Ogólne
Pełne hasło
Więcej

PENSIO

Gramatyka
  • Formypensio
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -onis
  • Część mowyrzeczownik
  • Rodzajżeński
Znaczenia
  • I. danina, opłata, czynsz
    • 1.
    • 2.
      • a. + ducalis ducis homagialis regalis annua perpetua frumentalis frumentaria pecunialis
      • b. gen.
        • α.
        • β.
      • c.
    • 3.
      • a.
        • α.
        • β.
        • γ.
        • δ.
        • ε.
        • ζ.
      • b.
    • 4. abs. gen.+ a. b. c. abd. dee. pro:
  • II.
    • 1. propr.
      • a. wypłata, spłata, rata
      • b. odsetek, procent od pożyczonej sumy
      • c. wartość, koszt, wydatek
      • d. przychód, dochód
    • 2. meton. waga, ważność

Pełne hasło

PENSIO, -onis f.
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • Dc.
  • Bl.
  • H.
  • Ha.
  • K.
I. danina, opłata, czynsz; tributum, vectigal, census
CodSil(M) I p. 261 (a. 1204) : hospites ... hanc p-em solvere debent: quilibet eorum duas mensuras tritici, duas siliginis etc.
Ib. p. 270 : donavi p-em «poduoroue» dictam, que ducis usui fuit specialiter deputata.
Ib. II p. 96 (a. 1211) : contuli ... p-em, que dicitur «stan» in Otomuchoue sexaginta episcopalium urnarum vel octoginta forensium mense episcopali.
Ita vulgo.
Explicat et glossas Pol. affert
GLcerv p. 673 : p-o census vel tributum «płat, czynss».
Ib. p. 676 : p-es publicae dicuntur annuae exactiones tributorum, vestium vel auri vel argenti, quae a certis personis debebantur fisco, «pobory».
Notabiliora quaedam
1. syn. et iuxta posita
annata (
HumRef p. 63, a. 1476) , census ( KodMp II p. 201, a. 1297 et saepius), aggravium ( KodMp IV p. 347, a. 1440) , collecta ( CodEp I 2, p. 305, a. 1490) , consuetudo iuris Polonicalis ( KodPol I p. 91, a. 1271) , datia ( Tom. VIII p. 127, a. 1526) , exactio ( KodMp II p. 89, a. 1253 et saepius), rata ( RegPerc p. 297, a. 1574) , reditus ( KodMp II p. 201, a. 1297) , sacra ( HumRef p. 63, a. 1476) , servitium ( KodMp II p. 89, a. 1253) , servitus ( ib. p. 96, a. 1262 ; tributaria: KH XXIV p. 59, saec. XII) , solutio ( KodWp II p. 125, a. 1296 et saepius), taxatio ( KodMaz(K) p. 310, a. 1230) .
2. tributi genus definitur
a. adi. , v. gr. ducalis ( KodMp I p. 69, a. 1262 ; ducis : KodPol III p. 1, saec. XI in.) , homagialis ( Dogiel I p. 602, a. 1456) , regalis ( StPPP X p. 51, a. 1413) ; item annua ( KodMp II p. 88, a. 1253 et saepius; annualis:
DokListPł I p. 167, a. 1426 ; trium annorum:
KodUJ IV p. 156, a. 1535) , perpetua ( KsgDoch p. 214 et saepius); item frumentalis ( KodMp IV p. 398, a. 1442 ; frumentaria : Tom. VIII p. 127, a. 1526 ; ArPrawn VII p. 57, a. 1566 et saepius), pecunialis ( KodMp II p. 228, a. 1313 ; pecuniaria: CodSil X p. 136, a. 1339 ; Lites II p. 327, a. 1413 et saepius), telonearia ( DokSul p. 339, a. 1307) , sim.
b. gen.
α. rei solvendae, v. gr. census ( KodWp VIII p. 4, a. 1416) , decimae ( KsgHenr p. 47, a. 1244) , mensurae «śreżna»( KodMp II p. 103, a. 1256) , pecuniae ( KodKrak p. 505, a. 1351 ; item aliquot grossorum: KodWp VIII p. 4, a. 1416 ; marcarum: AGZ XVI p. 402, a. 1485 , sim.), tributorum ( CALLIM. Greg. p. 56 ), etc.
β. rei a qua solvitur, v. gr. aquae ( PommUrk II p. 228, a. 1270) , civitatis ( DyplMog p. 108, a. 1428) , domus ( KodUJ I p. 2, a. 1364 ; ŹrWaw I p. 78, a. 1485 et saepius), mansorum ( PommUrk V p. 366, a. 1318) , tabernarum ( KodWp II p. 125, a. 1296), sim.
c. glossis Pol. et 41 et
StPPP X p. 51 (a. 1413) : nostra p-e wlgariter «szep» dicta (ita saepius ).
CodEp II p. 190 (a. 1425) : ad predictam «poradlne» p-em.
ArPrawn I p. 311 (a. 1553) : occasione p-is praefatae «lothunku».
3. iuncturae potiores
a. verbales
α. pensionem (alicui) conferre ( CodSil(M) II p. 96, a. 1211) , dare ( KodMp IV p. 222, a. 1425) , debere ( KodWp I p. 49, a. 1206 et saepius), donare ( CodSil(M) I p. 270, a. 1204) , pendere ( DokMp VII p. 36, a. 1419) , persolvere ( KodKKr I p. 17, a. 1220) , praestare ( KodMp II p. 201, a. 1297) , solvere ( CodSil(M) I p. 261, a. 1204 et saepe); item assignare ( StPPP III p. 32 ) , comparare ( PommUrk V p. 366, a. 1318) , concedere ( CodSil(M) I p. 274, a. 1204 ; *KodKKr II p. 349, a. 1411) , exigere ( DokSul p. 339, a. 1307 ; *KodMp III p. 274, a. 1374) , habere ( KodMp III p. 120, a. 1358 ; Tom. VIII p. 127, a. 1526) , levare ( DokMp VIII p. 245, a. 1431-1442) , repetere ( ŹrWaw I p. 79, a. 1485) , sim., cf. s. v .v.
β. pensioni aliquem subicere ( Tom. VII p. 288, a. 1525).
γ. a pensione aliquem (aliquid) absolvere ( KodMp II p. 103, a. 1256 ; ib. III p. 31, a. 1339 et saepius), eximere ( KodMp II p. 89, a. 1253 ; ib. I p. 69, a. 1262 et saepius), liberum facere ( DokMp IV p. 41, a. 1317) ; item liberum esse ( KsgHenr p. 47, a. 1244 et saepius).
δ. ad pensionem astrictum esse ( KodMp II p. 196, a. 1295) , convenire ( StPPP VIII p. 631, a. 1399) , teneri ( CodEp II p. 190, a. 1425) ; aliquid in pensionem dare ( KodWp III p. 372, a. 1372) ; in pensione obtinere ( DŁUG. Op. p. 434 ) ; in et super pensione dare ( DokListPł I p. 167, a. 1426) ; in vim (ratione, occasione) pensionis solvere ( KsgDoch p. 172 ; ib. p. 452 ;et saepius; RachBon III p. 28, a. 1558) .
ε. pro pensione aliquid convenire ( KodKrak p. 505, a. 1351) , dare ( PommUrk VII p. 10, a. 1326) , locare ( DokMp I p. 334, a. 1405) , solvere ( Lites II p. 269, a. 1413) , teneri ( KodUJ IV p. 156, a. 1535), sim.
ζ. aliquid in alicuius pensionem cadit ( AGZ XIII p. 11, a. 1436).
b. nominales v. gr. pensionis libertas ( KH XXIV p. 69, saec. XII) , non solutio ( ŹrWaw I p. 79, a. 1485 et saepius); stipendium ex pensionibus ( RachDw III p. 125, a. 1570), sim.
4. constr. a. abs. b. sq. gen. , cf. et vulgo. c. sq. ab :
KsgDoch p. 214 : a plebano p-o perpetua.
Ib. p. 313 : p-is perpetue a plebano marcas 3.
Ita saepius. d. sq. de :
AKapSąd I p. 9 (a. 1431) : p-es annuas de dominiis.
RachBon III p. 28 (a. 1558) : ratione p-is frumentariae de laneis.
e. sq. pro:
KsgDoch p. 70 : in vim p-is pro decima prediali.
II. varia et singularia
1. propr.
a. wypłata, spłata, rata; pensitatio, solutio, v. gr. stipendiorum ( KodMp II p. 107, a. 1257).
b. odsetek, procent od pożyczonej sumy; fenus, usura
ArSang V p. 7 (a. 1419) : a quibus duobus milibus marcarum quolibet anno centum octoginta marcas ... ratione p-is et solarii ipsi ... ducisse ... solvere ... tenebuntur.
Ib. p. 8 : quousque sibi duo milia capitalis pecuniae et p-es accrescentes fuerint integraliter persolute.
AGZ XVI p. 402 (a. 1485) : si autem voluerit esse liber a novem marcarum p-is solutione.
c. wartość, koszt, wydatek; aestimatio, pretium, expensum
KADŁUB. p. 154 : hic vernaculus universas convivij p-es fidelissime conpendio caucionis annotabat.
PommUrk II p. 308 (a. 1275) : census non debet ... minui uel augeri, sed semper inmutabilis permanebit sub prehabita p-e.
DokMp I p. 163 (a. 1369) : cmetonibus ... annuum censum ... sub certa p-e limitare.
Ita saepius.
d. przychód, dochód; reditus, fructus
KodWp II p. 147 (a. 1298) : p-es seu redditus ecclesie ... possent penitus enervari.
AKapSąd I p. 417 (a. 1455) : cantor de suis p-bus solvet integre censum, exceptis duobus mansis.
2. meton. waga, ważność; momentum, pondus
IusPol p. 267 (a. 1454) : ut ... omnes ... aequali honoris p-e attollantur omnesque majorum ... officiorum efficiantur participes.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)