
p. 286,
a. 1416)
.
2.
ipso iure
na mocy obowiązującego prawa; vi legis, quae valet.
II.
A.
1.
uprawnienie, prawo, tytuł (do czegoś);
facultas, potestas, copia.
Praec.
uprawnienie określone normą prawną;
facultas lege definita.
Dicitur
altum et bassum (
CodSil II
p. 5, a.
1258)
, merum et mixtum ((
ib.
;
DŁUG. Hist. IV
p. 154
)
;, superius et
inferius (
KodTyn
p. 62, a.
1283)
, perpetuum (
KodMp II
p. 4
. saec. XII ex.
et saepius; perpetuale:
AGZ XV
p. 21, a.
1457
; item vitale:
StPPP VI
p. 421, a.
1531)
, plenum (
DokMp I
p. 4, a.
1257)
, privilegiatum (privilegiale:
CodEp II
p. 335, a.
1434
;
DŁUG. LibBen I
p. 538
)
.
Definitur adi. , v. gr.
advocaticum
(
PommUB
p. 518, a.
1299
et saepius), civile (
PommUrk III
p. 207, a.
1294
et saepius; civitatis:
PrzywKr
p. 8, a.
1360)
, clericale (
AKapSąd II
p. 598,
a. 1471
; et ordinum monorum
ib. III p 54, a
1485)
, ducale (
KodMaz(K)
p. 215, a.
fere 1222
et saepius), ecclesiasticum (
KodMp I
p. 8, a.
1192
;
KodKKr II
p. 92, a.
1382)
, episcopale (
Lites I
p. 338, a.
1339
;
DyplMog
p. 90, a.
1400)
, regale (
KodMp IV
p. 23, a.
1388)
, sculteticum (
AGZ XI 11
p. 519, a.
1466).
Praec.
militale (militare :
PrPol
p. 23, saec.
XIV
;
IurMas III
p. 237, a.
1390
et saepius); simili sensu
militiae (
StPPP VIII
p. 400, a.
1397
et saepius), item
nobilitatis
(
ib.
p. 568, a.
1398
et saepius;
nobile :
KsgCzer p. 300, a. 1424 : manserunt ... circa j-s nobile alias «slachdnem prawe»).
Constr.
a.
sq.
gen.
,
v.
gr. molendini (
KodWp III
p. 261,
a. 1365
; item molendi ib.
), montium
(i. salis fodinae
KodMp IV
p. 5, a.
1386)
, patrimonii (
GALL
p. 67,
19).
Praec.
α.
patronatus (ecclesiae
vel
in ecclesia)
prawo do obsadzania godności
kościelnych; facultas
dignitatem ecclesiasti
cam in aliquem
conferendi (
KodKKr I
p. 13,
a.
1213
;
CodPom
p. 442,
a. 1342
;
DokMp VI
p. 170,
a. 1400
et passim).
N.
glossam Pol.
GLb p. 54 : j-s patronatus «podavanye» est potestas ad instituendum beneficium ecclesiasticum.
Syn.
collatio (
KodMp III
p. 84,
a. 1352
et saepius). Cf. IURISPATRONATUS.
Simili sensu
patroni
(
DŁUG.
LibBen I
p. 258
),
sed etiam (ratione
obi.
)
mansionariae (
ArHist X
p. 322,
a. 1503)
, altaris
(
DokMp I
p. 366,
a. 1410).
Sensu latius
transl.
(extra
res
eccl.
)
ad molendinum (
KodWp V
p. 158,
a. 1409
:
qui ad predictum molendinum i-s
patronatus
habuerunt).
β. possessionis (et
proprietatis:
PommUrk II
p. 478,
a. 1282)
, proprietatis (possessionis et dominii:
Lites II
p. 254,
a. 1330
;
item proprietarium:
KsgHenr
p. 71
et saepius). Simili sensu ius nude positum,
praec.
in iuncturis
ius (dominium) et proprietas (
KodKKr
I
p. 37,
a.
1247
;
DokMp VI
p. 52,
a. 1388
et passim),
dos et ius (
DŁUG.
LibBen I
p. 198
).
b.
sq.
ad.
c.
sq.
de:
AGZ XIII p. 195 (a. 1445) : tu villam ... tenuisti, nullum i-s de eadem obtinens.
KodMp IV p. 464 (a. 1447) : episcopo ... de eisdem decimis et ad ipsas nullum i-s ... competere.Cf. Th. VII 2,690,66 sqq.
d.
sq.
in
c.
acc.
vel
abl.
e.
sq.
pro:
StPPP VIII p. 387 (a. 1397) : non wlt ... i-s concedere pro via communi, pro hyemalibus seminibus.
f.
sq.
super:
CodVit p. 401 (a. 1418) : i-a dicti Donyn ad et super canonicatum et prebendam ecclesie Wladislauiensis.
KodMp IV p. 251 (a. 1429) : cedere i-i, quod haberet super eisdem villis.
CracArt II p. 308 (a. 1535) : qui ... i-s locatorum super ea domo habent.
g.
sq.
inf.
StPPP VIII p. 110 (a. 1384) : litteram ... ponere contra Albertum, quod non habet i-s respondere.
TArch p. 54 (a. 1409) : non debes me neque habes i-s sentenciare.
h.
sq.
enunt.
obi.
TPaw IV p. 175 (a. 1408) : debet presentare literam ... continentem i-s, quod non habet hic respondere.
KsgCzer p. 309 (a. 1425) : habemus i-s ... quia non habemus ducere captivum.
Iuncturae verbales selectae
α. ius alicui
competit;
simili sensu tangit (
KsgGrWp II
p. 187,
a. 1399).
β. (sui) iuris esse;
simili sensu ius suum habere (
StPPP
VIII
p. 13,
a. 1376).
γ. iuri alicuius attinere (
LeubUrk
p. 52,
a. 1215)
; simili sensu in ius pertinere (
KodMaz(K)
p. 410,
a. 1238).
δ. in (aliquo) iure
constitui (
StPPP
VIII
p. 862,
a.
1400)
, esse (
PommUrk IV
p. 300,
a. 1305)
, sedere (
AGZ XVII
p. 73,
a. 1472)
.
2.
(praec.
pl. ) władza,
rządy; potestas, dicio,
v.
gr.
regum (
DŁUG. Op.
p. 23
)
.
Ad
1-2
distinguitur
donatorium (
KodMp II
p. 130, a.
1271
; donativum :
PommUrk II
p. 13,
a. 1254)
, emptorium (
CodSil II
p. 23, saec.
XIV ex.)
, obligatorium (
AGZ XII
p. 349, a.
1472
:
i-e obligatorio alias
«na vyderkoch»).
Praec. hereditarium sim. (KodWp I p. 26, saec. XIII et passim; opp. quaesitum: ArPrawn VII p. 43 ) ; simili sensu sanguinis (opp. designationis: DŁUG. Hist. II p. 524 = IV p. 283 ed. nov.).
B.
1.
dokument potwierdzający uprawnienia;
litterae, quibus alicui aliquid
conceditur
AKap Sąd II p. 74 (a. 1428) : rex unacum ... archiepiscopo volunt videre i-a Nicolai plebani.
PP II p. 6 (a. 1447) : i-s priuilegij ... existit igne crematum.Ita saepius.
N.
glossam
Pol.
StPPP II p. 720 (a. 1466) : ostendat aliquod j-s alias «gistothy» (ed. gistothaty), quam super eandem domum habet.
AGZ XVIII p. 295 (a. 1491) : obligatus est eis dare et ostendere sua i-a alias «vrzad» penes positionem decem marcarum.Additur litterale ( StPPP VI p. 47, a. 1510 ; litteratorium ib. p. 180, a. 1521) .
2.
(praec.
pl. ) zobowiązania
wynikające z przepisów prawnych
(zwł. świadczenia poddanych);
munus lege (praec. iure
feodali) impositum
KodPol I p. 4 (saec. XII ex.ex) : Mesco dux absolvit ... homines in premissis villis commorantes ... ab omni exaccione sive collectione, a vecturis et expedicionibus et ab omnibus i-bus in Polonia constitutis.
KodWp I p. 25 (saec. XIII ex.ex) : ego Mesico ... donavi hereditatem ... ab omnibus i-bus Polonie absolutam quibuscunque censeantur nominibus.Ita passim saec. XIII-XV.
N.
constr.
a.
sq.
circa:
KodMp II p. 104 (a. 1256) : i-a, que circa huiusmodi exactiones peti solent vel fieri.
b.
sq.
de:
StPPP VIII p. 914 (a. 1400) : i-s Polonicum in Woywanouice de area ... eidem nobili ... temporibus perpetuis debet fieri per quempiam.
c.
sq.
in
c.
abl.
PommUrk IV p. 260 (a. 1307) : omne i-s civium tam in vigilando quam in collecta ... vel in quibuscumque aliis ad i-s civium spectantibus ... adimplere.
Praec.
fiscale (solubile)
et
abs.
:
danina pieniężna, czynsz, opłata;
vectigal, tributum, pensio
DokKujMaz p. 122 (a. 1231) : absoluentes dictum monasterium ... ab omnibus ... i-bus fiscalibus, «powoz», «podworoue» et omnibus aliis angariis.
PrzywKr p. 1 (a. 1299) : de curia nostra, quam in ipsa civitate Cracouia possidemus ... faciemus omne i-s civile nos contingens.
KodMp III p. 112 (a. 1357) : pro censu octo scotos ... et alia i-a solubilia nobis impertiri.Ita passim saec. XIII-XV.
Item
bipennale (
IusMet
p. 96,
a. 1355
:
tres marcas
... j-e bipennali ... barkmagistrum concernentes alias «thoporowe».
Cf.
sqq.),
civile
(cf.
et saepius
), expeditionale (
KodMaz(L)
p. 213,
a. 1447),
forense (fori,
cf.
),
parochiale (parochia
num :
KodMp II p. XLV, a. 1277
;
KodWp III
p. 190,
a. 1361
et saepius; simili sensu
pastorale:
ZabDziej III
p. 302,
a. 1494,
cf.
tamen sensu diverso
KodPol II p. 808, a. 1398 : pascua ... pro eius molendinatoris pecoribus admittimus ... ita tamen, quod i-a pastoralia cum villanis faciat), pontale (pontis: DokMp VI p. 144, a. 1397) , silvestre ( CodSil VI p. 187, a. 1359 : pro i-e silvestri ... quod vulgariter «lesne» dicitur).
N.
hospitale
opłata uiszczana panu feudalnemu przez chłopa opuszczającego
wieś; tributum, quod
domino terrae a
colono praedium relinquente solvebatur
TPaw IV p. 462 (a. 1391) : Derslaus ... arestauit frumenta Martini rustici ... pro i-e hospitali.Cf. Simili sensu terrestre (in Masovia)
KsgCzer p. 59 (a. 1415) : Nicolaus colonus ... j-s terrestre ... Johanni de Grambnicze ... tenetur persoluere.
ArPrawn IV p. 449 (saec. XV in.in) : kmethones a dominis ... surgere non possunt, nisi ... recipientes licentiam ... et sibi dabit i-s terrestre vulgariter «uklad» domibus et sepibus emendatis (cf. ib. p. 628).
KsgCzer p. 221 (a. 1420) : fecit fideiubere domino Micossio terrigene i-s terrestre alias «zemskye prawo» pro Iohanne kmethone.Cf. etiam KsgMaz II p. 19, a. 1424 et saepius ib. Ad rem cf. Bardach, Historia państwa i prawa I p. 391 sq.
Iuncturae verbales solemniores
ius (iura) dare (
ArPrawn IV
p. 449,
a. 1408)
; simili sensu
(ad)implere (
PommUrk IV
p. 260,
a. 1307
;
DokMp I
p. 147,
a. 1364
; item explere
KodMp II
p. 193,
a. 1293)
, administrare (civitati:
AGZ V
p. 15,
a. 1377)
, exhibere (
DokKujDobrz
p. 32,
a. 1317
et saepius), facere (cf.
),
impertiri (
KodMp III
p. 112,
a. 1357)
, persolvere (
CodSil X
p. 28,
a. 1276
et saepius), ponere (
StPPP II
p.41,
a. 1394)
, reddere (
KodMp II
p. 104,
a. 1256).
Opp.
exigere (
Dok Mp VI
p. 144,
a. 1397)
, extorquere (
KodMp II
p. 104,
a. 1256)
, petere
(ib.
),
recipere (
KodWp III
p. 336,
a. 1369).
In imagine
iura persolvere
spełnić obowiązek; officium praestare
VAdAnt p. 13, v. 11 : humili et contrito corde orationis i-a persoluens.
III.
1.
związek (zwł. prawny);
(legis) coniunctio,
v. gr. amicitiae,
affinitatis, pietatis sim., hospitii (hospitalium deorum:
DŁUG. Op.
p. 275
),
item
matrimonii (coniugale:
ArHist V
p. 184, a.
1420
et saepius).
2.
położenie, warunki;
condicio, status.
N.
locut.
quieto iure
spokojnie, bez użycia siły;
pace
DokMp I
p. 4 (a.
1257)
:
ut ... praedium ... i-e quieto et pacifice possideret.
PEREGR. fol. e
IIIb
:
dyabolus illos pulsare negligit, quos quieto i-e possidere se sentit.
3.
sprawiedliwość;
iustitia.
N.
locut.
ius consequi apud aliquem (de aliquo:
WiadPol
p. 61, a.
1555)
.