Ogólne
Pełne hasło
Więcej

INSURGO

Gramatyka
  • Formyinsurgo
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -ere, -rrexi
Znaczenia
  • I. intrans.
    • A.
      • 1. propr.+ a surgere, se erigere.
        • b. sursum se erigere, ascendere.
      • 2. transl. (contra aliquem) consurgere, se proripere, exsilire.
    • B. exsistere, exoriri, apparere, occurrere, evenire
    • C.
      • 1. alicui rei incumbere (saec. XV—XVI).
      • 2. instare, postulare
  • II. trans.
    • 1. propr. exstruere
    • 2. transl.
      • a. confirmare
      • b. iur.+ causam citatum coram iudice intercedere, loco citati in iudicio respondere

Pełne hasło

INSURGO, -ere, -rrexi
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • B.
  • L.
[3. pl. con. perf. insurgerint:
BreslUB p. 135 (a. 1336) : si que scandala insurgerint in ciuitate vestra.
]
I. intrans.
A.
1. propr. a . podnosić się, powsta wać; surgere, se erigere.
b. piąć się w górę, wspinać się, wznosić; sursum se erigere, ascendere.
N. de
pulvere :
PORC. p. 30, v. 26 : pulueres i-unt, sonat mugitibus ether.
Sensu latius translato i. q. adniti
KodMaz(L) p. 145 (a. 1402) : ad ea, quibus Deus placari, cultus diuinus augeri ... valeat, feruenti animo i-re et ea procurare debemus.
2. transl. powstawać przeciwko komuś, podnosić się, porywać na kogoś (lub na coś); (contra aliquem) consurgere, se proripere, exsilire.
Additur
hostiliter ( Lites II p. 364, a. 1341).
N.
iure:
DokMp I p. 414 (a. 1417) : quicumque hominum i-ret iure contra nostrum scultetum et in iudicio ... non posset docere etc.
Sunt etiam res abstr. pro subi.
KodKKr II p. 433 (a. 1418) : hereses ... in Dei ecclesiam nunc pululant et i-unt.
KodUJ III p. 218 (a. 1504) : ex dispositione sacrorum canonum contra talem iura i-re debent, qui iudicem et partem eludit.
Constr. : indicatur adversus quem
a. sq. dat. b. sq. ad :
TPaw IV p. 196 (a. 1409) : ambo evaginatis cutello et gladio ad se i-erunt in iudicio.
c. sq. adversus
*Lites I p. 421 (a. 1310) : non i-ntes pro Christi nomine adversus hostes fidei.
Cf. Th. VII 1,2063,31 sqq . d. sq. cum :
JANKO p. 699 : castellanus cum Pelka ... propter venationes quasdam ... ad verba contentiosa i-xit.
e. sq. contra :
MARTIN. OP. Chr. p. 284 : imperator i-xit contra monotelitas.
KodWp II p. 80 (a. 1293) : si ... aliquis ... contra istam resignacionem et donacionem i-re voluerit, omnino inhibemus.
ArHist V p. 241 (a. 1332) : que publice contra quendam fratrem predicatorem ... i-xit.
Ita saepius. Cf. Th. VII 1, 2063,37 sqq. f. sq. in a . acc. Indicatur quomodo (qua re) a. sq. abl. , v. gr. facto, verbo ( ArPrawn V p. 476, saec. XIII ex. ; ZabDziej II p. 426, a. 1487 et saepius). b. sq. cum :
Dogiel I p. 94 (a. 1498) : in hoc casu nos cum universo regno nostro i-emus.
StPPP VII p. 133 (a. 1498) : cum bellica i-ndo expeditione contra ... Turcos.
c. sq. per :
KodTyn p. 363 (a. 1453) : contra ... interdictos ... per captionem ... incarcerationem et detentionem personarum ... i-atis.
Indicatur quam ad rem sq. in c. acc.
*Theiner II p. 109 (a. 1456) : in rebellionem i-ntes iura dominii ... sibi usurpassent.
B. powstawać, zjawiać się, zachodzić, nadchodzić, rozpoczynać się; exsistere, exoriri, apparere, occurrere, evenire
KodKKr I p. 37 (a. 1247) : abbas et conuentus ... decimam ... uille ... receperunt cum omnibus noualibus, que in eiusdem uille districtu in futurum i-re contigerit.
PommUrk II p. 597 (a. 1286) : ne in posterum in ipsis i-re valeat occasio malignandi.
KodPol II p. 640 (a. 1311) : attendentes, qualiter ex dissensione ... que inter nos ... et ... duces Cuiavie ... exhorta fuit, excreuerit indeuocio populi et animarum i-erint pericula.
Ita saepius. Cf. Th. VII 1,2054, 54 sq.
Dicitur etiam de
bello ( MARTIN. OP. Chr. p. 263 ; MIECH. Chr. p. 43 ), ;item de damnis:
APozn II p. 156 (a. 1485) : consideravimus destructionem et dampnum notabile ipsis civibus et inhabitatoribus i-re in domibus ipsorum.
Occ. de hominibus
Tom. XIV p. 375 (a. 1532) : accedit ... rumor ... quosdam teloneatores ... in terris ... Prussiae ... cum ... cameris ad merces seponendas aptis i-re.
Constr.
a. sq. ex et
CodVit p. 417 (a. 1418) : ex quibus bellis tot in ecclesia Dei ... malorum i-unt incentiva.
PP II p. 196 (a. 1454) : veriti ... ne ... terras ... alius ... occupator ... ex quo nobis hostilitas maior i-ret, inuadat.
b. sq. in c. abl.
StCrac p. 12 (a. 1356) : promittimus, quod decimas in novalibus antiquis agris adiacentibus i-ntes ... nullatenus recipiemus.
KodMp III p. 313 (a. 1377) : si ... dampna aliqua in pratis ... i-erint.
CodVit p. 1022 (a. 1416) : tot lamenta oppressorum i-erunt ... in ipsa nostra provincia.
c. sq. inter:
Dogiel I p. 2 (a. 1335) : quodsi aliquam discordiae materiam i-re contigerit inter principes nobis subiectos.
d. sq. adv.
CIOŁ. Lib. II p. 67 (a. 1419) : ut inde ... lites i-ant.
C.
1. przykladać się do czegoś; alicui rei incumbere (saec. XV—XVI).
2. wystąpić w jakiejś sprawie, nastawać, żądać; instare, postulare
*Tom. XIII p. 42 (a. 1531) : si duo milia donata per caesarem praeponerentur, i-ret fiscus regius pro majori summa.
II. trans.
1. propr. sypać, wznosić; exstruere
ArPrawn I p. 286 (a. 1553) : quod sub strepitu iuris neutra pars legitimos scopulos i-re valeat et presumat.
2. transl.
a. umocnić; confirmare
KodMp III p. 254 (a. 1371) : nos regina Elisabeth ... uolentes literam prenotatam predicti patris nostri i-re ... eisdem ciuibus ... damus et concedimus ... omnimodam libertatem.
b. iur. causam wstąpić w spór (w miejsce pozwanego); citatum coram iudice intercedere, loco citati in iudicio respondere
StPPP IX p. 88 (a. 1469) : ex quo dictus Coszoczszky ... cum Paulo ... nil in toto egit pro dicta scultecia dans evictorem et hic vellet causam i-re, hoc Paulo ... minime nocere potest.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)