Ogólne
Pełne hasło
Więcej

GRAVIS

Gramatyka
  • Formygravis, grave, grave
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -e -is
  • Część mowyprzymiotnikrzeczownikprzysłówek
  • Rodzajnijaki
Znaczenia
  • I.
    • A. propr.
      • 1. qui corpus firmum habet, procera statura est.
      • 2. onustus.
    • B. transl.
      • 1. + (persona, homo qui magnae auctoritatis est, multum valens, constans, insignis, illustris.
      • 2. severus, durus, invitus, molestus.
      • 3.
        • a. gravatus, impeditus
        • b. tardus, inhabilis.
        • c. invitus, piger
        • d. + aetate confectus, provectus, senex. Occ. de mente i. q. afflictus, maestus.
      • 4. qui aliquid magno pretio venum dat
  • II.
    • A. propr. ponderosus.
    • B. transl.
      • 1. magnus, grandis, ingens, periculosus
        • δ.
        • ε. iur.
        • ζ.
      • 2. amplus, ingens, magnus,
      • 3.
        • a. asper, arduus, difficilis.
        • b. severus, durus,
      • 4.
      • 5. firmus, fortis.
      • 6. pretiosus
      • 7. gram.+ 8 accentus iners, piger, lentus.
    • C.

Pełne hasło

GRAVIS, -e
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • A.
I. de hominibus eorumque animo sim. (rarius de animalibus)
A. propr.
1. ciężki, silnej postawy, rosły; qui corpus firmum habet, procera statura est. Glossa Pol.
RFil XXII p. 41 (a. 1447) : g-is «postawny».
2. obciążony, obładowany; onustus.
Constr. sq. abl. Simili sensu
manus et apparatus; copiae ( DŁUG. Hist. I p. 294 = II p. 54 ed.nov.) , familia ( CodSil V p. 121, a. 1340) .
B. transl.
1. (persona, homo sim.) cieszący się poważaniem, poważny, stateczny, wybitny, znaczny; qui magnae auctoritatis est, multum valens, constans, insignis, illustris. Glossa Pol.
GLcerv p. 576 : viros constantes g-es dicimus, qui non facile mouentur «poważny a stateczny człowiek» ... accepi a viro g-issimo id est honesto «dowiedziałem się od statecznej persony».
Syn. et iuxta posita
bonus ( Lites I p. 288, a. 1339) , magnus ( MATTH. Dial. p. CIX ; ;simili sensu magni status: ArPrawn I p. 16, a. 1326) , honestus ( AKapSąd III p. 116, a. 1507).
Additur
cum auctoritate ( ArPrawn I p. 345, a. 1580) , condicione ( KodLit p. 223, a. 1418).
Occ. loco appellationis honorificae
Tom. XIV p. 456 (a. 1532) : non potuisset illam celeritatem itineris g-is orator cum comitatu suo consequi.
2. surowy, srogi, przykry, uciążliwy, niechętny; severus, durus, invitus, molestus.
Additur
(in) moribus ( MPH IV p. 487, a. 1457 ; ArHist X p. 208, a. 1551).
Simili sensu
animus sim., praec. in locut. gravem animum accipere (adversus aliquem: SSrSil VII p. 101, a. 1463) , gerere (alicui: PrzMog p. 26, a. 1455 ; contra aliquem: KodMaz(K) p. 557, a. 1246 ; ZabDziej III p. 544, a. 1498 et saepius), habere (super aliquo: CodPom p. 257, a. 1216).
Constr.
a. sq. dat. b. sq. in c. acc.
NIC. POL. p. 58, v. 209 : in medicos g-is est virtus inimicos.
c. sq. in c. abl. gerundivi
AKap p. 93 (a. 1549) : episcopum ... in agendis penis ... supra modum g-em
3.
a. ociężały, powolny, zmożony (czymś); gravatus, impeditus , v. gr. vino, cibo, morbo sim. item gravedine corporis ( *CodSil(M) III p. 19, a. 1221).
b. niewprawny, ciężki; tardus, inhabilis.
N. syn.
BYSTRZ. Elench. fol. t Va : si non sciret id soluere, videretur esse g-is, id est grossus et imperitus.
Occ. surowy, nieokrzesany, dziki; agrestis, rudis
CodEp II p. 93 (a. 1417) : pro denario diuturno non segniter proficisci ad populum g-em Samagitarum et gentem bellicosam.
c. niechętny, ciężki (do czegoś); invitus, piger
MATTH. Dial. fol. C IVb : priuati illa gratia mox g-es et pigri ad bona sumus.
d. aetate et abs. : podeszły, sterany, stary; confectus, provectus, senex. Occ. de mente i. q. afflictus, maestus.
4. singulare (de mercatore) drogi, tj. drogo sprzedający; qui aliquid magno pretio venum dat
RFil XXIV p. 359 (a. 1446) : o sancte Martine, valde pius es; sed es valde g-is venditor i. e. «drogi cupecz».
II. de rebus
A. propr. ciężki, wiele ważący; ponderosus. Glossa Pol.
GLcerv p. 576 : g-is proprie onerosus, g-e saxum «ciężki».
N. constr. sq.
in c. abl.
DŁUG. Op. p. 222 : corona in auri fulvi pondere g-is.
Occ. a. de nummis (opp. levis)
KodPol II p. 26 (a. 1241) : septingentas marcas puri argenti et g-es.
PrPol p. 241 (a. 1398) : quilibet ipsorum tenetur pro poena g-em marcam.
AGZ XI p. 86 (a. 1434) : quam partem hereditatis vendiderunt pro trecentis marcis g-bus in Moravia.
Simili sensu
gravis ponderis :
KsgŁawKr p. 13 (a. 1367) : IX marcas g-is ponderis assumit.
b. subst. grave,, -is n. to, co ciężkie, posiadające jakiś ciężar; id, quod ponderosum est
GŁOG. Alex. I fol. Gg IIa : g-e quandoque est idem, quod ponderosum et sic opponitur leui ... omne leue sursum, omne g-e deorsum naturaliter mouetur.
STOB. Aret. fol. A IIIa : natura g-ium est principium motus deorsum.
B. transl. et meton.
1. (vi et auctoritate) (po)ważny, wielki, silny, niebezpieczny; magnus, grandis, ingens, periculosus, dicitur praec. α. damnum, difficultas, periculum sim. β. crimen, scandalum sim.; item oneratio conscientiae ( AKapSąd III p. 317, a. 1521). γ. infirmitas, morbus sim.
N. glossam Pol.
AGZ XIV p. 51 (a. 1442) : g-is infirmitate alias «loschna nyemocza».
δ. dolor, infelicitas sim.
ε. iur. causa ( KodPol I p. 57, a. 1251 ; KodWp II p. 81, a. 1293 et saepius).
ζ. epistula, ordinatio, edictum sim.; simili sensu salvus conductus ( DŁUG. Hist. IV p. 318 ) .
2. (de amplitudine) duży, wielki, wysoki; amplus, ingens, magnus, dicitur praec. de donatione ( ZABOR. Tract. p. 21 ) , expensis, sumptibus sim.
Item de
pretio, mercede sim.; salario ( VL p. 260, a. 1496).
N. de
multitudine hominum
DŁUG. Hist. I p. 241 (= I p. 309 ed.nov.) : Pyeczenyedzonum gens in g-i multitudine adveniens.
3.
a. nieprzyjemny, przykry, trudny; asper, arduus, difficilis. Glossa Pol.
RFil XXV p. 152 (a. 1450) : nil g-e iudicat «ny ma za trud».
N. locut.
grave est (sq. inf. ) i. difficile est
ArPrawn I p. 10 (a. 1400) : cui resistere ipso Petro esse satis g-e.
ArHist VIII p. 350 (a. 1499) : michi g-e est sustinere, quod etc.
b. surowy, ostry; severus, durus, praec. poena, censura, disciplina sim.
4. (de somno) głęboki, twardy; profundus.
5. silny, mocny; firmus, fortis.
N. de
colore :
RachDw I p. 60 (a. 1555) : coloris viridis g-ioris libras 4 (cf. ib. coloris viridis levioris libras 4).
6. cenny; pretiosus
CorpJP IV p. 98 (a. 1524) : a singulo stamine panni pretiosioris seu g-is ratione telonei solvantur grossi quattuor.
7. leniwy, opieszały; iners, piger, lentus. Glossa Pol.
RFil XXIII p. 279 (a. 1449) : g-i passu «leniwim sczym».
8 . gram. accentus explicat
GŁOG. Alex. I fol. Kk IIa : accentus est g-is ... quando sillaba deprimitur (redditur antiquorum grammaticorum doctrina, quae ad m. ae. pronuntiationem nihil facit ).
Inde
vocalis i. accentu gravi instructa
ZABOR. Orth. p. 2 : ipsi Latini acutarum vocalium et g-ium in scribendo nullam faciunt differentiam pro eo, quia de earum quantitate sufficientes atque diffusas habent regulas.
Simili sensu etiam mus.
accentus ( LIBAN fol. A VIb : accentus g-is due sunt speties, prima, quando fit depositio siue depressio syllabe ab accentu prędominante in tertiam et hic accentus a musicis vocatur medius. Ita saepius ), clavis ( MONET. fol. B Ib : Guidonis solertia clavium hanc seriem in g-es modo acutas ac superacutas distinxit, quam recentiores auctius disquirentes in capitales, g-es, finales, confinales, acutas et superacutas excellentes diviserunt ... g-es autem, quod g-em bombum vel sonum respectu aliarum emittunt, dictas arbitramur.
SZYDL. p. 13 : claves dicuntur ... g-es ... accute ... superaccute, unde g-es sunt octo in numero, quae ponuntur in principio manus, videlicet ... A, B, C, D, E, F, G et dicuntur g-es ... quia cantum reddunt g-em, basum, obtusum et declinem vel eciam dicuntur g-es, quia sunt sub g-ioribus ponderibus quam ipse acute.
Ib. p. 14 : claves ... quedam ... dicuntur g-es, quia graviter in talibus aliquis cantus tocius modi potest terminari. Ita saepius
).
C. grave fungitur vice adv. graviter
ChrMP p. 512 (= p. 43 Kürb.) : quas iniurias g-e ad animum revocans.
ZapSądWp I p. 178 (a. 1403) : Iacobus probauit miliciam suam testibus ydoneis sue genologie contra infamiam dicte Oplencze, quia ipsum rusticum g-e appellavit.
ROYZ. I p. 200 : quem caesarem ... regia funesto odore g-e olentis calcis exstinxit.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)