Ogólne
Pełne hasło
Więcej

FACIO-1

Gramatyka
  • Formyfacio, fio
  • Etymologia ad vocem facio
  • Odmiana -ere, -eci, -actum
  • Część mowy
Znaczenia
  • I. obi.
    • A. concr.
      • 1. conficere, parare, erigere (aedificium sim., item salisfodinam, piscinam), statuere (tentorium), designare (fines, viam)
        • α. + barbam tondere
        • β. + comam plectere
        • γ. + facem ad manum face accensa ex urbe expellere atque proscribere
        • δ. + lectum sternere
      • 2. + agrum colere
      • 3. + decimam, contributionem solvere, pendere
      • 4. + librum conscribere.
      • 5. inferre (vulnus), iacere
      • 6. edere comam (i. frondes
    • B. abstr.
      • 1. (per) agere, gerere, operam dare
        • a.
        • b.
        • c.
        • d.
        • e.
        • f.
        • g.
      • 2. implere, explere (condiciones, officia
      • 3. instituere (leges, statuta sim.), inire (pacem, foedus sim.)
      • 4.
        • a. + animum alicui excitare.
        • b. + conscientiam alicui in religionem trahere
        • c.
          • α. i. q. conciliare.
          • β. confirmare, probare, testificari. γ. dawać wiarę; i. q. praestare
        • d. + gratiam benignum se praestare, concedere.
          • α. + cum aliquo
          • β. + (alicui) de (in) aliqua re
        • e. + iter i. q. peragere.
        • f.
          • α. i. q. agere.
          • β. morari, versari
        • g. + periculum periculo esse (saec. XVI)
          • β. i. q. subire
          • γ. periculo obicere
        • h. + verba (e)dicere (saec. XV).
        • i. + verecundiam pudorem inicere
        • j. + vias alicui expellere, foras eicere
        • k. + vim resistere
        • l. + voluntatem suam contra aliquem insolenter agere
        • b. + iudicium, ius ius agere (de iudice)
        • c. + ius (iustitiam), iuris (iustitiae) complementum (cum aliquo, contra aliquem) coram iudice comparere ut causa iure peragatur
        • d. + silentium alicui ad silentium compellere i. actionem prosequi vetare
        • e. + testimonium alicuius rei testari
      • 6. subi.
        • a. aliquem effectum habere (de medi cinis).
        • b. log. efficere
        • c. efficere (magnitudinem, numerum).
    • C.
      • 1. gignere, generare.
      • 2. constituere, designare,
      • 3. congregare (concionem, exercitum).
    • D. pass.
      • 1. exsistere.
        • a. phil.
          • α.
          • β.
          • γ.
          • δ.
          • ε.
          • ζ.
        • b. crescere (de messibus)
      • 2. peragi.
      • 3.
        • α. gram.+ in terminationem habere (de vocibus)
        • β. + in aliquo in aliquo positum esse
          • a.
          • b.
            • α. + aliquo aliquo devenire
            • β. + obvium i. q. ire
  • II. dupl. obi. obi.
    • A. acc.
      • 1. reddere, efficere,
      • 2. creare, designare.
    • B. aliquo modo affectum reddere.
      • α. + aliquid missum omittere (passim saec. XVI)
      • β. + notum (alicui, notitiae alicuius) quodaliquem certiorem (certum) indicare, nuntiare alicui nuntiare. Pass. dowiedzieć się; cognoscere.
      • δ. + vigorosum in aliqua re auctoritatem alicui dare
    • C.
      • 1. gen.
        • a. in aliquem numerum referre
        • b. + magni, parvi (pauci), nihili plus pro maiori aestimare,
      • 2. abl. pass.
      • 3. + de (ex)
      • 4. efficere, ut aliquid fiat (saepius accedit ad notionem iubendi).
        • a.
        • b.
      • 5.
  • III. intrans.
    • 1. agere.
      • α. + breviter alicui stricte alicui iniuriam inferre
      • β. + impense alicui rei alicui rei consulere
      • γ. + iudicialiter legibus satisfacere
      • δ. + satis alicui (pro aliqua re) facere
      • ε. + obviam i. q. ire
      • a.
      • b.
      • c.
        • α. partes alicuius sequi.
        • β. i.q. agere
      • d.
      • e.
    • 2. pertinere, prodesse.

Pełne hasło

1. FACIO, -ere, -eci, -actum pass. FIO, fieri, factus sum
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • B.
  • L.
  • A.
  • H.
  • N.
  • K.
[ (ad vocem facio) formae terminationis pass.
RFil XXII p. 352 (saec. XV in.in) : sic est voluntas Dei, scilicet ita faciatur.
ŻupKr p. 549 (a. 1518) : facitur eis consolacio per vicezuparium.
Tom. IX p. 249 (a. 1527) : per eos, quorum interest ... responderi faciatur.
Ib. X p. 55 (a. 1528) : nihil ... faciatur aliud.
Cf. infra 20,3 et Th. VI 83,1 sqq. formae perf. a stirpe fac-
StPPP VIII p. 268 (a. 1388) : terminum ... pro iniuriis, quod in sua parte facit (i. fecit ).
Kod Pol I p. 491 (a. 1441) : facerunt inter se benivole perpetuam divisionem.
KsgSądWar p. 28 (a.1352) : utrum facerunt iuste.
Item forma praes. a stirpe
fec- cf. infra 28,44. formae stirpis aoristicae fax 3. sg. con. perf. faxit ( DŁUG. Op. p. 630 et passim saec. XV-XVI, solummodo in formula faxit Deus); 3. pl. con. perf. faxint ( Tom. VII p. 179, a. 1525). Cf. Th. VI 83,18 sqq. gerund. faciundus ( KsgRachKr p. 198, a. 1361 ; Tom. VII p. 373, a. 1525), cf. Th. VI 82, 67 sqq. (ad vocem fio) sensu act.
AGZ XVII p. 383 (a. 1500) : ista litera ... ipsum possessionatum non fiat ([i. faciat).
formae terminationis pass.
AGZ IV p. 18 (a. 1504) : omnibus ... dum sic ... agerentur et fierentur (nisi lapsus calami subest, cf. ib. supra dum sic ... agerentur et fierent).
KodWp V p. 175 (a. 1410) : cum propter officium fiatur beneficium.
Lites III p. 55 (a. 1414) : huiusmodi prorogatio fietur debilior
Th. VI 84,80 sqq.3. sg. fut. II (con. perf. ) fierit:
PommUrk IV p. 24 (a. 1301) : si abbas ... fierit ... remissus.
KodPol IV p. 18 (a. 1399) : si ... per nos fierit ... dampnorum refusio.
Tom. X p. 317 (a. 1528) : secreta fierit ista relaxatio.
part. praes. fiens, cf. infra 25, 18 et Th. VI 81, 75 sqq. gerundivum fiendus (
StPPP VIII p. 766, a. 1399 et vulgo saec. XV-XVI). Cf. Th. VI 85, 8 sqq. part. fut. facturus (pro futurus ):
PrzMog p. 31 : si superiorum me ... benignatio ... dignaretur ... gratis sibi facturis annumerare].
I. c. simplici obi.
A. concr.
1. sporządzić, wykonać, zbudować, założyć (kopalną, sadzawkę), wytyczyć (granice, drogę); conficere, parare, erigere (aedificium sim., item salisfodinam, piscinam), statuere (tentorium), designare (fines, viam).
N. definitionem phil.
WROCŁ. EpitConcl fol. k IIIb : f-re est aliquid ex preiacenti materia operari.
Inter decem praedicamenta enumeratur (Gr. ποιεϊν BYSTRZ. Top. fol. o VIa).
N. locut.
α. barbam golić (brodę); tondere ( MARTIN. OP. Serm. p. 476 ).
β. comam zaplatać (włosy); plectere ( GŁOG. Alex. I fol. M IIIb).
γ. facem ad manum wyświecić z miasta; face accensa ex urbe expellere atque proscribere
ArHist III p. 48 (a. 1408) : quicumque male iurauerit ... illi debent f-re ... facem ad manum et extra civitatem expellere.
Cf. s. v. FAX.
δ. lectum zasłać (łóżko); sternere ( KH II p. 202, a. 1490 et saepius).
2. agrum sim.: uprawiać; colere
DokMp I p. 323 (a. 1404) : cmetones debent f-re laneos incipiendo ab antiquis extirpationibus.
KodMp IV p. 193 (a. 1421) : residuitates agrorum ... pro se f-ant et conuertant.
3. decimam, contributionem sim.: (od)dawać, płacić; solvere, pendere ( ArSang II p. 173, a. 1447 et passim).
Item sensu latius transl. i. q. dare,
concedere
KsgKaz p. 280 (a. 1392) : quod fratri suo ... aliquid f-retur de eisdem bonis. DokKujMaz
p. 312 (a. 1345) : census balnei media pars fiat pro utilitate civitatis ... altera ... ad advocatum ... habeat respectum.
4. librum sim.: napisać; conscribere.
5. zadać (ranę), rzucać (cień); inferre (vulnus), iacere (umbram: VITELO Opt. p. 66 ).
6. wydawać (owoc), wypuszczać (pędy); edere comam (i. frondes, de arbore: MARTIN. OP. Serm. p. 387 ) , fructum (in imagine ib. p. 311 et saepius).
B. abstr.
1. zajmować się czymś, uprawiać, sprawować; (per) agere, gerere, operam dare
a. rem divinam sim. ( DŁUG. Hist. IV p. 36 et saepius), ), orationem (apud Deum: PommUrk IV p. 312, a. 1308) , confessionem ( DŁUG. Hist. V p. 52 et saepius), processionem ( AKapSąd III p. 334, a. 1514) , sermonem sacrum ( KodUJ I p. 107, a. 1415 et saepius).
N. locut.
venias sibi wypraszać łaski; impetrare (apud Deum: ArHist V p. 246, a. 1332) .
b. diligentiam, operam (pro aliqua re saec. XV; ad aliquid: MATTH. Dial. fol. CXVIIb ) , laborem (in aliqua re: ArLit I p. 98, a. 1475), sim.
N. locut.
curam et medicinas (in aliquo: AKapSąd III p. 156, a. 1511).
c. damnum, facinus, praedam, violentiam sim.
N. locut. proverbialem
damna inter caelum et terram poruszyć niebo i ziemię; terram caelo miscere ( PrPol p. 225, a. 1399).
d. bellum, conflictum, expeditionem sim. Simili sensu campum (contra aliquem: CodVit p. 762, a. 1427).
e. matrimonium sim., item actum carnalem, libidinem sim. ( ZABOR. Tract. p. 30 ; ArHist V p. 156, a. 1474 ;et passim).
f. oboedientiam, homagium sim. (alicui : PommUrk III p. 339, a. 1298 ; PrzywKr p. 10, a. 1375 ;et passim).
Item
inoboedientiam ( ArPrawn X p. 102, a. 1401).
g. mercaturam, forum sim.( AKapSąd III p. 221, a. 1423 et vulgo).
Praec. in locut. quibus verbum simplex circumscribitur (usu latiore quam apud antiquos), v. gr.
adhaesionem (alicui rei i. q. adhaerere ArHist VI p. 42, a. 1472) , conputationem (i. q. computare AGZ XIV p. 250, a. 1448) , descriptionem (i. q. describere DŁUG. Clen. p. 64 ; ;item narrationem de aliqua re i. q. narrare : id. Op. p. 559 ), discessionem (i. q. discedere: id.] Hist. IV p. 10 ) , dormitionem (i. q. dormire] ArHist V p. 122, a. 1454) , iudicium (de aliquo i. q. iudicare ZABOR. Tract. p. 47, cf. tamen sensu diverso infra 22,19), mansio nem residentiam sim. (i. q. manere, residere PommUrk V p. 207, a. 1315 ; LiegnUB p. 160, a. 1363 et passim),providentiam (i. q. providere KodWp III p. 159, a. 1360) , sanitatem super aliquem (i. q. sanare MARTIN. OP. Chr. p. 270 ) , ultionem (i. q. ulcisci KomKadł p. 506 ) , venditionem (i. q. vendere PommUrk V p. 65, a. 1312) , cett.
N. phil.
abstractionem (ab aliqua re: STOB. Praed. fol. za) , obiectionem (contra aliquid: BYSTRZ. AnalPr fol. i VI Ib) .
2. spełniać, wypełniać (warunki, obowiązki); implere, explere (condiciones, officia sim.; item requisitionem alicuius: DŁUG. Hist. IV p. 657 ) .
N.
ius (civile) spełniać powinności prawa miejskiego; i. q. munera iure civitatis imposita
BreslUB p. 67 (a. 1296) : nullus hospes ... vendat sal in foro cum nostris concivibus, nisi f-at ius civile.
Ib. lanifices ... recedunt et nullum ius f-unt civitati .
KsgŁawKr p. 297 (a. 1396) : omnia iura civilia f-re.
Occ. (de rebus) servitium oddać usługę; prodesse
Tom. V p. 182 (a. 1520) : optimum ... servitium nobis fecerunt tormenta nostra predicta.
3. ustanowić, wprowadzić (prawa, zarządzenia), zawierać (pokój, przymierze); instituere (leges, statuta sim.), inire (pacem, foedus sim.).
4. locut. selectae.
a. animum alicui zachęcać, podniecać; excitare.
N. constr.
α. sq. ad:
DŁUG. Hist. V p. 266 : ad ... occupandum Bohemiae regnum animos Gyrzkoni f-bat ... Kazimirum ... bello Pruthenico implicitum esse.
β. sq. ut
ib. I p. 409(= II p. 174 ed. nov.): paucitas ... in ducali exercitu per ... Pruthenos ... conspecta, ut arma corriperent ... illis animos fecerat.
b. conscientiam alicui kłaść komuś na sercu; in religionem trahere, cf.
c. fidem
α. budzić zaufanie; i. q. conciliare.
β. zapewniać, stwierdzać, poświadczać; confirmare, probare, testificari. γ. dawać wiarę; i. q. praestare ( *Tom. IV p. 336, a. 1518).
d. gratiam okazać łaskawość, darować; benignum se praestare, concedere.
α. cum aliquo :
DokKKr I p. 18 (a. 1277) : fecimus cum ea ecclesia graciam specialem.
DokMp I p. 125 (a. 1360) : cum ... Mathia fecimus graciam specialem.
β. (alicui) de (in) aliqua re :
Lites I p. 144 (a. 1339) : summus pontifex fecit nobis gratiam de denario beati Petri solvendo.
AKapSąd II p. 918 (a. 1468) : Deus Omnipotens fecit graciam suam in germine frugum.
Ita saepius.
e. iter odbywać podróż; i. q. peragere.
Simili sensu
viam:
KrMU p. 131, 12 (a. 1411) : plures vias in factis universitatis fecit.
f. moram
α. zwlekać; i. q. agere.
β. przebywać (gdzieś); morari, versari (cum aliquo: KodUJ I p. 130, a. 1420 et saepius).
g. periculum pl. zagrażać; periculo esse (saec. XVI).
β. narażać się na niebezpieczeństwo; i. q. subire ( ListMił p. 74, saec. XV).
γ. narażać (kogoś, coś); periculo obicere ( PP III p. 106, a. 1443) .
h. verba mówić, zabierać głos; (e)dicere (saec. XV).
i. verecundiam zawstydzać; pudorem inicere
PEREGR. fol. q IIb: ut nuditas ei verecundiam f-ret.
j. vias alicui wyrzucić, usunąć; expellere, foras eicere
TPaw IV p. 462 (a. 1391) : iurabit ... sicut non feci sibi uias de porcione nec ipsum iuribus expulsit (sic )
k. vim opierać się, stawiać opór; resistere ( MARTIN. OP. Serm. p. 183 ).
l. voluntatem suam postępować samowolnie; insolenter agere ( PommUrk VII p. 276, a. 1329 ; contra aliquem :
AKapSąd II p. 483, a. 1428) . 5. iur. a. actionem, causam, quaestionem litis, querelam sim. .:
wytaczać sprawę sądową(contra aliquem: PrPol p. 264, a. 1397 et vulgo). Simili sensu motionem (de aliquo: KsgKaz p. 451, a. 1398).
b. iudicium, ius sprawować sąd; ius agere (de iudice) ; cf. tamen sensu diverso de partibus in iudicio infra 27. Simili sensu iustitiam (( KodMaz(K) p. 208, a. 1222 ; ; de aliquo: Lites I p. 150, a. 1339 ; inter aliquos: StPPP VIII p. 32, a. 1381), item aequitatem (unicuique parti: AGZ XIV p. 226, a. 1446) , medium (concordiae: PommUrk II p. 384, a. 1278 ; inter aliquos: PrPol p. 97, a. 1400 et saepius).
c. ius (iustitiam), iuris (iustitiae) complementum (cum aliquo, contra aliquem) stawić się celem załatwienia sprawy przed sądem; coram iudice comparere ut causa iure peragatur
StPPP VIII p. 67 (a. 1382) : non fecit ius cum homine suo.
Ib. p. 340 (a. 1389) : Stasco ... cum Gotardo ... iusticiam habet f-re.
KsgGrWp II p. 42 (a. 1394) : homines, qui debuerunt jus f-re contra eum.
KsgCzer p. 179 (a. 1417) : ego sum parata f-re complementum iuris.
Ita saepius.
d. silentium alicui nakazać milczenie, tj. zaprzestanie roszczeń sądowych; ad silentium compellere i. actionem prosequi vetare
KsgGrWp II p. 87 (a. 1398) : tunc fecimus ey perpetuum silencium.
TArch p. 42 (a. 1409) : Sbigneo perpetuum silencium fecimus ... Benessum verum possessorem eiusdem hereditatis ... declarantes.
Ita passim.
Opp.
quietem alicui zapewnić bezpieczeństwo od roszczeń sądowych; a vindiciis liberum reddere
KodMp IV p. 250 (a. 1429) : super qua solucione eundem scultetum ... quitamus, quietem eidem f-ntes perseuerantem.
e. testimonium alicuius rei złożyć zeznanie (o świadku); testari ( PommUrk III p. 283, a. 1296) .
Item
diligentiam, fideiussoriam, formam iuris, iuramentum cett. cf. s. v. v.
6. pro subi. sunt res
a. działać, odnosić (określony) skutek; aliquem effectum habere (de medi cinis).
b. log. tworzyć; efficere, v. gr. conclusionem (de praemissis: BYSTRZ. AnalPr fol. 1 IVb), terminum communem (de signo universali: WROCŁ. Dial. fol. B Ia).
c. wynosić, osiągać (pewną liczbę, wielkość); efficere (magnitudinem, numerum).
C. homines
1. zrodzić; gignere, generare.
N. locut.
puerum cum aliquo mieć z kimś dziecko ( StPPP VII p. 174, a. 1513) .
2. mianować, wyznaczyć, ustanowić; constituere, designare, v. gr. defensores testamenti ( AKap Sąd III p. 174, a. 1513) .
3. zgromadzić, zebrać (wojsko, zgromadzenie); congregare (concionem, exercitum).
D. pass.
1. stawać się, powstawać; exsistere.
N.
a. phil. definit
ExPhys fol. d 111a : fieri est de non esse ad esse produci.
Dicitur
actu ( WROCŁ. Epit. fol. d IIb), item factione (proprie dicta: BYSTRZ. AnalPr fol. 1 IVb).
Distinguitur
α. essentialiter ( WROCŁ. Epit. fol. a Va) ; simili sensu per se ( JAC. PAR. Tract. fol. c IIa) .
Opp.
secundum quid ( KomPolit p. 205, a. 1501) , per accidens ( STOB. Aret. fol. g Ia).
β. naturaliter ( JAC. PAR. Tract. fol. a IIIb et saepius); simili sensu a (ex) natura ( WROCŁ. Epit. fol. a IIIb ; ib. fol. b IIa ;et saepius), per naturam ( ib. fol. b Va).
Opp.
supernaturaliter ( id. EpitConcl fol. o IIa).
γ. ex necessitate ( WROCŁ. EpitConcl fol. q VIb).
Opp.
contingenter ( GŁOG. Porph. fol. a VIa).
δ. per creationem (opp. per informationem: GOST. Th. fol. c Ib et saepius; ex institutione hominum: STOB. Aret. fol. f IVb).
ε. propter finem ( WROCŁ. Epit. fol. b Vb) ; opp. a fortuna et casu ( WROCŁ.ib. fol. b Va) .
ζ. materialiter ( WROCŁ. Epit. fol. b Ia) ; opp. abstractive ( BYSTRZ. AnalPost fol. a Vb) . Cett. cf. s. v. v.
N. inf.
fieri
loco subst. ; opp.
(factum) esse
GOST. Th. fol. g VIa : esse a primo fonte procedens in esse est continuum fieri in omni eo quod est.
BYSTRZ. AnalPost fol. i IIIa : de ente a fortuna in ordine ad suum fieri vel suum esse.
ExPhys fol. 1 VIIb : potentia, que est ad infinitum, perficitur in esse et non in facto esse.
Dicitur
causa fieri ( ExPhys fol. i IIa), item modus fieri ( BYSTRZ. ParvLog fol. N IIa ; STOB. Sign. p. 153 ;et saepius ap. gram. saec. XV).
b. rodzić się, rosnąć (o plonach); crescere (de messibus)
AGZ XI p. 52 (a. 1430) : seminaciones, si que tunc fiuntur, easdem pro se reservabit.
Ib. XIV p. 221 (a. 1446) : pratum, super quo fiebant tricenta currus feni.
Ita saepius.
2. odbywać się, dziać się, zachodzić; peragi.
Constr. ad
1-2:
a. sq. circa:
KodUJ IV p. 102 (a. 1482) : diploma signo ... et nomine meis solitis et circa talis fieri consuetis consignavi.
Ex Phys fol. k IVb: habitus et priuatio habent fieri circa idem.
Ita saepius in textibus phil.
b. sq. de
GŁOG. Porph. fol. a VIa : intentiones ... secunde fiunt de universalibus.
c. sq. in c. abl.
WROCŁ. Dial. fol. G Ib : quando ... silogismus fit in modo et figura simul, vt in Barbara Darij.
SZYDL. p. 33 : omnis cantus ... fit in una resonancia vel in pluribus.
Impers. fit construitur c. quod ( CodEp III p. 176, a. 1473 et saepius), quia ( StPPP VIII p. 113, a. 1384) , ut c. con. ( KodMp IV p. 460, a. 1447). indicatur subi. per prp. ab vel (saepissime) per:
StPPP VIII p. 464 (a. 1398) : admisit ibidem tabernam per Jacussium ... construere et fieri.
KodWp V p. 609 (a. 1439) : super quibus omnibus ... testatrix pecijt fieri per me notarium publicum ... et confici necessaria ... instrumenta.
Cf. Ita passim. Indicatur quomodo sq. locut. adv., v. gr. in damno (i. damnum pati KsgPrzem II p. 19, a. 1447) , in mora (i. morari aliquem Tom. IV p. 267, a. 1518) , in proverbium (i. fabulam fieri ArLit I p. 5, a. 1421) , (in) usu (i. usu recipi
CorpJP II I p. 332, a. 1515 : in quibus locis sal Vielicziense in usu fieri est consuetum.
Ib.
p. 618, a. 1521 : ne ... moneta Swydnicensis fiat usu in civitatibus).
N. locut.
a. de medio i. auferri
KADŁUB. p. 229 : qui ... tenet, teneat, donec de medio fiat.
b. in pace zachować spokój; quietum esse
StPPP II p. 425 (a. 1436) : nobiles ... debent fieri in pace et tranquillitate et jure se mutuo tueri debent.
AGZ XI p. 362 (a. 1450) : capitaneus ... interposuit centum marcas vadii inter ... Iohannem ... et ... Margaretham ... quod debent fieri in pace.
Ita saepius saec. XV.
3. sensu debilitato significat i. q. esse
KodMp II p. 89 (a. 1253) : proventus, qui in foro civitatis ... nunc possunt fieri vel in posterum superaddi.
PommUrk IV p. 24 (a. 1301) : si abbas nostre ecclesie adeo fierit ... circa res monasterii ... negligens.
StPPP VIII p. 521 (a. 1398) : docuit se de clenodio Strzemen nominando esse et fieri.
AGZ XV p. 13 (a. 1458) : intulit vituperacionem ... dicens, quod Allexander non fieret nobilis.
DŁUG. LibBen I p. 349 : quod teloneum ... dum strata publica ex Russia per Sandomiriam fieret, proveniebat.
Ita saepius saec. XV-XVI.
N.
α. gram. (sq. in c. acc. ) kończyć się, mieć końcówkę; terminationem habere (de vocibus)
GŁOG. Alex. I fol. L 1 VI Ib : in -rus que fiunt, nunquam nomina fiunt.
β. locut. in aliquo zależeć od kogoś; in aliquo positum esse DANT. in
Tom. IX p. 188 (a. 1527) : quod toties ... utor laconismo ... fit ... in postariis (i. tabellariis).
Occ.
a. fungitur vice verbi auxiliaris
KodMaz(L) p. 103 (a. 1385) : que servitia ... Divina suffragante gracia nobis et nostris successoribus fiet impensurus.
StPPP VIII p. 236 (a. 1388) : Preczslaus vadio ... fiet disolutus et liber.
PP III p. 5 (a. 1427) : quodsi non exsolueret, extunc Stanislaus elapsus fiet aliam 1/2 sexagenam.
AGZ XVI p. 395 (a. 1483) : qui tempore illo fient constituti in consulatum.
Ita saepius.
b. significat i. q. adesse, praesto esse (alicubi)
TPaw IV p. 66 (a. 1399) : volo ... Nicolaum ... ante nostrum dnum ducere, si non fiet dux, tunc semper ante iudices.
PP V p. 136 (a. 1429) : resciens, quia ... dux in Czechonow fieri debeat.
AGZ XI p. 423 (a. 1458) : ministerialis hodie non potuit fieri.
Ib. XIII p. 458 (a. 1465) : si alique parcium ad eandem concordiam fieri non potuerit ... debet.... certificare partem, quod non potest ... interesse.
Ib. XIX p. 245 (a. 1485) : pluribus fidedignis hominibus in domo tua ... fientibus.
MPH V p. 832 (saec. XVI in.in) : abbas in coquinaria numquam fere fiebat.
Ita saepius saec. XV-XVI. Occ.
α. aliquo znaleźć się gdzieś; aliquo devenire ( AGZ XVIII p. 400, a. 1498). Cf. Th. V1119, 31 sqq.
β. obvium wyjść na spotkanie; i. q. ire ( AKapSąd II p. 171 a. 1450) .
II. c. dupl. obi. Pro altero obi. est
A. acc. subst. vel pron.
1. uczynić kogoś (coś) kimś (czymś); reddere, efficere, v. gr. (stellas cellas virtutum: NIC. POL. p. 54, v. 152 ).
2. mianować, wyznaczać (na jakieś stanowisko); creare, designare.
N. refl.
KodPol IV p, 35 (a. 1438) : se tamquam heredes f-ndo.
Occ. sq. in c. acc.
KodMp IV p. 63 (a. 1399) : Nicolaum Bochner in priorem ... salisfodine ... f-imus et constituimus.
CodEp III p. 107 (a. 1461) : papa fecisset ... nos eidem ecclesiae Cracoviensi in episcopum et pastorem.
AGZ XIX p. 14 (a. 1474) : f-ns prefatos dominos in veros heredes ... prefatorum bonorum.
B. acc. adi. vel part. (praec. perf. ) uczynić jakimś; aliquo modo affectum reddere.
Additur constr. sq.
de (ex), v. gr. aliquem promptiorem (de prompto: KodMp IV p. 362, a. 1440) , pelliceam vilem veteremque (ex nova: AKapSąd III p. 52, a. 1484). Saepe in locut. quibus verbum simplex circumscribitur (usu latiore quam apud antiquos, cf. Th. VI 119,58 sqq.), v. gr. aliquem (aliquid) alteratum (i. q. alterare BYSTRZ. Log. fol. g Ib) , avisatum (i. q. avisare DŁUG. Hist. V p. 256 ) , combustum (i. q. comburere StPPP VII p. 441, a. 1496) , commendatum (i. q. commendare ArHist VI p. 144, a. 1515) , confirmatum (i. q. confirmare PP V p. 28, a. 1425) , desertum (i. q. deserere AGZ V p. 193, a. 1456 et saepius), iustificatum (iustum) pro aliqua re (i. q. iustificare StPPP VIII p. 141, a. 1385 et saepius; opp. iniustum in causa ib. p. 810, a. 1400) , salvum (i. q. salvare ArHist XI p. 148 saec. XIII) , (solutum, quietum ac) liberum a (de, pro) aliqua re (i. q. liberare KodWp II p. 5, a. 1288 ; StPPP VIII p. 289, a. 1388 ; ib. II p. 451, a. 1439 et passim). Cf. Th. VI 119, 60 sqq. Occ. refl. profugum (de iudicio i. q. fugere KsgPrzem I p. 146, a. 1426) , supplicem alicui (i. q. supplicare DŁUG. Hist. V p. 289 ). Pass. fieri, v. gr. approbatum (i. q. approbari DokKujMaz p. 303, a. 1329) , deductum (i. q. deduci CorpJP IV p. 35, a. 1523) , iustum (i. q. iustificari AGZ XIII p. 18, a. 1436) , cett.
N. locut.
α. aliquid missum zaniechać; omittere (passim saec. XVI).
β. notum (alicui, notitiae alicuius) podać do wiadomości, ogłosić; indicare, nuntiare (constr. sq. acc. c. inf. ; sq. quod : KodMp II p. 2, a. 1386 et saepius). γ. aliquem certiorem (certum) zawiadomić; alicui nuntiare. Pass. dowiedzieć się; cognoscere. Cf.
Item
aliquem securum de aliqua re zapewnić; persuasum reddere ( AKapSąd II p. 260, a. 1468) .
δ. vigorosum in aliqua re upoważnić; auctoritatem alicui dare
TArch p. 43 (a. 1409) : Mathias ... constituit Petrum ... suum ... procuratorem ... f-ns eundem Petrum in omnibus causis vigorosum.
C.
1. gen.
a. uczynić jakimś, zaliczyć do czegoś; in aliquem numerum referre, v. gr. sui iuris (districtus: DŁUG. LibBen I p. 2 ) , nullius firmitatis et vigoris (litteras; syn. anullare, cassare et mortificare: KodMp I p. 424, a. 1418).
N. locut.
magni uświetnić, podnieść; ampliare
DŁUG. Op. p. 420 : Petrus Wysz in Senensi et Pisano conciliis honorem Regni Poloniae magni fecit.
b. cenić, szacować; aestimare, v. gr. magni, parvi (pauci), nihili sim. Occ. simili sensu sq. adv. vel locut. adv. , v. gr. plus ( DŁUG. in
CodEp I 2, p. 107, a. 1450 : nemo ... inveniri potest, cuius ... aestimationem plus f-am quam tuam),
pro maiori (
TPaw VII p. 141, a. 1420 : literam iudicij de Lipno ... habet f-re pro maiori videlicet pro X marcis).
2. abl. qualitatis, v. gr. pass. laetissimo animo ( VAdAnt p. 37, 4).
3. de (ex) uczynić kogoś (coś) z kogoś (czegoś), v. gr. causas de non causis ( DokMp I p. 391, a. 1414) , aliquid ex nihilo ( WROCŁ. EpitConcl fol. nr la).
4. (acc. c. inf. ) sprawiać, powodować; efficere, ut aliquid fiat (saepius accedit ad notionem iubendi).
Item
a. sq. ut; etiam quomodo ( ZabDziej I p. 88, a. 1470) , quominus ( AKapSąd III p. 31, a. 1467).
b. sq. dat. c. inf. (e Pol. kazać komuś)
AGZ XI p. 83 (a. 1434) : nos iudex discere fecimus reo et dum reum accedere iussimus, tunc etc.
TArch p. 42 (a. 1409) : ego ministeriali feci proclamare etc.
ArHist V p. 140 (a. 1459) : Ioannes promisit fide bona sibi habere in vxorem ... et fecit sibi venire hic in Lublin.
Ita saepius saec. XV.
Item omisso inf.
AGZ XIV p. 461 (a. 1458) : quid ego sum reus, ex quo michi dominus archiepiscopus fecit.
N. locut.
alicui dormire uśpić; potione somnifera somnum inducere
StPPP II p. 800 (a. 1473): in eodem hospicio tunc existentes fecerunt Garcioni, qui cum ipsis fuit ... dormire.
Occ. pass. być wprawionym (w jakiś stan); aliquo modo affici
ŹrWaw I p. 11 (a. 1456) : videntes ... rem publicam fieri periclitari.
5. sq. adv. vel locut. adv. , v. gr. aliquo (i. collocare
AKapSąd III p. 78, a. 1501 : testis nescit, quo fecit ... Hostiam sacerdos), verbaliter (i. dicere
FormJ p. 99 : omnia ... que f-ta sunt inter nos verbaliter, implebuntur operose),
in abortivum (i. irritum reddere
SSrSil IX p. 113, a. 1465)
III. intrans.
1. (de hominibus) postępować, czynić, działać; agere. Indicatur modus sq. adv. , v. gr. bene, iuste, legitime, male, mite (cum aliquo: Visit. p. 460, a. 1512), vel locut. adv. , v. gr. in gravem iniuriam et dehonestationem ( ZabDziej II p. 53, a. 1483).
N. locut.
α. breviter alicui naruszyć czyjeś prawo; iniuriam inferre ( StPPP VIII p. 546, a. 1398 et saepius, cf. Simili sensu stricte alicui
ib. p. 546, a. 1398 : penas XV ... quia dixit eidem Wenceslao: stricte mihi facis).
β. impense alicui rei dbać o coś; alicui rei consulere
Tom. IX p. 55 (a. 1527) : episcopus Cracoviensis ... f-et impense rebus regis.
γ. iudicialiter dopełnić przepisów prawa; legibus satisfacere
ZabDziej IV 1 , p. 9 (a. 1544) : illos florenos numquam ... habebat neque habet ... iudicialiter cum illo facturus et expurgaturus.
Simili sensu
iuridice :
StPPP II p. 361 (a. 1431) : actor contra Albertum kmethonem ... quia non f-ens sibi juridice ... ab ipso recessit.
Ib. VI p. 192 (a. 1521) : partes praefatae in hac causa in eodem iudicio spirituali f-ant eis iuridice.
Ib. VII p. 211 (a. 1544) : pars actorea si non docuerit tactionem partis ree per ministerialem, luendo penam sex scotos f-at sibi iuridice.
Item
circa iustitiam ( KsgMaz I p. 151, a. 1413) , circa gradum iuris (sibi :
AGZ XVIII p. 403, a. 1498) , in causa sua (syn. agere:
KsgŁawWar I p. 156, a. 1473), item abs. pro aliqua re ( StPPP II p. 361, a. 1431 : Anna ... pro contentis in libro, pro quibus f-re habuit, ipsos ... liberos dimisit).
Additur
cum aliquo (cf. ), alicui (cf. ), inter se ( StPPP II p. 530, a. 1443). Occ. de iudice
KsgPrzem I p. 1 (a. 1402) : scabini habent f-re in iudicio pro quadam loquela cum Adam.
δ. satis alicui (pro aliqua re) i. q. satisfacere ( StPPP VIII p. 178, a. 1386 et saepius). Simili sensu facere nude positum
PommUrk V p. 215 (a. 1315) : provisor ... pueri pro suo tempore f-et amicis propinquioribus secundum quod ordo ... iuris ... requirit.
PP V p. 16 (a. 1425) : recognoscentes, quod pro ipsis porcionibus eis fecerunt cum effectu.
Ita saepius.
ε. obviam wyjść na spotkanie; i. q. ire
MatRef p. 8 (a. 1588) : eis obviam fecerunt cum tumultu et lapidum ... proieccione.
Simili sensu
obvium fieri cf.
Item sq.
inter :
AGZ XVI p. 208 (a. 1487) : ager (i. agger ) qui f-it (i. it ) inter stagnum.
Cf. Th. VI 122,5 sqq. Indicatur obi.
a. sq. dat.
b. sq. contra.
c. sq. cum
α. działać wraz z kimś, na czyjąś korzyść; partes alicuius sequi.
β. postępować z kimś (czymś) w jakiś sposób; i.q. agere
KodMp III p. 146 (a. 1361) : villas ... possidere debent ... cum potestate vendendi ... et finaliter cum ipsis f-re prout sibi ... melius ... videbitur.
AKapSąd III p. 166 (a. 1513) : f-ant cum illa subducta mardurina, quid volunt.
Ib. p. 356 (a. 1531) : quid cum tali servo suo f-turus erit.
Simili sensu
d. sq. de :
CorpJP II I p. 245 (a. 1512) : de golotis ... et vagis personis capitanei eodem modo f-ant.
CRIC. in
Tom. III p. 423 (a. 1515) : de literis nescio quomodo f-re debeo.
Item pass. impers.
fit de aliquo :
KrMU p. 55 (saec. XV in.in) : quid fiet de illo, qui talentum sciencie ... abscondit.
ArHist VIII p. 320 (a. 1499) : quid ... f-tum sit de hostibus.
e. sq. in c. abl.
PrzywKr p. 12 (a. 1381) : in mutuacione pecuniaria disponere, agere et f-re habuit.
AGZ XII p. 336 (a. 1470) : ipsa in eisdem bonis f-bat sicut vera heredissa.
N. locut.
nihil facere in aliqua re (e Pol. nic nie robić)
ARect I p. 32 (a. 1470) : baccalarii contumaciam accusauit, in termino nihil f-ntis.
2. (de rebus) wpływać na coś, być korzystnym; pertinere, prodesse.
Constr.
a. sq. ad.
b. sq. cum.
c. sq. pro:
KodWp II p. 179 (a. 1299) : sub quacumque forma, concepcione ... et addicione verborum ... f-ncium pro dicto negocio.
Ita saepius. Cf. Th. VI 123,23 sqq. Occ. mieć wartość, znaczyć; valere
StPPP VIII p. 698 (a. 1399) : erronee est deletus, fecit pro producto locus in libro iudicii.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)