Ogólne
Pełne hasło
Więcej

IUS-1

Gramatyka
  • Formyius, iusz
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana
  • Część mowy
  • Rodzajnijaki
Znaczenia
  • I.
    • A.
      • 1. norma, regula, praescriptio.
      • 2. praeceptorum, quae valent, corpus.
        • α.
        • β.
        • α.
        • β.
        • γ.
        • α.
        • β.
        • γ.
        • δ.
      • 3. iurisdictio.
      • 4. iudicium.
        • a.
          • α.
          • β.
          • γ. + terrae terrestre quod ad nobiles regionis alicuius iudicandos pertinet
        • b.
          • α.
          • β.
          • γ.
        • c.
      • 5. iuris actio.
        • a. nom.
        • b. acc.+ ius administrare agere iura inter se aspicere respicere (a)stare iuri in iure circa ius (at)temptare pro aliqua re: audire (col)locare (super aliquem: cum aliquo complere implere dare iuris ducere (contra aliquem facere (cum aliquo contra aliquem alicui iuris ordinem
        • c. abl.
        • d.
          • α.
          • β. + aliquem ad (in) ius (et decretum dominorum) adducere (pro aliqua re citare, (e)vocare, dare postulare pronuntiare remittere trahere; iuri admittere sistere statuere tradere iure (pro aliqua re) aggredi impedire impetere impulsare devincere
        • e.
    • B.
      • 1. iudicis decretum.
      • 2. documentum, testimonium
      • 3. pecunia, quae in iudicio solvebatur
        • a. iudici
        • b. ceteris iudicii magistratibus
    • C.
      • 1.
        • a. coram iudice.
        • b. legitime, iuste.
        • c. merito, apte.
      • 2. + ipso iure vi legis, quae valet.
  • II.
    • A.
      • 1. facultas, potestas, copia.
      • 2. + regum 1-2 donatorium donativum emptorium obligatorium potestas, dicio,
    • B.
      • 1. litterae, quibus alicui aliquid conceditur
      • 2. munus lege (praec. iure feodali) impositum
  • III.
    • 1. (legis) coniunctio
    • 2. condicio, status.
    • 3. iustitia.

Pełne hasło

1. IUS s. IUSZ, iuris n.
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • A.
  • H.
  • Ha.
  • N.
  • K.
[gen. sg. ius:
ZabDziej I p. 236 (a. 1536) : constituerunt ... procuratorem ... in secundo ius (cf. ib.p. 185, a. 1523 : in prima iuris.).
acc. sg. iurem:
DokMp I p. 418 (a. 1418) : iurem transivisse.
ZabDziej I p. 246 (a. 1539) : iurem suscepit cum duobus testibus.
abl. sg. iuri:
StPPP VIII p. 612 (a. 1398) : cum omni iuri.
abl. pl. iuris:
AGZ II p. 9 (a. 1375) : cum omnibus ... pertinencys, iurys, dominys.
TPaw IV p. 80 (a. 1400) : cum omnibus iuris.]
I.
A.
1. prawo, zasada, norma; norma, regula, praescriptio.
Distinguitur
divinum (opp. humanum: KADŁUB. p. 43 ).
Simili sensu
poli (opp. fori: MARTIN. OP. Marg. fol. h 6b).
N. locut.
explorati iuris est jest rzeczą pewną; certum est, cf.
Opp.
dubii iuris:
HUSSOW. p. 16, v. 203 : dubii certamina i-is.
2. zbiór przepisów prawnych, system prawny, prawodawstwo; praeceptorum, quae valent, corpus. Glossae Pol.
KsgZPozn p. 205 (a. 1402) : propter i-is ... «mimo prawa».
KsgLub p. 99 (a. 1484) : super i-s ... «nad prawo».
Distinguitur
α. consuetudinis (consuetudinarium, cf. supra III 1118,43 ) ; simili sensu ;iuris consuetudo ( StPPP VIII p. 361, a. 1390 et saepius) vel mos ( ib. p. 349, a. 1389).
β. naturae (naturale: MARTIN. OP. Marg. fol. h 6b et saepius; item naturalissimum: StPPP VII p. 243, a. 1544).
Opp.
conditum ( Ztschr. LX p. 163, a. 1301) , positivum (( PreussUB I p. 199, a. 1252 ; MARTIN. OP. Marg. fol. h 6a ;et saepius),(prae)scriptum (( ArPrawn X p. 284, a. 1409 ; DŁUG. LibBen I p. 39 ; ; seu statutum: AGZ XVIII p. 482, a. 1505) .
Item
iuri naturae opp. iuris forma(tio) (cf. supra IV 305,31 sqq.; 316,23 sqq.) vel regula ( StPPP VII p. 245, a. 1544). Porro distinguitur
α. civile cf. ( simili sensu legale: KodWp III p. 559, a. 1385).
Opp.
canonicum cf. supra II 110,3 sqq. ; simili sensu ;pontificium: (( NIC. BŁ. Tract. fol. a IIa ; ;pontificale: KodUJ III p. 71, a. 1480), item decretorum ( NIC. BŁ. Tract. fol. aa Ia).
N. locut.
utrumque i. civile canonicumque, praec. in locut. iuris utriusque doctor ( DokMp VI p. 46, a. 1388 et vulgo).
β. (commune) gentium cf. sq.
γ. publicum (opp. privatum: DŁUG. Hist. II p. 159=III p. 179 ed. nov). Indicatur iuris origo
α. Polo nicum ( KodWp I p. 27, saec. XIII-XIV ; Polonicale: DokMp I p. 56, a. 1344).
β. Quiritium (i. Romanum) MARTIN. OP. Marg. fol. h 6b ; DOBCZ. Ars. fol. b I Vb, ;cf. Th. VII 2,681,68 sqq.
γ. Theutonicum (( CodSil(M) II p. 66, a. 1209 ; KodMp II p. 180, a. 1290 ;et vulgo). Hoc autem dividitur in Magdeburgense (Magdeburgensis civitatis: KodKrak p. 1, a. 1258 ; Lites II p. 256, a. 1289 et passim; simili sensu Virginale: KodMp I p. 314, a. 1404) , Culmense ( KodWp III p. 121, a. 1358 et saepius),Flamingicum, Franconicum ( CodSil IV p. 319, a. 1257) , Lagoviense ( KodMp IV p. 209, a. 1424), Lembergense ( DokMp I p. 5, a. 1272) , Noviforensis civitatis (Novi Fori: KodMp II p. 125, a. 1264 ; DokMp I p. 6, a. 1277 et vulgo),Srzedense ( DokMp I p. 51, a. 1338).
δ. Pruthenicum ( PP II p. 198, a. 1454) , Ruthenicum ( KodMp IV p. 45, a. 1394) , Valachiale ( AGZ XIII p. 203, a. 1446) .
3. władza sądownicza, jurysdykcja; iurisdictio. Glossa Pol.
KodWp V p. 94 (a. 1406) : domino ... regi ... adiudicauimus i-s supremum wlgariter «wissze prawo».
4. sąd, trybunał sądowy; iudicium. Vulgo intellegitur ipsum iudicum collegium, v. gr.
ZabDziej I p. 41 (a. 1432) : ultra quam i-s decrevit.
Ib. infra
( a. 1434) : i-s una cum domino decreverunt ... Albertum esse liberum.
N. glossam Pol.
AGZ XVIII p. 121 (a. 1475) : antequam i-s sedet ... «poky prawo syedzy».
Distinctiones notabiliores ad 2-4: spirituale opp. saeculare ( StPPP VIII p. 508, a. 1398 et saepius). Saeculare autem ita dividitur
a. in iure Polonico
α. castrense cf. , item castri (Cracoviensis: ArPrawn X p. 95, a. 1401 ; Sandomiriensis: KodMp IV p. 3, a. 1386) .
β. regale sąd królewski ( AGZ XI 11 p. 263, a. 1448) ; simili sensu curiale ( ŁASKI ComPriv fol. 256a ) .
γ. terrae sąd ziemski; quod ad nobiles regionis alicuius iudicandos pertinet ( StPPP VIII p. 252, a. 1388 et saepius; simili sensu terrestre ( CodEp I 1, p. 26, a. 1406 et saepius;terrenum: KsgZPozn p. 35, a. 1400 ; terrestricum: KodWp III p. 255, a. 1364). Praeterea camerarii ( AGZ XIX p. 276, a. 1475).
b. in iure Theutonico
α. civitatis ( KsgŁawKr p. 1, a. 1365) ; simili sensu civile ( DokMp VI p. 140, a. 1496 et saepius), item municipale ( GLc p. 13 ) , suburbanum ( AGZ XV p. 151, a. 1473).
β. feudale cf. supra IV 151,45 sqq.
γ. hospitale cf. Praeterea cerdonale ( StPPP II p. 674, a. 1462) , montanum (et metallicum: IusMet p. 69, a. 1290 ; item montanicum ib. p. 141, a. 1426).
c. militare campestre ( WiadPol p. 61, a. 1555) .
5. rozprawa sądowa, postępowanie sądowe; iuris actio.
Additur
iudiciarium (iudiciale: TPaw III p. 125, a. 1389 ; ib. p. 126, a. 1389), ; litigatorium ( Lites III p. 90, a. 1414).
N. glossas Pol.
ZapSądWp p. 130 (a. 1403) : dimisit ipsum libere de i-e wlgariter «s prawa».
KsgCzer p. 288 (a. 1423) : ad i-s «ku rosprawye».
PP III p. 189 (a. 1450) : in peremptorium i-s wlgariter «na zawithe prawo».
StPPP II p. 803 (a. 1474) : noluit expectare i-s alias «fristu».
AGZ XIX p. 314 (a. 1487) : non accedo .., ad i-s alias «ve prza».
Simili sensu
iuris cursus (cf. supra II1536,41 sqq.),gradus (cf. ), ordo ( Lites I p. 13, a. 1320 et saepius),processus ( KodMp II p. 73, a. 1244 et saepius), rigor ( AKapSąd III p. 271, a. 1500) , strepitus ( ŹrWaw I p. 80, a. 1486).
N. constr. sq.
de (c. nomine loci)
ArPrawn X p. 126 (a. 1403) : i-s unum habuimus de Bochna.
Ib. infra i-s unum de Przegina.
Ib. infra i-s unum de Slumnikij.
Ceterae distinctiones ad 4—5: respicitur res, de qua agitur
α. aquaticum tzw. sąd wodny (na Mazowszu), który rozpatrywał wszelkie sprawy związane z żeglugą; iudicium (in Masovia celebrari solitum), quo causae ad navigationem spectantes iudicabantur ( IurMas III p. 284, a. 1496 ; Ad rem cf. Bardach, Historia państwa i prawa I p. 478).
β. furasticum ( ZabDziej I p. 88, a. 1470).
γ. graniciale ( AGZ VIII p. 211, a. 1511). respicitur iudicii celebrandi modus
α. arduum alias «gorancze», cf. sq.
β. bannitum cf.
γ. campestre cf. supra II 79,4 sqq.
δ. faciatum alias «liczowani rok», cf. respicitur causae examinandae modus aquae (et baculorum, cf. supra I 678,33 sqq.; ib. 1013,10 sqq.;et ferri manualis: SchlUrk p. 317, a. 1249 ; ad rem cf. supra IV 134,35 sqq.). indicatur poena a iudice constituenda super collum et manus ( LiegnUB p. 5, a. 1252 ; item tangens manum et collum: CodPom p. 561, a. 1238) .
Iuncturae verbales selectae ad 4
-5
a. nom. ius celebratur ( ArHist VI p. 10, a. 1458) ; simili sensu est ( StPPP VIII p. 129, a. 1385 ; AGZ XIV p. 177, a. 1445) , sedet (( ib.XVIII p. 121, a. 1475 ; ;assidet ib.XIV p. 191, a. 1445 ; considet super aliquem ib. XIX p. 471, a. 1500 ; residet ib. XVI p. 105, a. 1473) .
b. acc. (de partibus) ius administrare ( IurMas II p. 24, a. 1476 ; AGZ XVIII p. 491, a. 1486) , agere ( StPPP VI p. 422, a. 1531 ; item iura inter se : AGZ III p. 229, a. 1462) , aspicere ( PP III p. 134, a. 1446 ; respicere : ArPrawn X p. 19, a. 1393) , (a)stare ( TPaw IV p. 678, a. 1398 et saepius; item iuri : PommUrk IV p. 264, a. 1307 ; TPaw III p. 117, a. 1389 ; ; in iure : DokKKr I p. 35, a. 1313 et saepius; circa ius : StPPP VIII p. 69, a. 1382) , (at)temptare ArPrawn X p. 19, a. 1393 ; KsgGrWp I p. 219, a. 1395 ; pro aliqua re: StPPP VIII p. 405, a. 1397) , audire ( StPPP II p. 410, a. 1435) , (col)locare (super aliquem:
ArPrawn IV p. 443, a. 1408 ; super aliquid:
AGZ V p. 193, a. 1456 ; cum aliquo : StPPP II p. 320, a. 1428) , complere ( KsgMaz III p. 134, a. 1435 ; implere : PrPol p. 44, a. 1388) , dare ( AGZ XVII p. 17, a. 1469 ; item iuris ib. XIII p. 502, a. 1466) , ducere (contra aliquem : KsgCzer p. 22, a. 1409) , facere (cum aliquo : StPPP VIII p. 67, a. 1382 et saepius; contra aliquem : KsgGrWp II p. 42, a. 1394 ; alicui : StPPP IX p. 46, a. 1453 ; etiam iuris ordinem :
AGZ XVII p. 483, a. 1502 : nullo ordine i-is facto alias «nye roszprawywschy szye»)
, habere ( TPaw VII p. 138, a. 1419) , incurrere (( ib. p. 391, a. 1424 ; ;intentare ( StPPP VI p. 422, a. 1531) , invenire ( AGZ XIV p. 49, a. 1442) , parare (pro aliquo: KsgKaz p. 64, a. 1375) , pati ( KsgGrWp I p. 46, a. 1388 et saepius), patrare ( KsgSądWar p. 30, a. 1457 ; perpetrare: KsgKaz p. 118, a. 1379) , (per)transire (alicui: KsgGrWp I p. 244, a. 1396) , petere ( DokSul p. 361, a. 1388 ; StPPP VII p. 3, a. 1497) , ponere (alicui: AGZ XVIII p. 473, a. 1505) , producere ( CorpJP II I p. 460, a. 1519), item praebere (de se, syn. iuri parere: Tom. II p. 188, a. 1513) , recipere ( DokSul p. 361, a. 1388 ; suscipere: ZabDziej I p. 246, a. 1539) .
c. abl. iure agere ( StPPP VIII p. 405, a. 1397 et saepius; contra aliquem: TPaw IV p. 243, a. 1399) , se agitare (pro aliqua re: AGZ XIV p. 305, a. 1450) , circumire ( ib. p. 272, a. 1448 ; ;obire: PP III p. 149, a. 1447 ; cf. ib. p. 121, a. 1445, ubi perperam abire), (com)parere ( StPPP VIII p. 596, a. 1398 ; item iuris: TPaw IV p. 427, a. 1391 ; iuri: KodWp III p. 336, a. 1369 et saepius; ius: AGZ XII p. 97, a. 1440 ; in iure: PP III p. 97, a. 1442) , (con)vincere ( KodWp III p. 93, a. fere 1358 ; StPPP VIII p. 751, a. 1399) ;, disceptare ( StPPP VII p. 381, a. 1448) , se discutere ( KsgMaz III p. 36, a. 1434) , disponere ( TPaw VII p. 108, a. 1419) vel distrahere (cum aliquo pro aliqua re: AGZ XIX p. 30, a. 1477) , insurgere (contra aliquem: DokMp I p. 414, a. 1417) , procedere ( StPPP VIII p. 609, a. 1398 et saepius; item ad ius: TPaw VII p. 349, a. 1423) .
d. potissimum c. prp.
α. ad (in) ius accedere ( AGZ XIX p. 314, a. 1487) , habere ( StPPP VII p 20 a. 1497, cf. ), intrare ( ZapSądWp p. 10, a. 1400 ; AGZ XVII p. 275, a. 1491) ; item incorporare causam ( IurMas II p. 55, a. 1492). Porro ad iuris beneficium con volare ( Lites I p. 12, a. 1320) , rigorem iuris extendere (contra aliquem: AKapSąd III p. 271, a. 1500) , in iure proponere ( KodMaz(K) p. 197, a. 1219), se sub ius subdere ( PP III p. 3, a. 1427 et saepius).
Opp.
(ex, a) iure (iuris, ius) evadere (testibus: TPaw IV p. 519, a. 1392 ; StPPP II p. 116, a. 1401 ; AGZ XII p. 136, a. 1445) ; iure obtinere (aliquid: DokMp I p. 346, a. 1407) , (re)manere (circa aliquid : StPPP p. 869, a. 1400 ; TPaw VII p. 176, a. 1420. ;
β. aliquem ad (in) ius (et decretum dominorum) adducere (pro aliqua re : KsgMaz III p. 243, a. 1437) , citare, (e)vocare, dare ( StPPP VII p. 20, a. 1497 , cf. sq.), postulare ( ib. p. 20, a. 1497), pronuntiare ( AGZ XVII p. 414, a. 1504) , remittere ( DokMp I p. 101, a. 1355) , trahere; simili sensu iuri admittere ( IurMas I p. 73, a. 1398) , sistere ( Tom. I p. 36, a. 1509) , statuere ( StPPP VIII p. 550, a. 1398 et saepius), tradere ( ZapSądWp p. 17, a. 1400) ; item iure (pro aliqua re) aggredi ( ArPrawn VI p. 154, a. 1554) , impedire ( StPPP VII p. 37, a. 1497 et saepius), impetere ( ib.VIII p. 607, a. 1398) , impulsare ( AGZ XIX p. 448, a. 1466), item devincere ( TPaw VII p. 350, a. 1423 : ipsum j-e devicit id est «przeprzal»).
Opp.
de iure dimittere ( ZapSądWp p. 130, a. 1403) .
e. de iudice ius celebrare ( Visit. p. 426, a. 1512), complere (finale: KodWp V p. 1, a. 1400 et saepius), facere (inter aliquos: StPPP VIII p. 32, a. 1381) , gubernare ( KodMp II p. 173, a. 1289) , locare (alicui: AGZ XI p. 67, a. 1431 ; oblocare ib.XVIII p. 177, a. 1479 et saepius), ministrare ( IurMas II p. 11, a. 1472) , peragere (et exercitare: LiegnUB p. 48, a. 1324 ; cum aliquo: KodWp III p. 336, a. 1369), item in iure residere ( KsgŁawWar I p. 190, a. 1481).
B.
1. orzeczenie sądu; iudicis decretum.
N. glossam Pol.
AGZ XIV p. 284 (a. 1449) : sibi equm non misit iuxta i-s «na wswod».
Iuncturae verbales
ius (iura) dare, reddere.
N. constr. sq. gen. obi.
IusMet p. 202 (a. 1505) : unicuique transgressori j-s demeriti sui secundum poenas nostras regias exhiberet zupparius.
N.
superius ortyl, orzeczenie sądu wyższego prawa niemieckiego; iudicii iuris Theutonici superioris decretum
ZabDziej I p. 41 (a. 1432) : aquisivit sibi honorem i-e superiori seu scripto pro sua uxore.
AKapSąd III p. 42 (a. 1475) : per i-s superius alias «ortyl» latum de Wyzna obtinuit.
Syn.
ortilegium ( OrtWp p. 44, saec. XV et saepius).
2. dowód, świadectwo przedłożone w sądzie; documentum, testimonium
TPaw IV p. 503 (a. 1392) : Nicolaus ... et alij circumsedentes, qui j-s erga eundem Petrum offere volebant.
KsgGrWp II p. 42 (a. 1394) : ministerialis volens restituere j-s in judicio regali inter Cunradum ... et Zavisium.
Ib. p. 256 (a. 1397) : ministerialis recongnovit coram nobis et j-s aportavit et restituit super filiam Dobeslai ... quod sibi solvit dothalicium.
Additur
iuramenti, cf. infra 16. Ita saepius, praec. in locut. ius facere ( ZabDziej I p. 41, a. 1434 et saepius), offerre (cf. supra), ponere ( KsgCzer p. 295, a. 1424 et saepius), producere ( ZabDziej I p. 41, a. 1434) , reddere ( KsgGrWp II p. 165, a. 1399 ; DokLub p. 250, a. 1446 ; item ius (sic) redditio: StPPP VII p. 89, a. 1498) , restituere (cf. ).
Syn.
iurare ( ZabDziej I p. 91, a. 1473).
N. constr.
a. sq. inter, cf.
b. sq. pro:
AGZ XI p. 238 (a. 1444) : testes noluerunt i-s facere iuramenti pro eodem.
c. sq. super, cf.
d. sq. enunt. obi. , cf. et
StPPP IX p. 35 (a. 1446) : debet in duabus septimanis ... facere i-s, quod fuit infirmus.
3. oplata składana w sądzie; pecunia, quae in iudicio solvebatur
a. na rzecz sędziego; iudici
RHist IV p. 165 (a. 1358) : posito sive soluto i-e consueto et debito scabinis pro sententiae redargutione.
KsgGrWp I p. 193 (a. 1394) : Staszko ... j-s ipsorum judicum asignavit.
Ita passim saec. XIV-XVI. Glossae Pol.
KsgGrWp I p. 246 (a. 1396) : Andreas ... astitit suo termino ... super Verusz ... et j-s asignavit wlgo «przisand».
KsgSądWar p. 27 (a. 1451) : posuit suum i-s iuratis alias «subselenk».
StPPP IX p. 53 (a. 1457) : super hoc ... Martinus ... dedit iudici i-s ipsius videlicet «wsdawne».
Ib. p. 58 (a. 1464) : super hoc ... posuit i-s scabinale alias «szepenszlyk» (cf. ib. XI p. 7, a. 1482).
Ib. XI p. 694 (a. 1477) : Nicolaus ... i-s eorum scabinorum dedit, videlicet testimoniale alias «szwydeczne».
Ib. II p. 861 (a. 1487) : ego iudex volo habere j-s meum alias «kosz» secundum formam j-is.
Ib. XI p. 11 (a. 1500) : super hoc posuit i-s iuramentale alias «pszepszelnijk».
b. innym urzędnikom sądowym; ceteris iudicii magistratibus
PrPol p. 330 (a. 1393) : volo lucrari, quod i-s ministeriali non dedit.
RotKość p. 102 (a. 1400) : Petrassius noluit i-s scriptori dare.
ArHist III p. 161 (a. 1411) : notario de nota i-s seu pecuniam dare.
JusPol p. 212 (a. 1420) : notarii in ... Majori Polonia ... accipiant sua j-a ... videlicet pro una inscriptione ... unum grossum.
KsgMaz II p. 168 (a. 1426) : tenentur i-s seu salarium geometri solvere.
C. locut. adv.
1. iure
a. sądownie, drogą sądową; coram iudice.
Iuxta ponitur
iudicialiter ( StPPP II p. 419, a. 1436 et saepius); simili sensu circa ius ( Ztschr. LXX I p. 191, a. 1327) , cum iure ( PP III p. 7, a. 1428) , sub iure ( KsgKaz p. 27, a. 1371 et saepius).
b. zgodnie z prawem, legalnie; legitime, iuste.
Additur
bono (optimo); iusto, legitimo ( DŁUG. Hist. II p. 148=III p. 167 ed. nov. et saepius), pleno ( KsgMaz III p. 67, a. 1434) ; opp. arbitrario ( VL p. 181, a. 1454).
Simili sensu
cum iure ( AGZ XIII p. 244, a. 1447 ; maiore: SamlUB p. 224, a. 1337) , de iure ( Lites II p. 236, a. 1286 et passim; cf. Th. VII 2,700,34 sqq.; opp. (de) facto, cf. vel de more: CodEp III p. 96, a. 1457) , ex iure ( KodWp III p. 201, a. 1362 et saepius, cf. Th. VII 2,700,23 sqq.), in iure ( KodMp II p. 184, a. 1292 ; AGZ XVII p. 73, a. 1472) , pro iure ( CodSil VIII p. 28, a. 1349), cf. Th. VII 2,700,25 sqq.).
c. słusznie, w sposób właściwy; merito, apte.
Syn.
debite ( KsgGrWp I p. 214, a. 1395) , iuste ( StKapWł p. 50, a. 1500) , merito ( Lites II p. 286, a. 1416) .
2. ipso iure na mocy obowiązującego prawa; vi legis, quae valet.
II.
A.
1. uprawnienie, prawo, tytuł (do czegoś); facultas, potestas, copia.
Praec.
uprawnienie określone normą prawną; facultas lege definita.
Dicitur
altum et bassum ( CodSil II p. 5, a. 1258) , merum et mixtum (( ib. ; DŁUG. Hist. IV p. 154 ) ;, superius et inferius ( KodTyn p. 62, a. 1283) , perpetuum ( KodMp II p. 4 . saec. XII ex. et saepius; perpetuale: AGZ XV p. 21, a. 1457 ; item vitale: StPPP VI p. 421, a. 1531) , plenum ( DokMp I p. 4, a. 1257) , privilegiatum (privilegiale: CodEp II p. 335, a. 1434 ; DŁUG. LibBen I p. 538 ) .
Definitur adi. , v. gr.
advocaticum ( PommUB p. 518, a. 1299 et saepius), civile ( PommUrk III p. 207, a. 1294 et saepius; civitatis: PrzywKr p. 8, a. 1360) , clericale ( AKapSąd II p. 598, a. 1471 ; et ordinum monorum ib. III p 54, a 1485) , ducale ( KodMaz(K) p. 215, a. fere 1222 et saepius), ecclesiasticum ( KodMp I p. 8, a. 1192 ; KodKKr II p. 92, a. 1382) , episcopale ( Lites I p. 338, a. 1339 ; DyplMog p. 90, a. 1400) , regale ( KodMp IV p. 23, a. 1388) , sculteticum ( AGZ XI 11 p. 519, a. 1466).
Praec.
militale (militare : PrPol p. 23, saec. XIV ; IurMas III p. 237, a. 1390 et saepius); simili sensu militiae ( StPPP VIII p. 400, a. 1397 et saepius), item nobilitatis ( ib. p. 568, a. 1398 et saepius; nobile :
KsgCzer p. 300, a. 1424 : manserunt ... circa j-s nobile alias «slachdnem prawe»).
Constr.
a. sq. gen. , v. gr. molendini ( KodWp III p. 261, a. 1365 ; item molendi ib. ), montium (i. salis fodinae KodMp IV p. 5, a. 1386) , patrimonii ( GALL p. 67, 19).
Praec.
α. patronatus (ecclesiae vel in ecclesia) prawo do obsadzania godności kościelnych; facultas dignitatem ecclesiasti cam in aliquem conferendi ( KodKKr I p. 13, a. 1213 ; CodPom p. 442, a. 1342 ; DokMp VI p. 170, a. 1400 et passim).
N. glossam Pol.
GLb p. 54 : j-s patronatus «podavanye» est potestas ad instituendum beneficium ecclesiasticum.
Syn.
collatio ( KodMp III p. 84, a. 1352 et saepius). Cf. IURISPATRONATUS.
Simili sensu
patroni ( DŁUG. LibBen I p. 258 ), sed etiam (ratione obi. ) mansionariae ( ArHist X p. 322, a. 1503) , altaris ( DokMp I p. 366, a. 1410). Sensu latius transl. (extra res eccl. ) ad molendinum ( KodWp V p. 158, a. 1409 : qui ad predictum molendinum i-s patronatus habuerunt).
β. possessionis (et proprietatis: PommUrk II p. 478, a. 1282) , proprietatis (possessionis et dominii: Lites II p. 254, a. 1330 ; item proprietarium: KsgHenr p. 71 et saepius). Simili sensu ius nude positum, praec. in iuncturis ius (dominium) et proprietas ( KodKKr I p. 37, a. 1247 ; DokMp VI p. 52, a. 1388 et passim), dos et ius ( DŁUG. LibBen I p. 198 ).
b. sq. ad.
c. sq. de:
AGZ XIII p. 195 (a. 1445) : tu villam ... tenuisti, nullum i-s de eadem obtinens.
KodMp IV p. 464 (a. 1447) : episcopo ... de eisdem decimis et ad ipsas nullum i-s ... competere.
Cf. Th. VII 2,690,66 sqq.
d. sq. in c. acc. vel abl.
e. sq. pro:
StPPP VIII p. 387 (a. 1397) : non wlt ... i-s concedere pro via communi, pro hyemalibus seminibus.
f. sq. super:
CodVit p. 401 (a. 1418) : i-a dicti Donyn ad et super canonicatum et prebendam ecclesie Wladislauiensis.
KodMp IV p. 251 (a. 1429) : cedere i-i, quod haberet super eisdem villis.
CracArt II p. 308 (a. 1535) : qui ... i-s locatorum super ea domo habent.
g. sq. inf.
StPPP VIII p. 110 (a. 1384) : litteram ... ponere contra Albertum, quod non habet i-s respondere.
TArch p. 54 (a. 1409) : non debes me neque habes i-s sentenciare.
h. sq. enunt. obi.
TPaw IV p. 175 (a. 1408) : debet presentare literam ... continentem i-s, quod non habet hic respondere.
KsgCzer p. 309 (a. 1425) : habemus i-s ... quia non habemus ducere captivum.
Iuncturae verbales selectae
α. ius alicui competit; simili sensu tangit ( KsgGrWp II p. 187, a. 1399).
β. (sui) iuris esse; simili sensu ius suum habere ( StPPP VIII p. 13, a. 1376).
γ. iuri alicuius attinere ( LeubUrk p. 52, a. 1215) ; simili sensu in ius pertinere ( KodMaz(K) p. 410, a. 1238).
δ. in (aliquo) iure constitui ( StPPP VIII p. 862, a. 1400) , esse ( PommUrk IV p. 300, a. 1305) , sedere ( AGZ XVII p. 73, a. 1472) .
2. (praec. pl. ) władza, rządy; potestas, dicio, v. gr. regum ( DŁUG. Op. p. 23 ) . Ad 1-2 distinguitur donatorium ( KodMp II p. 130, a. 1271 ; donativum : PommUrk II p. 13, a. 1254) , emptorium ( CodSil II p. 23, saec. XIV ex.) , obligatorium ( AGZ XII p. 349, a. 1472 : i-e obligatorio alias «na vyderkoch»).
Praec. hereditarium sim. (
KodWp I p. 26, saec. XIII et passim; opp. quaesitum: ArPrawn VII p. 43 ) ; simili sensu sanguinis (opp. designationis: DŁUG. Hist. II p. 524 = IV p. 283 ed. nov.).
B.
1. dokument potwierdzający uprawnienia; litterae, quibus alicui aliquid conceditur
AKap Sąd II p. 74 (a. 1428) : rex unacum ... archiepiscopo volunt videre i-a Nicolai plebani.
PP II p. 6 (a. 1447) : i-s priuilegij ... existit igne crematum.
Ita saepius.
N. glossam Pol.
StPPP II p. 720 (a. 1466) : ostendat aliquod j-s alias «gistothy» (ed. gistothaty), quam super eandem domum habet.
AGZ XVIII p. 295 (a. 1491) : obligatus est eis dare et ostendere sua i-a alias «vrzad» penes positionem decem marcarum.
Additur litterale ( StPPP VI p. 47, a. 1510 ; litteratorium ib. p. 180, a. 1521) .
2. (praec. pl. ) zobowiązania wynikające z przepisów prawnych (zwł. świadczenia poddanych); munus lege (praec. iure feodali) impositum
KodPol I p. 4 (saec. XII ex.ex) : Mesco dux absolvit ... homines in premissis villis commorantes ... ab omni exaccione sive collectione, a vecturis et expedicionibus et ab omnibus i-bus in Polonia constitutis.
KodWp I p. 25 (saec. XIII ex.ex) : ego Mesico ... donavi hereditatem ... ab omnibus i-bus Polonie absolutam quibuscunque censeantur nominibus.
Ita passim saec. XIII-XV.
N. constr.
a. sq. circa:
KodMp II p. 104 (a. 1256) : i-a, que circa huiusmodi exactiones peti solent vel fieri.
b. sq. de:
StPPP VIII p. 914 (a. 1400) : i-s Polonicum in Woywanouice de area ... eidem nobili ... temporibus perpetuis debet fieri per quempiam.
c. sq. in c. abl.
PommUrk IV p. 260 (a. 1307) : omne i-s civium tam in vigilando quam in collecta ... vel in quibuscumque aliis ad i-s civium spectantibus ... adimplere.
Praec.
fiscale (solubile) et abs. : danina pieniężna, czynsz, opłata; vectigal, tributum, pensio
DokKujMaz p. 122 (a. 1231) : absoluentes dictum monasterium ... ab omnibus ... i-bus fiscalibus, «powoz», «podworoue» et omnibus aliis angariis.
PrzywKr p. 1 (a. 1299) : de curia nostra, quam in ipsa civitate Cracouia possidemus ... faciemus omne i-s civile nos contingens.
KodMp III p. 112 (a. 1357) : pro censu octo scotos ... et alia i-a solubilia nobis impertiri.
Ita passim saec. XIII-XV.
Item
bipennale ( IusMet p. 96, a. 1355 : tres marcas ... j-e bipennali ... barkmagistrum concernentes alias «thoporowe». Cf. sqq.), civile (cf. et saepius ), expeditionale ( KodMaz(L) p. 213, a. 1447), forense (fori, cf. ), parochiale (parochia num : KodMp II p. XLV, a. 1277 ; KodWp III p. 190, a. 1361 et saepius; simili sensu pastorale: ZabDziej III p. 302, a. 1494, cf. tamen sensu diverso
KodPol II p. 808, a. 1398 : pascua ... pro eius molendinatoris pecoribus admittimus ... ita tamen, quod i-a pastoralia cum villanis faciat)
, pontale (pontis: DokMp VI p. 144, a. 1397) , silvestre ( CodSil VI p. 187, a. 1359 : pro i-e silvestri ... quod vulgariter «lesne» dicitur).
N.
hospitale opłata uiszczana panu feudalnemu przez chłopa opuszczającego wieś; tributum, quod domino terrae a colono praedium relinquente solvebatur
TPaw IV p. 462 (a. 1391) : Derslaus ... arestauit frumenta Martini rustici ... pro i-e hospitali.
Cf. Simili sensu terrestre (in Masovia)
KsgCzer p. 59 (a. 1415) : Nicolaus colonus ... j-s terrestre ... Johanni de Grambnicze ... tenetur persoluere.
ArPrawn IV p. 449 (saec. XV in.in) : kmethones a dominis ... surgere non possunt, nisi ... recipientes licentiam ... et sibi dabit i-s terrestre vulgariter «uklad» domibus et sepibus emendatis (cf. ib. p. 628).
KsgCzer p. 221 (a. 1420) : fecit fideiubere domino Micossio terrigene i-s terrestre alias «zemskye prawo» pro Iohanne kmethone.
Cf. etiam KsgMaz II p. 19, a. 1424 et saepius ib. Ad rem cf. Bardach, Historia państwa i prawa I p. 391 sq.
Iuncturae verbales solemniores
ius (iura) dare ( ArPrawn IV p. 449, a. 1408) ; simili sensu (ad)implere ( PommUrk IV p. 260, a. 1307 ; DokMp I p. 147, a. 1364 ; item explere KodMp II p. 193, a. 1293) , administrare (civitati: AGZ V p. 15, a. 1377) , exhibere ( DokKujDobrz p. 32, a. 1317 et saepius), facere (cf. ), impertiri ( KodMp III p. 112, a. 1357) , persolvere ( CodSil X p. 28, a. 1276 et saepius), ponere ( StPPP II p.41, a. 1394) , reddere ( KodMp II p. 104, a. 1256).
Opp.
exigere ( Dok Mp VI p. 144, a. 1397) , extorquere ( KodMp II p. 104, a. 1256) , petere (ib. ), recipere ( KodWp III p. 336, a. 1369). In imagine iura persolvere spełnić obowiązek; officium praestare
VAdAnt p. 13, v. 11 : humili et contrito corde orationis i-a persoluens.
III.
1. związek (zwł. prawny); (legis) coniunctio, v. gr. amicitiae, affinitatis, pietatis sim., hospitii (hospitalium deorum: DŁUG. Op. p. 275 ), item matrimonii (coniugale: ArHist V p. 184, a. 1420 et saepius).
2. położenie, warunki; condicio, status.
N. locut.
quieto iure spokojnie, bez użycia siły; pace DokMp I p. 4 (a. 1257) : ut ... praedium ... i-e quieto et pacifice possideret. PEREGR. fol. e IIIb : dyabolus illos pulsare negligit, quos quieto i-e possidere se sentit.
3. sprawiedliwość; iustitia.
N. locut.
ius consequi apud aliquem (de aliquo: WiadPol p. 61, a. 1555) .
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)