Ogólne
Pełne hasło
Więcej

IMPERIUM

Gramatyka
  • Formyimperium
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -ii
  • Część mowyrzeczownik
  • Rodzajnijaki
Znaczenia
  • I. + litterale iussum, praeceptum, mandatum, auctoritas.
    • α.
    • β.
  • II.
    • A. potestas, dominatio, dominium.
      • 1. propr.
        • a.
        • b. + in populos, terras(imperatoris, regis, ducis, viri nobilis principis potestas maior (praec. imperatoris Romano-Germanici) principis sedes
      • 2. transl. abstr. mus.
    • B. regio atque populi principatui imperatoris subiecti
      • 1.
      • 2. Romano-Germanicum

Pełne hasło

IMPERIUM, -ii n.
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • B.
  • L.
  • A.
  • H.
  • N.
I. rozkaz, polecenie, przepis, nakaz; iussum, praeceptum, mandatum, auctoritas. Concr. litterale ( DŁUG. Hist. IV p. 424 ). Glossa Pol.
RFil XXIII p. 297 (a. 1437) : i-o terrente «na przykaszanye boszkye».
Locut. notabiliores
α. imperio (-iis) alicuius se subiugare ( PommUrk II p. 486, a. 1282 ; opp. contraire: FormJ p. 26 ).
β. imperium capessere, obire ( Tom. VI p. 226, a. 1523 ; opp. evacuare: DŁUG. Op. p. 248 ) .
II.
A. władza, panowanie, rządy; potestas, dominatio, dominium. Glossa Pol.
RFil XXII p. 24 (a. 1512) : i-o suo «na yego caBu».
1. propr.
a. in familiam, domum sim.
b. in populos, terras sim. (imperatoris, regis, ducis, viri nobilis sim.). Praec. zwierzchnia, suwerenna władza, panowanie monarchy (zwł. cesarza rzymskiego narodu niemieckiego); principis potestas maior (praec. imperatoris Romano-Germanici)
*MPH I p. 342 (saec. XI) : defuncto ... imperatore Heinrico i-um Conradus agebat.
DŁUG. Hist. I p. 231(= I p. 299 ed. nov.) : Cunradus ex principibus Almanniae unus in regem Romanorum ... eligitur ... Cuno vero dux cum ad i-um aspirare vellet, repudiatur.
CALLIM. Hist. p. 20, 13 : Sigismundus rex Hungariae, qui ultro ad i-um accitus, Boemos quoque sibi postea subiecerat.
Ita saepius. Occ. i. q. tron; principis sedes
URSIN. p. 37, 4 : hic ... ad amplissimum ac opulentissimum ducatus Litiphanici i-um vno omnium optimatum populique consensu ... sublatus est.
N. iur. t. t.
merum et mixtum całkowita władza sądownicza; ius omnimodum maius et minus
*Dogiel IV p. 38 (a. 1311) : concedentes iisdem fratribus, qui pro tempore fuerint, iurisdictionem ac merum et mixtum i-um exercendi ... liberam potestatem (litterae imperatoris Henrici VII ).
*KodTyn p. 214 (a. 1408) : dispositio iurisdictionis ipsarum villarum ... cum mero et mixto i-ii dominio ... spectavit ... ad abbatem Tynecensem.
2. transl. variarum rerum abstr. , v. gr. mortis ( KodWp II p. 249, a. 1306) , vitae ( RHist XVII p. 96, a. 1501) , voluntatis ( Lites II p. 438, a. 1409), item in textu mus. toni ( SZYDL. p. 48 ) .
B. cesarstwo; regio atque populi principatui imperatoris subiecti
1. antiquorum Romanorum vel Graecorum.
2. cesarstwo rzymskie narodu niemieckiego; Romano-Germanicum
WŁODK. Op. p. 409 : impugnandi sunt isti infideles, qui non recognoscunt Romanum i-um.
KodPol I p. 356 (a. 1501) : cunque ex eo (sc. concordia ) i-a, regna, et principatus non modo stabiliri sed eciam augeri ... quotidiana doceat experientia.
Ita saepius.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)