Ogólne
Pełne hasło
Więcej

PONDUS

Gramatyka
  • Formypondus
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -eris
  • Część mowyrzeczownik
  • Rodzajnijaki
Znaczenia
  • I. propr.
    • 1. ciężar, waga, ładunek
    • 2. wartość wagowa (kruszcu i) monety
      • a.
      • b. + Polonicum Poloniae
    • 3. jednostka wagi, funtfunt jako wartość pieniężna?
      • α. + pondus habere ad ruinam ciążyć ku upadkowi
      • β. + pondus facere de aliqua re zważyć coś
      • γ. + ad pondus(-era), cum (sub) pondere aliquid vendere sprzedawać towar na wagę
      • δ. + in pondere exsistere (za)ważyć
      • ε. + in pondere w pełnej wadze, w całości
      • ζ. + sub pondere pod wagą, tj. po zważeniu
  • II. transl.
    • A. concr.
      • 1. waga do ważenia
      • 2. ciężarek, odważnik
      • 3.
        • a. + pondus intrare wstąpić w brzemię, tj. zajść w ciążę
        • b. + faeno tobół, naręcze
          • α. gen.
          • β.
          • γ. + cum aliqua re
      • 4. sensu non satis certo: drzewo, dąb?
    • B. abstr.
      • 1. waga, ciężar, znaczenie, powaga
      • 2. + hostile ciężar, brzemię, uciążliwośćfere i.q. napór
      • 3. wielka ilość, mnóstwo
      • 4.
        • a. powinność,obowiązek, zadanie
        • b. uwaga, staranność
        • c. obciążenie, zarzut

Pełne hasło

PONDUS, -eris n.
  • F.
  • G.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • L.
  • A.
  • H.
  • Ha.
  • K.
  • O.
[acc. sg. ponderem:
KsgCzer p. 313 (a. 1425) : juxta ponderem, quem aurifaber recognoscet.]
I. propr.
1. ciężar, waga, ładunek; onus. Glossae Pol.
ChrMp p. 17 : «bremo» ... onus sive p-us dicitur in wlgari.
RFil XXV p. 267 (saec. XV in.in) : «bremo, brzemo», p-us.
2. wartość wagowa (kruszcu i) monety; (metalli vel) nummorum pretium ponderatum
AnnMP p. 30 (a. 1252) : LXXX marcas argenti examinati et in p-e Coloniensi exsolverunt.
Ib. p. 31 (a. 1253) : exegit ab ecclesia ... LXXX marcas argenti de communi argento in p-e Poznaniensi.
Ita vulgo. Ad rem cf. Kiersnowski, Wstęp do numizmatyki p. 155 sqq.
Distinguitur
a. bonum ( AKapSąd II p. 74, a. 1428 et saepius), cultum ( IusMet p. 187, a. 1504) , grave ( KsgŁawKr p. 13, a. 1367 et saepius), iustum ( AKapSąd II p. 74, a. 1428 et saepius), largum ( KodUJ IV p.87, a. 1522) , legitimum ( MPVat I p. 100, a. 1330) , plenum ( IurMas I p. 88, a. 1401 et saepius), ponderosum ( StPPP II p. 869, a. 1489) , rectum ( MPVat I p. 31, a. 1308) , usuale ( SchlUrk p. 406, a. 1290 et saepius); opp. debile ( MPVat I p. 100, a. 1330) , invalidum ( ARect I p. 300, a. 1491) , parvum ( PP III p. 195, a. 1450 et saepius).
b. Polonicum ( Ztschr. II p. 197, a. 1252 et saepe; Poloniae : *KodWp I p. 70, a. 1211 et saepius; Polonicale: ib. VI p. 268, a. 1372 et saepius),item Cracoviense ( KodKKr I p. 131, a. 1291 et saepius), Gneznense ( MPVat I p. 19, a. 1281-1286) , Leopoliense ( StPPP III p. 38, a. 1507) , Luczense ( PomnLw I p. 100, a. 1410) , Lublinense ( StPPP III p. 38, a. 1507) , Oswiecimense ( DokMp VIII p. 397, a. 1440) , Poznaniense ( et saepius ), Torunense ( KodMazNow II p. 222, a. 1337), Vratislaviense ( MPVat I p. 21, a. 1281-1286), sim.; item Avinionense ( ib. p. 72, a. 1323), Brandenburgense ( KodWp I p. 561, a. 1385) , Coloniense ( ), Strigoniense ( MPVat I p. 22, a. 1281-1286) , Theutonicale ( KodWp II p. 75, a. 1293) , Veneticum ( MPVat I p. 31, a. 1308), sim.
3. jednostka wagi, funt; ponderationis mensura, pondo. Occ. funt jako wartość pieniężna? pecunia eiusdem pretii?
DokKKr I p. 105 (a. 1378) : qui ... ad fraternitatem non venerit, solvat medium p-us, vel qualiter inter se poenam condictaverint; qui vero ... solvat unum p-us ... solvat alterum dimidium p-us.
Locut. et iuncturae ad 1 - 3:
α. pondus habere ad ruinam ciążyć ku upadkowi; pronum ad cadendum esse
KADŁUB.(Pl) p. 103 : cacuminatas ... pinus ipsa deicit proceritas: plus enim habent p-is ad ruinam, que ceteris sunt altiora.
β. pondus facere de aliqua re zważyć coś; aliquid ponderare
APozn II p. 260 (a. 1494) : aurifaber ... gemmas ... inserere debet ... facto p-e de eisdem.
γ. ad pondus(-era), cum (sub) pondere aliquid vendere sprzedawać towar na wagę; i.q. merces ponderatas
AGZ VI p. 159 (a. 1472) : uve passe ... et ficus cum p-e aut sine p-e ... vendantur.
MatLub p. 39 (a. 1521) : ad p-a crocum, piper vendunt.
CorpJP I p. 34 (a. 1523) : vasa sua stannea non sub alio maiori vel minori p-e quam centenarii vel lapidis vendant.
Ita saepius.
δ. in pondere exsistere (za)ważyć; pondus habere
PrPol p. 67 (a. 1405) : pro quo uellet tantum argenti recipere, quantum sola existit in p-e.
ε. in pondere w pełnej wadze, w całości; plene, integre
AGZ VI p. 159 (a. 1472) : ut nullius mercatoris bona ... in p-e arestentur.
ŹrWaw I p. 66 (a. 1480) : recognoverunt ... florenos ... recepisse et manualiter in p-e sublevasse.
Cf. etiam APozn II p. 214 (a. 1490).
ζ. sub pondere e Pol. pod wagą, tj. po zważeniu; re quadam ponderata, pensata
AKapSąd III p. 170 (a. 1513) : sibi (i. ei ) fatetur teneri quatuor florenos sub p-e.
Ib. p. 343 (a. 1525) : convenerunt eum ... ut hoc idem metallum alias «spyzą»sub p-e cambiret Cracovie pro nova campana.
Ib. infra: pro eodem metallo fuso campanam novam sub p-e ad ... fusorem campanarum cambivit et comparavit.
CracArt II p. 382 (a. 1540) : pedem calicis ... sub ... p-e ... receperunt.
II. transl.
A. de concr.
1. waga do ważenia; statera, trutina, pensa
*PommUrk III p. 212 (a. 1294) : volumus, quod p-us, appellatum «pundere» in publico loco et sub fida custodia ponatur, vt ad illud eis liber pateat aditus, si aliqua voluerint ponderare.
KodMaz(L) p. 127 (a. 1398) : p-us in vulgari lingva «waga» nominatum.
Ita saepe.
Syn.
statera ( RachBon II p. 114 ).
N. in imagine
KodWp I p. 413 (a. 1426): equo p-e inter ... partes negocijs ponderatis, pensatis et libratis.
2. ciężarek, odważnik; instrumentum, quo res in trutina ponderantur.
3. vocis Pol. brzemię (propr. ‘pondus’) significationes transl. reddi videntur
a. in locut. pondus intrare wstąpić w brzemię, tj. zajść w ciążę; praegnantem fieri
AGZ XV p. 22 (a. 1457) : ipsa iam intravit in p-us alias «w brzemyo» per maritum suum.
b. tobół, naręcze; sarcina, saccus, fascis (saepe dicitur de faeno sim. in dorso portato)
StPPP I p. 117 (saec. XIII med.) : decernimus in mensura dum recipitur frumentum ad currum - violentiam; dum in p-bus - furtum esse declaramus (in translatione Pol. saec. XIV med.
ib. «gdy w brzemionach, złodziejstwo w tem być wykładamy»).
JusMet p.96 (a. 1355) : magistro damus tres marcas ... cum duobus choris avenae et uno p-e foeni.
Ita saepissime. Glossa Pol.
StPPP VIII p. 913 (a. 1400) : de oreo VI p-a faeni wlgariter «brzemona» ... deportauit.
Syn.
baiulus ( ARect II p. 133, a. 1546) , ligatura ( KodWp VIII p. 235, a. 1422).
Explicatur addito
α. gen. , v. gr. faeni (supra), frumenti ( StPPP VIII p. 71, a. 1382 et saepius), graminum ( IurMas III p. 241, a. 1397 et saepius).
β. de faeno ( KodWp VIII p. 235, a. 1422).
γ. cum aliqua re :
AGZ XV p. 312 (a. 1493) : facionavit ... p-us cum paliis, tunicis ... et aliis rebus.
4. sensu non satis certo: drzewo, dąb? arbor, robur?
StPPP VIII p. 97 (a. 1384) : terminum ... pro furtu zapuste III p-bus.
Ib. p. 303 (a. 1389) : pro furtu pro C p-bus, quod de gayo excidit.
Ita ib. saepius.
B. de abstr.
1. waga, ciężar, znaczenie, powaga; gravitas, robur, vis, auctoritas. Glossa Pol.
CorpJP IV p. 9 (a. 1523) : eorum Armenorum attestationes utrinque p-us habere debent (in versione Pol.
a. 1595 ib. : «ich ßwiadectwa z obudwu stron mają być ważne»).
Constr.
a. abs.
b. sq. gen. Occ. w tekście szyfrowanym: cesarz niemiecki; per ambages dicitur de imperatore Germanorum
SSrSil VIII p. 197 (a. 1463) : orator p-is huc applicuit.
Ib. infra quatenus devotos etiam vellet equitati i. papae commendare ut fideles servitores p-is.
Ib. infra saepius.
Iuncturae notabiliores selectae
α. ponderis (grandis, gravis, magni, pluris, summi, tanti sim.).
β. pondus (alicuius rei, in aliqua re, apud aliquem) habere ( Inst. p. 123 ; StPPP VII p. 470, a. 1492 ;; ARect I p. 357, a. 1493 ; ita saepe), obtinere ( AGZ III p. 85, a. 1389) , ad aliquid afferre ( Inst. p. 113 ) , in magnum pondus redigi ( Tom. II p. 273, a. 1513) , in pondere (et aestimatione apud aliquem) haberi ( DŁUG. Op. p. 539 ), sim.
2. ciężar, brzemię, uciążliwość; molestia, gravatio, onus. Occ. hostile fere i.q. napór; impetus
DŁUG. Hist. I p. 84 (= I p. 143 ed.nov.): castrum Bremen ... erectum est ut p-us hostile excipiat, «brzemye» enim in Slavonico p-us denotat.
3. wielka ilość, mnóstwo; copia magna, numerus magnus.
4. singularia
a. powinność,obowiązek, zadanie; munus, onus
DŁUG. Hist. I p. 140 (= I p. 202 ed.nov.): ferens se et honore episcopali indignum et pastorali p-e insufficientem.
b. uwaga, staranność; industria
VL p. 76 (a. 1420) : cum majori alicujus p-e debeant diligentius et acutius observari, volumus quod liber ... sub clausura trium clavium ... conservetur.
APozn I p. 51 (a. 1430) : quod inposterum nostra mandata in maiori quam nunc p-e per te observentur.
Ita saepius.
c. obciążenie, zarzut; crimen
StPPP XI p. 235 (a. 1457) : si Deus sibi iuvaret evadere p-us furticinii.
CodEp I 2, p. 214 (a. 1461-1462): ne ... castellanus insontes cum sontibus tantae enormitatis p-us et poenam luere affectaret.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)