- F.
- G.
- S.
- Dc.
- NGl.
- B.
- A.
- H.
- Ha.
- N.
- K.
KsgRWar I p. 153 (a. 1500) : in vicinatu domus ... nobile ac honeste domine Katerine.
abl. pl. nobilis:
DokMp IV p. 41 (a. 1317) : presentibus nobilis viris.
AGZ XIV p. 76 (a. 1443) : pro tribus vulneribus cruentatis nobilis.]
I.
adi.
A.
de hominibus
1.
znakomity, sławny, znany; insignis,
excellens, famosus.
2.
szlachetny, zacny, godny; generosus,
spectandus, honestus.
N.
distinctiones phil.
veraciter (
ZABOR. Tract.
p. 41
:
veraciter n-es, quos facit scientia et virtus),
simili sensu
nobilitate innata (
StMed XIX 2,
p. 136, a.
1444)
vel bonarum operationum (
ib.
p. 135
).
Opp.
(ab, ex) nobilitate parentum
(
ib.
) vel
a parentibus
(
ib. n-is nobilitate bonarum operationum ... est n-is absolute, sed ille solum respective, scilicet a parentibus).
N. loco
appellationis honorificae
(principum procerumve)
DokMp IV p. 9 (a. 1235) : praesente n-i principe domino Henrico duce Zlesiae.
KodWp II p. 28 (a. 1290) : n-em ... discretum virum dominum Albertum decanum Cracoviensem.
PommUrk IV p. 237 (a. 1306) : noverit ... n-is etas presentium et futurorum.
Iuxta ponitur
famosus (
CodEp III
p. 427, a.
1496)
, generosus (
StPPP X
p. 91,
saec. XV in.
et saepius),
honorabilis (
KsgHenr
p. 76, saec.
XIII ex.ex
et saepius),
magnificus
(
StPPP X
p. 91, saec.
XV in.in)
, spectabilis (
DokMp VIII
p. 12, a.
1436)
, strenuus (
StPPP X
p. 12,
saec. XV in.).
Occ.
refertur etiam ad cives urbanos, v.gr.
KsgŁawKr p. 99 (a. 1373) : n-is Helena ... magistri Benedicti filie ... filia.Cf.
B.
de rebus
1.
szlachetny, wyborny, delikatny;
non vilis, bonus,
delicatus.
Iuncturae usitatissimae
pannus (
KodWp I
p. 200, a.
1243
et passim;
syn.
pretiosus, subtilis:
KodKrak
p. 215, a.
1451)
, arbor (
DŁUG. LibBen III
p. 119
)
, manutergium
(syn. sollemne:
AKapSąd I
p. 461, a.
1468)
, terra
(iuxta ponitur fertilis:
Lites I
p. 358, a.
1339)
, vinum (syn. bonum:
MATTH. Rat.
p. 31
et saepius); etiam
de
abstr.
,
v.
gr. condicio (syn. status virginalis:
AKapSąd III
p. 76, a.
1500)
, mores
(syn. civiles:
DŁUG. Hist. I p. 229 = I
p. 297
ed. nov.)
, dogma (i. doctrina
FELSZT. ModAcc fol.
A Ia).
N.
dies (v.
l. sollemnis:
KodKWil
p. 58,
a. 1398).
2.
okazały, piękny;
splendidus, pulcher,
v.
gr. clenodia (in auro et argento:
StPPP II
p. 523, a.
1443)
, vestis (
DŁUG. Hist. I
p. 290 =II
p. 50
ed. nov.), color vestis (
MARTIN. OP. Marg. fol.
r IIb),
etiam stylus (
KOMOR.
p. 68
).
3.
znaczny,
wielki; magnus, amplus, gravis (Pol.
zacny
reddi videtur)
CodVit p. 874 (a. 1429) : maiores et n-iores culpas et iniurias.
DŁUG. LibBen I p. 6 : insignita est Cracoviensis ecclesia praelatorum et canonicorum iusto et n-i numero.
RachKr p. 382 (a. 1471) : detur ... propius prandium et cenam canterus bene n-is bone quantitatis cervisiae.
4.
szlachetny, doskonały;
perfectus,
v.
gr. ens (
STOB. Aret. fol. h IIa)
, esse (
BYSTRZ. AnalPost fol. c
VIIa)
, finis (
STOB. Aret. fol. b Ia)
, motus (
GOST. Th. fol. f IIa),
item in physicis sphaera (pars) caeli (
ARUND. Lib.
p. 260
;
KomEkon
p. 150, a.
1416)
;, ventus (
ib.
).
C.
iur.
1.
szlachetnie urodzony, szlacheckiego
pochodzenia: bene
natus, generosus.
Glossae
Pol.
RFil XVI p. 343 (saec. XV in.in) : «chorąsny» n-iores, validiores.
GLcerv p. 650 : n-is «szlachetny».
Iuxta ponitur militaris
(-lis:
StPPP VII
p. 281, a.
1398
et saepius), strenuus (
AKapSąd II
p. 63, a.
1425).
Additur per abundantiam
nobili genere :
RHist III p. 30 (a. 1502) : se esse n-i genere n-em nobiliterque genitum.
2.
szlachecki,właściwy (przysługujący)
szlachcicowi;
qui ad hominem generosum pertinet, bene
natorum
proprius.
Glossa
Pol.
KsgCzer p. 300 (a. 1424) : manserunt circa jus n-e alias «slachdnem prawe».
Praec.
familia, genus sim.
(saec.
XV—XVI); simili sensu sanguis (
StPPP II
p. 125,
a. 1401),
item ius (
KodWp III
p. 94, a.
1357
et saepius), status (
AKapSąd III
p. 76, a.
1500)
, titulus (
StPPP VI
p. 34, a.
1508)
, clenodium
(
ib. II
p. 523, a.
1443)
, poena (
StPPP VII
p. 607,
a. 1439),
etiam verbum (syn. bonum militare
ib. VI
p. 295, a.
1527).
N.
vulnus
rana zadana szlachcicowi;
i. nobili illatum
NieznHer p. 11 (a. 1431) : debuit iurare pro vulneribus n-bus, sed idem ... asseruit, quod non esset n-is (cf. infra tunc debet agere... pro vulneribus kmethonum).Cf. supra 698,7 et saepius saec. XV.
Item
captivatio
i. viri nobilis
StPPP II p. 737 (a. 1467) : tu me ... incipasti ... quod volo docere testibus iuxta iuris formam pro captiuitate n-i.
II.
subst.
1.
nobilis,,
-is
m.
szlachcic; homo
generosus, bene
natus.
Glossae
Pol.
RHer III p. 26 (a. 1432) : Nicolaus Spak est verus et bene generatus n-is alias «szlachcicz».
RotPozn p. 436 (a. 1426) : n-es alias «panicze» (cf. item ib. p. 506, a. 1434).
StPPP VII p. 337 (a. 1429) : n-is homo minor alias «wlodika».
KodKWil p. 618 (a. 1501) : n-is et servus alias «boyaryn» domini Stanislai.Cf. infra 700,4 sqq. Occ. generis f.
StPPP II p. 360 (a. 1431) : ipsam dixit non perfectam n-em alias «nyedoslą sclachczanką».
Syn.
illustris (
ib. I
p. 76, saec.
XIV med.)
, ingenuus (
KsgŁawKr
p. 264, a.
1394)
, bene natus (
KodPol I
p. 45, a.
1242
et saepius),
miles (
IurMas I
p. 47, a.
1387).
Opp.
communis
(
ib. III
p. 237, a.
1390)
, ignobilis (
GALL
p. 68,8
et saepius), laicus (
NieznHer
p. 30, a.
1451)
, pauper (
HistTart
p. 97
)
, plebeius (
NieznHer
p. 28, a.
1451
et saepius), simplex (
Lites I
p. 401,
a. 1339).
Additur
(ex) utroque parente (
KodWp III
p. 552, a.
1384)
, de patre et avo (
ArPrawn I
p. 228, saec.
XV in.in)
, bene natus (
StPPP VIII
p. 748, a.
1395
et saepius), verus (et bene generatus,
cf.
supra 699,41
et
ArPrawn VIII
p. 82, a.
1399)
.
N.
non perfectus
(cf.
supra 699,48
), communis
(
IurMas III
p. 248, a.
1410
:
si n-is communis militem maxillaverit),
medius (
PrPol p. 33, a. 1416 : dixit se esse medium n-em wlgariter «wlodica»)
pauper (ArPrawn V p. 71, a. 1474) cf. supra 699,433 sqq.
Definitur
gen.
clenodii alicuius
(
IurMas III
p. 271, a.
1454
; item de clenodio:
StPPP VIII
p. 536, a.
1398
vel de armis:
AKapSąd III
p. 141, a.
1509)
, terrae (
CodSil(M) I
p. 111,
a. 1161
; Plocensis:
AKapSąd III
p. 140, a.
1509
;
item de (in) terra Cuyaviae:
Lites I
p. 145
a. 1339
; Masoviensi:
KsgMaz I
p. 31, a.
1404)
, regni Poloniae (
CracArt I
p. 25, a.
1396)
, ducatus Masoviae (
AKapSąd III
p. 67, a.
1497
; item
in ducatu
ib.
), etiam de Borzemyno (
ib.
p. 85,
a. 1502)
, de Pynyno (
ib.
).
2.
nobel, złoty dukat angielski; nummus aureus Britannicus
MPVat II p. 474 (a. 1374) : revelaverunt ... XXXII n-es magnos, qui fuerunt cambiati pro LXIIII florenis auri.
CodVit p. 254 (a. 1413) : in quibus sacculis diversi floreni aurei una cum n-bus Anglicanis continebantur.
AKapSąd II p. 31 (a. 1417) : pro uno floreno ... cum duobus n-bus aureis monete regis Anglie.Cf. NOBILUS.