- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- B.
- L.
- H.
- Ha.
- N.
- K.
- O.
I.
1.
ten, kto coś przewiduje, okazuje przezorność;
qui praevidet, prudenter
agit.
2.
ten, kto o kogoś (coś) dba, troszczy się, otacza opieką;
curator,
patronus.
Glossa
Pol.
RFil XXIV p. 82 (saec. XV in.) : p-or «przeszrziczel».
Ib. p. 354 (saec. XV med.) : p-or et protector, «opyekadlnyk, obroncza».
GLcerv p. 698 : p-or «opatrzyciel».
Constr.
ad
1 -
2:
a.
sq.
gen.
,
v.
gr.
indigentium (
DŁUG.
Hist. I p. 81 = I
p. 140
ed.nov.)
, pauperum (
CracArt I
p. 94, a.
1435)
, iustitiae
(syn.
prolocutor, defensor :
KrMU
p. 62, 51,
saec. XV in.)
, iurium (imperii,
syn.
defensor :
Tom. III p. 53, a. 1514) . b. sq. de:
KodWp VII p. 599 (a. 1415) : verus p-or anime sue de salute.c. sq. in c. abl.
DŁUG. Hist. V p. 18 : illum in procuranda pace... ac politia studiosum et solicitum p-em ... fore.
HESSE Matth. VI p. 29 : p-or in consiliis et pro temporalibus acquirendis.d. sq. pro, cf.
II.
1.
nadzorca; magistratus
(vel servus) cui rei alicuius cura
commissa est
ŻupKr p. 618 (a. 1518) : bovinarius, p-or boum; cum emuntur hirci et mutones ... ipse pascit et providet.
CorpJP III p. 640 (a. 1521) : p-i frumentorum vulgariter «obrocznemu».Ita saepius, v. gr. canalium ( ZabDziej IV 1, p. 110, a. 1561) , fluvii ( RachBon III p. 96 ) , peni ( KsgPrzKr II p. 158, a. 1554 : p-or peni regii allias «szpisarny»),
vineae (ArHist X p. 46, a. 1534) , structurae ecclesiae ( AGZ V p. 109, a. 1441).
2.
zarządca; curator,
administrator, procurator
DyplMog p. 32 (a. 1291) : cum ... sine scire ... dominorum per procuratores, p-es vel venditores aut conductores decimarum ... iura alterius ... contra Deum ... detineantur.
PommUrk V p. 203 (a. 1314) : ad instanciam ... fratris Johannis ... bonorum in Selmow p-is.
KodWp III p. 499 (a. 1380) : p-is, officialium et ministralium sufficientibus informationibus ... decimas ... ad ecclesiam ... appropriamus.Ita saepius, saec. XV - XVI, v. gr. arcis ( Tom. XV p. 799, a. 1533) , bonorum ( KodUJ II p. 41, a. 1444) , bursae ( Concl. p. 59, a. 1490) , castri ( Dogiel I p. 129, a. 1531) , curiae ( AGZ XVII p. 453, a. 1501 : Luczka p-or curie ... archiepiscopi ... alias «dwornyk»), domus (syn. hospes: MatRef p. 24, a. 1574). Praec. zarządca dóbr książęcych lub królewskich; bonorum principis vel regis administrator
KodWp II p. 510 (a. 1338) : Henricus p-or terre Kalisiensis.
KodPol II p. 725 (a. 1356) : scultetus ... tria plebiscita annuatim celebrare tenebitur p-e seu procuratore nostro ducispresente.
2.
przełożony, zwierzchnik;
praefectus, praepositus
a.
contubernii artificum
PommQu p. 3 (a. 1353) : si aliquis nostram mechaniam introire voluerit ... p-bus nostre mechanie ac eorum fautoribus expensas copiosas erogabit.
b.
fraternitatis
eccl.
DokKKr I p. 104 (a. 1378) : ego Petrus ... per hanc sacram evangeliam Dei promitto obedire p-bus fraternitatis in omnibus licitis et honestis secundum formam statutorum.
ArHist V p. 431 (a. 1450) : promittimus ... obedire p-bus fraternitatis in omnibus licitis et honestis.
c.
hospitalis:
PrzywKr p. 2 (a. 1324) : consules ... cum petitore et p-e infirmorum et pauperum hospitalis S. Spiritus ordinare debent, quod ... elemosina ... infirmis ... plenius presentetur.
DokKKr II p. 556 (a. 1448) : eius hospitalis rectori siue p-i, quem praepositum nominari ... decernimus ... decimam ... damus.
AGZ XIX p. 50 (a. 1482) : tredecim marcas hospitarii vel alias p-es et dispensatores eiusdem domus hospitalis ... tollent.
d.
in coenobio
*CodSil(M) II p. 4 (a. 1205) : vobis monialibus in spiritualibus p-em concedimus et custodem.
*Dogiel IV p. 21 (a. 1251) : frater Eberhardus ... praeceptor domus hospitalis S. Mariae ... et ... Balko ... eiusdem ordinis in Prussia p-or.
KodWp II p. 111 (a. 1295) : iudicia maiora sive minora ... p-or dicte domus de Zucow iudicabit.
Ib. infra qualiscunque solucio fuerit in nostra terra de villis, percipiat plenarie p-or domus Zukoviensis.
e.
studii
in universitate
KodUJ I p. 116 (a. 1417) : studentes ordinis Cisterciensis valeant confiteri p-i dicti studii per praedictum abbatem instituto.
f.
sensu non satis certo
exercitus:
Tom. XIV p. 744 (a. 1532) : Val densius ... p-or seu «profantmeister» (Germ. ) exercitus Hispanici et Italici.
III.
iur.
1.
opiekun prawny małoletnich; pupillorum tutor
lege institutus
PomnLw I p. 68 (a. 1386) : Georgius ... maccellum puerorum ... Gregorii, quorum p-or existit vendidit.
KsgGrWp I p. 13 (a. 1386) : filii Nemerze ... astiterunt omnes terminos ... una cum Sandziwogio ipsorum p-e.
N.
regni
opiekun małoletniego władcy, sprawujący władzę w jego imieniu, regent;
regis impuberis tutor, qui nomine eius res publicas administrat
DŁUG. Hist. IV p. 547 : Wladislao rege existente impubere ... p-es regni in qualibet terra electi sunt.
2.
zastępca sądowy; alieni
iuris vicarius, qui res alterius
iure peragendas curat
KsgŁawKr p. 145 (a. 1376) : avus Johannis pueri ... molendinatoris ... elegit in procuratores plenipotentes ... et p-es super X marcas.Cf. PATRONUS sqq., PROCURATOR
3.
wykonawca
testamentu; testamenti exsecutor
PommUrk VI p. 63 (a. 1321) : mei p-es hanc pecuniam ... convertent ... ad vicariam prenotatam (cf. ib. supra in hunc modum meum ordinavi testamentum).
Ib. p. 112 (a. 1322) : in p-es mee uxoris et meorum puerorum ac huius testamenti eligo.
Ib. VII p. 343 (a. 1330) : p-es huius testamenti exponunt supradictos denarios infra annum.Ad rem cf. Dąbkowski, Prawo prywatne II p. 95.
IV.
eccl.
1.
patron kościoła łub klasztoru, osoba uprawniona do przedstawiania kandydatów do
objęcia stanowiska i beneficjum
kościelnego; qui ius praesentandi aliquem ad dignitatem et beneficium
eccl. habet
KodKKr II p. 442 (a. 1418) : auctoritatem collationis ... altaris ... conferimus ... preposito ... ac alijs fratribus ... monasterij Corporis Christi ... eosque ... statuimus ... tutores, patronos et p-es legittimos altaris prenominati.
KodMp IV p. 450 (a. 1446) : episcopus Cracoviensis tamquam patronus, p-or, collator vnicus dicte ecclesie.Cf. PATRONUS II 1.
2.
członek zespołu zarządzającego sprawami gospodarczymi kościoła łub
klasztoru; unus e procuratoribus ecclesiae vel coenobii
PommUrk V p. 154 (a. 1313) : nos moniales de prudentum virorum p-um ac tutorum ... burgensium in Colberg consilio ... vendidimus censum.
Ib. p. 386 (a. 1318) : cum consulibus ... et cum p-bus dicte domus coenobii placitavimus.Ita saepius.
Syn.
dispensator (
BiblMuz XI
p. 308, a.
1529)
, vitricus (
AKapSąd II
p. 744, a.
1510
et saepius).
3.
komendariusz, tymczasowy administrator beneficjum kościelnego; beneficii
eccl. administrator ad tempus institutus
AKapSąd III p. 358 (a. 1471) : quod damnum ... Jacobus commendarius et p-or eiusdem ecclesie existimat ... ad I fertonem.
4.
cf.
b et d.