- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- L.
- A.
- H.
- O.
I.
początek; initium,
exordium.
Simili sensu
a.
pl. (
HUSSOW.
p. 86, v. 526
;
IANIC.
p. 70, v.
115).
b.
per abundantiam principii exordium (
AGZ I
p. 147, a.
1456).
Iuncturae verbales
principium ordiri
(
DŁUG. LibBen I
p. 6
)
; capere (sibi ad aliquid:
UrkBBr
p. 153, a.
1285)
, habere (
N. sq.
ab:
PEREGR. fol. m IIIb
;
AGZ II
p. 147, a.
1456)
;, sumere (sq. ex; additur
per aliquid:
WROCŁ. Dial. fol.
I VIa),
cett.
Locut.
adv.
α.
(a) principio.
Occ.
sensu
speciali:
poprzednio;
prius
StPPP VIII p. 161 (a. 1385) : sicut iacet infirmus a p-o, sic adhuc infirmatur.
RachWaw p. 177 (a. 1531) : a labore ... speculorum Venecianorum a p-o scriptorum.
β.
in principio.
Occ.
sensu speciali:
natychmiast;
statim
StPPP VIII p. 657 (a. 1399) : istud ... filius pro sua parte in p-o absque pueris procreandis pro se habebit obtinere.
II.
A.
de loco
1.
miejsce, gdzie się coś zaczyna;
locus, unde aliquid
incipit.
2.
część przednia, front, skraj; pars
anterior, extremitas
KsgCzer p. 181 (a. 1417) : ad p-um sepis, alias «do przothka plota».
APozn I p. 79 (a. 1414) : paries est muratus a p-o domus usque per totam stubamdomus.
ArHist XI p. 491 (a. 1461) : a reformacione p-orum, alias «ot przotków» ad huffniczas.
AGZ XVII p. 427 (a. 1505) : ex postico alias «zadv» et ... ex p-o alias «sprzodv» ... postes et hostia … fregerunt.Cf. Th. X 2, 1317, 51 sqq.
3.
część początkowa, początek (dzieła, mowy);
exordium, prooemium, pars prior (libri, orationis).
Praec.
a.
rhet.
definitur
CALLIM. Rhet. p. 20 : p-um ... statim apertis rationibus auditoris animum ad audiendum preparat.
URSIN. p. 7 : p-um est initium epistolarum cum beniuolentia, attencione et docilitate inferendum, quo auditoris animus ad ea que dicenda sunt preparatur.
b.
gram. początkowe głoski wyrazu; vocis pars anterior
FRANC. Orth. p. 152, v. 18 : hec p-a: se- li-que, cara- ... accipiunt fines -cmentum ... -cma.
4.
milit.
przedni szereg wojska; exercitus
acies anterior (saec.
XV).
B.
de tempore vel de eis quae in tempore fiunt: początek;
initium,
v.
gr. anni, mensis, diei sim.
N.
α.
med.
apostematis :
THOM. Med. p. 327 : in p-o apostematis, in augmento et in statu et in declinatione.
β.
pierwszy wykład na uniwersytecie; praelectio
prima in universitate studiorum habenda
KrMU p. 114, 41 (saec. XV in.) : hic dominus dum circa laudem ścieńcie canonice in suo p-o insisteret, gloriabatur.
ArLit I p. 75 (a. 1520) : iuro ... p-a baccalaureorum visitare.
Ib. infra: iuro ... post receptionem meam facere p-um infra mensem et proximum infra mensem sequentem legere et continuare lectiones.Cf. PRINCIPIO I 2.
III.
1.
początek, źródło;
fons, origo.
2.
a.
de hominibus: przywódca, zwierzchnik;
princeps, caput.
Dicitur v. gr. de papa
(
CodEp III
p. 48, a.
1450).
b.
de rebus: to co najważniejsze, najwyższe;
quod gravissimum, summum est,
v.
gr.
apostolatus
(
MARTIN. OP. Marg. fol. m VIa
:
Petrus ... p-um tenebat apostolatus), omnium ecclesiarum (de Ecclesia Romana
ib. fol. o Va)
membrorum (de occipite:
NIC. POL.
p. 150, v. 21
).
IV.
phil.
1.
element, składnik;
elementum
HESSE Quaest. p. 110 : quaelibet pars materiae dicitur p-um.
GŁOG. ExLog fol. A IIb : judicativa logica ... docet modum resolvendi syllogismi in sua p-a ... propria.Ita saepius; cf. Th. X 2, 1311, 44 sqq.
2.
zasada, źródło, element konstytutywny; id ex quo quid
originem ducit, causa prima.
Syn.
causa (
STOB. Aret. fol. A VIIa
et saepius).
N. de
praedicamentis
GŁOG. Porph. fol. aa Ib: ista sex p-a possunt dupliciter considerari ([cf. contextum)].
BYSTRZ. Log. fol. e VIa : decem predicamenta ... sunt quasi decem rerum p-a prima.Distinctiones notabiliores
a.
sq.
gen.
,
v.
gr. actionis (
GOST. Th. fol. h
IVb)
, boni (
ib. fol. a IIIb
), cognitionis (
MatFil IV
p. 44, saec.
XV
et saepius; item cognoscendi:
GŁOG. Alex. II fol. h IVa)
, compositionis (opp.
resolutionis:
GOST. Th. fol. c IIa)
, convenientiae
(opp. differentiae:
BYSTRZ. Log. fol. g VIIa)
, corruptionis (
HESSE Quaest.
p. 185
et saepius), ), distinctionis (
MatFil IV
p. 15, saec.
XIV)
, entis
(
ib.
p. 40, saec.
XV
;
GOST. Th. fol. a IIIa)
, essendi (
WROCŁ. Epit. fol. a Ivb
et saepius), individuationis (
MatFil IV
p. 15, saec.
XIV
et saepius),
intellegendi (
SŁUP. MixEl
p. 164
et saepius), motus (opp. quietis:
HESSE Quaest.
p. 185
)
, operationis (
SŁUP. MixEl
p. 164
et saepius); item singularitatis (
MatFil IV
p. 46, saec.
XV
et saepius),
syllogismi (
WROCŁ. Dial. fol. E VIa)
, substantiae (
MatFil IV
p. 52, saec.
XV
et saepius), virtutis (
STOB. Aret. fol. A VIIa)
, vitae (
GOST. Th. fol. f
IIa
et saepius
ib.
); item
gram.
constructionis grammaticae (
Gramm.
p. 165,
saec. XV).
b.
sq.
adi.,
v.
gr.
activum
(opp.
passivum :
HESSE Quaest.
p. 195
et saepius), causans (
GOST. Th. fol. f IIIb)
,
constitutivum
(
ib.
et saepius), effectivum
(essentiae :
MatFil IV
p. 65, saec.
XV
; passionis :
BYSTRZ.
AnalPost
fol. 1
VIIa)
, essentiale (
MatFil IV
p. 46,
saec. XV
et saepius;
syn.
substantiale :
HESSE
Quaest.
p. 96
)
, factivum (intellectualitatis :
WROCŁ. Epit. fol.
r Ia)
, fontale (
MatFil IV
p. 74, saec.
XV
et saepius),
formale
(
ib.
p. 10, saec.
XIV
et saepius; syn.
quidditativum :
BYSTRZ. Log. fol. d VIIa
;
;opp.
materiale :
MatFil IV
p. 10, saec.
XIV
et saepius), generativum (scientiae:
BYSTRZ. AnalPost
fol. e IIIa),
illuminans (GOST. Th. fol. c Vh) , intellectivum ( ib. fol. f IVa ), intrinsecum (opp. extrinsecum :
MatFil IV p. 37, saec. XIV et saepius), originale (opp. proximum et instrumentale:GŁOG. Anim. fol. e Ia et saepius), principale (opp. instrumentale: HESSE Quaest. p. 185 ) , perfectivum ( WROCŁ. Epit. fol. e IVa) , productivum ( GŁOG. Porph. fol. d IXb et saepius), propinquum (opp. remotum: MatFil VII (XVIII) p. 103, a. 1444) , salvativum ( ExPhys fol. m IIb).
Praec.
primum
et abs.:
pierwsza przyczyna; causa prae ceteris prima
MatFil IV p. 68 (saec. XV) : esse a creatis participatum ... potest ... designari ... solum in primo p-o.
GOST. Th. fol. d Ib : primum p-um non est ens corporeum,intellegitur Deus:
MATTH. OpTheol p. 341 : Deus p-um, veritas, unigenitus Filius Dei vivi.
WROCŁ. EpitConcl fol. f IVa : in divinis primo p-um de non p-o et hoc est Pater; secundo est p-um de p-o et hoc est Filius; tercio est principiatum de p-o, sed non p-um.Cf. Th. X 2, 1312, 38 sqq.
c.
sq.
locut.
prp.
per se
(opp.
per accidens:
HESSE Quaest.
p. 122
et saepius), (ut) quod
(opp.
(ut) quo :
STOB. Parv. fol. B Va : efficiens agit et mouet vt p-um quod, forma vero vt p-um quo.
Id. Praed. fol. 3b : cui competit esse p-um vt quo, non potest esse p-um vt quod);
quoad esse (opp. quoad fieri: ExPhys fol. e IIa) ; item in intentione (opp. in exsecutione: ExPhys fol. h Ib) .
2.
zasada, założenie; basis,
norma
VITELO Epist. p. 1 : secundum comprehensiones meas et hoc est secundum p-a philosophiae.
MatFil VI (XVII) p. 125 (saec. XV in.in) : sciencia componitur ex p-iis.
Syn.
regula (
BYSTRZ. AnalPr fol. f IIa
et saepius
ib.
).
Distinguitur
a.
gen. scientiae,
philosophiae (ut
supra), item medicinae (
BYSTRZ. Log. fol.
b VIIa).
b.
sq.
adi.
logicum (
ExPhys fol. e
Ib)
, sophisticum (
BYSTRZ. Elench. fol. v Ib)
, speculabile
(opp. practicum
id. AnalPost fol. b IIa
).
Praec.
primum
et
abs.
:
założenie podstawowe, aksjomat;
quod per se certum est, axioma
VITELO Opt. p. 4 : quae ... per modum p-orum huic primo libro praemittimus.
MatFil II p. 25 (saec. XV) : quod intelligendum est de illis p-iis, quae dignitates vocantur.
GŁOG. Anim. fol. x IIIb : prima p-a sunt prima vera et sunt vera sine demonstratione.Additur indemonstrabile, communissimum, evidentissimum et firmissimum: BYSTRZ. AnalPost fol. f IIb) , necessarium ( ib. fol. c VIIIa ), simpliciter per se cognoscibile et nullo modo demonstrabile ( ib. fol. f IIIa ).
Distinguitur
simpliciter primum (opp.
non simpliciter
ib. fol. c Vb
et saepius).
c.
sq.
constr.
c.
ad :
BYSTRZ. Elench. fol. r IV15 : dialectica docet p-a communia ad formandum elenchum secundum unamquamque disciplinam.
d.
sq.
in
c.
abl.
BYSTRZ. AnalPost fol. m Ib : ‘omnis ignis est calidus’ et plura alia p-a in phisica.
3.
locut. principium petere,
cf.
supra 541, 50 sqq.
;
;item petitio principii,
cf.
supra 533, 46 sqq.
V.
iur.
1.
pierwszeństwo; partes
priores
KsgZPozn p. 73 (a. 1400) : pendet terminus inter Benaconem ... et inter Wincencium ... pro p-o, quod dicitur «przodek» ad terminos particulares.
ArHist III p. 243 (a. 1414) : Przedborius ... acquisiuit p-um vlgariter «przodek» harum pecuniarum, que sunt circa ... Martinum.
Ib. infra: pro dictis pecuniis ... Przedborius acquisiuit p-um et originem.
KsgMaz II p. 89 (a. 1425) : nullus debet super ipsam porcionem p-um habere preter istos dominos.Ita saepius, v. gr. super domum ( KsgŁawWar p. 142, a. 1461 ; item domus ib. p. 219, a. 1485) , vendendi ( APozn I p. 242, a. 1456). Cf. ORIGO
2.
actionis, causae, inculpandi
et
abs.
:
pierwszeństwo
do wszczęcia sprawy sądowej; ius primo
loco iure agendi
KsgGrWp I p. 260 (a 1397): domina predicta habet p-um inculpandi.
Zap SądWp I p. 29 (a. 1400) : Sandiuogius ... literam recipere noluit asserens, quod Wincencium prius allocutus fuisset ... et p-um super ipsum haberet.
Ib. p. 243 (a. 1405) : Synan ... habet p-um accionis contra Stanislaum ... pro tribus causis.Glossae Pol.
AGZ XII p. 70 (a. 1439) : Iohannes ... habet p-um cause alias «powod» super ... Andream.Ita saepius saec. XV. Occ. simili sensu quaerimonii ( OrtWp p. 65, saec. XV).
Iuncturae verbales
principium (contra
vel super aliquem) habere,
cf. supra 1153, 55
et saepius), obtinere (
NieznPrChełm p. 311)
, tenere (
KsgŁawWar
p. 219, a.
1485),
item
obtentus principii (
OrtWp
p. 65, saec.
XV).
N.
α.
meton.: powód, ten kto wszczyna sprawę w
sądzie;
actor
AGZ XIX p. 171 (a. 1463) : Michael ... attemptavit terminum adversus p-um alias «powodowy».
β.
prawo do wytyczania granic w sprawach granicznych; ius limites definiendi uni partium datum
AGZ XIX p. 382 (a. 1490) : iudex decrevit Iohanni ... p-um alias «powodzthvo» ... seu duccionem parochie.Cf. PRIMEITAS PRINCIPALITAS II 3 b.
3.
citationis
pozew wstępny; litterae
quibus prima in ius vocatio
continetur
AGZ XVI p. 55 (a. 1467) : volo videre p-um alias «wzuor» citacionum.Cf. ORIGO
4.
pecuniae
zadatek; pecunia in
antecessum data
KsgŁawWar p. 216 (a. 1484) : si... non solverit finem peccunie ... extunc p-um alias «zadauek» ... perdet.Cf. INITIUM et PRINCIPALIS III A 4 b.
5.
wszczęcie zwady, zaczepka; rixae provocatio
StPPP VIII p. 145 (a. 1385) : quod wlnus habet, hoc cum p-o eius.
TPaw III p. 17 (a. 1386) : quod Iacussius Iohanni fecit ... fecit ... ipsius p-o.
Ib. p. 339 (a. 1395) : quod Boguszco fecit kmethoni Alberto ... fecit ipsius p-o.Ita saepius saec. XIV- XV in iuncturis (cum) principio alicuius (i. aliquo ad rixam provocante, cf. supra 34. Occ. c. negatione
TPaw III p. 355, a. 1396 : dominam depilauit ... non p-o domine);
ad principium (
StPPP VIII p. 476, a. 1398 : pro wlneribus ad p-um);per (post) principium (alicuius: TPaw III p. 382, a. 1397 ; ib. VII p. 281, a. 1423) ; principium alicuius est ( CracArt suppl. I p. 31, a. 1411) ; principium ab aliquo coeptum est ( DŁUG. Hist. IV p. 554 : p-um ... omne a Slesitis coeptum est, qui ... praedas in regnum agere ... permittebant). Cf. INITIUM supra IV 632,3 sqq.
VI.
fungitur vice vocis
praecepti :
MARTIN. OP. Chr. p. 241 : Theodosianus codex liber omnium legum legitimarum in vnum p-um collectarum editus est.
KodWp III p. 413 (a. 1374) : constitucionum synodalium p-a sive clausule ... sequuntur sequenti sub tenore.