General
Full Entry
More

NOBILIS

Grammar
  • Formsnobilis, nobilis
  • Etymologyancient Latin
  • Inflectional type -e -is
  • Part of Speechadjectivenoun
  • Gendermasculine
Meaning Outline
  • I.
    • A.
      • 1. insignis, excellens, famosus.
      • 2. generosus, spectandus, honestus.
    • B.
      • 1. non vilis, bonus, delicatus.
      • 2. splendidus, pulcher,
      • 3. + zacny magnus, amplus, gravis (Pol.
      • 4. perfectus,
    • C. iur.
      • 1.
      • 2. qui ad hominem generosum pertinet, bene natorum proprius.
  • II.
    • 1. + homo generosus, bene natus.
    • 2. nummus aureus Britannicus

Pełne hasło

NOBILIS, -e
  • F.
  • G.
  • S.
  • Dc.
  • NGl.
  • B.
  • A.
  • H.
  • Ha.
  • N.
  • K.
[formae decl. I—II: gen. sg. nobilae:
KsgRWar I p. 153 (a. 1500) : in vicinatu domus ... nobile ac honeste domine Katerine.
abl. pl. nobilis:
DokMp IV p. 41 (a. 1317) : presentibus nobilis viris.
AGZ XIV p. 76 (a. 1443) : pro tribus vulneribus cruentatis nobilis.]
I. adi.
A. de hominibus
1. znakomity, sławny, znany; insignis, excellens, famosus.
2. szlachetny, zacny, godny; generosus, spectandus, honestus.
N. distinctiones phil.
veraciter ( ZABOR. Tract. p. 41 : veraciter n-es, quos facit scientia et virtus), simili sensu nobilitate innata ( StMed XIX 2, p. 136, a. 1444) vel bonarum operationum ( ib. p. 135 ).
Opp.
(ab, ex) nobilitate parentum ( ib. ) vel a parentibus (
ib. n-is nobilitate bonarum operationum ... est n-is absolute, sed ille solum respective, scilicet a parentibus).
N. loco appellationis honorificae (principum procerumve)
DokMp IV p. 9 (a. 1235) : praesente n-i principe domino Henrico duce Zlesiae.
KodWp II p. 28 (a. 1290) : n-em ... discretum virum dominum Albertum decanum Cracoviensem.
PommUrk IV p. 237 (a. 1306) : noverit ... n-is etas presentium et futurorum.
Iuxta ponitur
famosus ( CodEp III p. 427, a. 1496) , generosus ( StPPP X p. 91, saec. XV in. et saepius), honorabilis ( KsgHenr p. 76, saec. XIII ex.ex et saepius), magnificus ( StPPP X p. 91, saec. XV in.in) , spectabilis ( DokMp VIII p. 12, a. 1436) , strenuus ( StPPP X p. 12, saec. XV in.). Occ. refertur etiam ad cives urbanos, v.gr.
KsgŁawKr p. 99 (a. 1373) : n-is Helena ... magistri Benedicti filie ... filia.
Cf.
B. de rebus
1. szlachetny, wyborny, delikatny; non vilis, bonus, delicatus.
Iuncturae usitatissimae
pannus ( KodWp I p. 200, a. 1243 et passim; syn. pretiosus, subtilis: KodKrak p. 215, a. 1451) , arbor ( DŁUG. LibBen III p. 119 ) , manutergium (syn. sollemne: AKapSąd I p. 461, a. 1468) , terra (iuxta ponitur fertilis: Lites I p. 358, a. 1339) , vinum (syn. bonum: MATTH. Rat. p. 31 et saepius); etiam de abstr. , v. gr. condicio (syn. status virginalis: AKapSąd III p. 76, a. 1500) , mores (syn. civiles: DŁUG. Hist. I p. 229 = I p. 297 ed. nov.) , dogma (i. doctrina FELSZT. ModAcc fol. A Ia).
N.
dies (v. l. sollemnis: KodKWil p. 58, a. 1398).
2. okazały, piękny; splendidus, pulcher, v. gr. clenodia (in auro et argento: StPPP II p. 523, a. 1443) , vestis ( DŁUG. Hist. I p. 290 =II p. 50 ed. nov.), color vestis ( MARTIN. OP. Marg. fol. r IIb), etiam stylus ( KOMOR. p. 68 ).
3. znaczny, wielki; magnus, amplus, gravis (Pol. zacny reddi videtur)
CodVit p. 874 (a. 1429) : maiores et n-iores culpas et iniurias.
DŁUG. LibBen I p. 6 : insignita est Cracoviensis ecclesia praelatorum et canonicorum iusto et n-i numero.
RachKr p. 382 (a. 1471) : detur ... propius prandium et cenam canterus bene n-is bone quantitatis cervisiae.
4. szlachetny, doskonały; perfectus, v. gr. ens ( STOB. Aret. fol. h IIa) , esse ( BYSTRZ. AnalPost fol. c VIIa) , finis ( STOB. Aret. fol. b Ia) , motus ( GOST. Th. fol. f IIa), item in physicis sphaera (pars) caeli ( ARUND. Lib. p. 260 ; KomEkon p. 150, a. 1416) ;, ventus ( ib. ).
C. iur.
1. szlachetnie urodzony, szlacheckiego pochodzenia: bene natus, generosus. Glossae Pol.
RFil XVI p. 343 (saec. XV in.in) : «chorąsny» n-iores, validiores.
GLcerv p. 650 : n-is «szlachetny».
Iuxta ponitur militaris
(-lis: StPPP VII p. 281, a. 1398 et saepius), strenuus ( AKapSąd II p. 63, a. 1425).
Additur per abundantiam
nobili genere :
RHist III p. 30 (a. 1502) : se esse n-i genere n-em nobiliterque genitum.
2. szlachecki,właściwy (przysługujący) szlachcicowi; qui ad hominem generosum pertinet, bene natorum proprius. Glossa Pol.
KsgCzer p. 300 (a. 1424) : manserunt circa jus n-e alias «slachdnem prawe».
Praec.
familia, genus sim. (saec. XV—XVI); simili sensu sanguis ( StPPP II p. 125, a. 1401), item ius ( KodWp III p. 94, a. 1357 et saepius), status ( AKapSąd III p. 76, a. 1500) , titulus ( StPPP VI p. 34, a. 1508) , clenodium ( ib. II p. 523, a. 1443) , poena ( StPPP VII p. 607, a. 1439), etiam verbum (syn. bonum militare ib. VI p. 295, a. 1527).
N.
vulnus rana zadana szlachcicowi; i. nobili illatum
NieznHer p. 11 (a. 1431) : debuit iurare pro vulneribus n-bus, sed idem ... asseruit, quod non esset n-is (cf. infra tunc debet agere... pro vulneribus kmethonum).
Cf. supra 698,7 et saepius saec. XV.
Item
captivatio i. viri nobilis
StPPP II p. 737 (a. 1467) : tu me ... incipasti ... quod volo docere testibus iuxta iuris formam pro captiuitate n-i.
II. subst.
1. nobilis,, -is m. szlachcic; homo generosus, bene natus. Glossae Pol.
RHer III p. 26 (a. 1432) : Nicolaus Spak est verus et bene generatus n-is alias «szlachcicz».
RotPozn p. 436 (a. 1426) : n-es alias «panicze» (cf. item ib. p. 506, a. 1434)
.
StPPP VII p. 337 (a. 1429) : n-is homo minor alias «wlodika».
KodKWil p. 618 (a. 1501) : n-is et servus alias «boyaryn» domini Stanislai.
Cf. infra 700,4 sqq. Occ. generis f.
StPPP II p. 360 (a. 1431) : ipsam dixit non perfectam n-em alias «nyedoslą sclachczanką».
Syn.
illustris ( ib. I p. 76, saec. XIV med.) , ingenuus ( KsgŁawKr p. 264, a. 1394) , bene natus ( KodPol I p. 45, a. 1242 et saepius), miles ( IurMas I p. 47, a. 1387).
Opp.
communis ( ib. III p. 237, a. 1390) , ignobilis ( GALL p. 68,8 et saepius), laicus ( NieznHer p. 30, a. 1451) , pauper ( HistTart p. 97 ) , plebeius ( NieznHer p. 28, a. 1451 et saepius), simplex ( Lites I p. 401, a. 1339).
Additur
(ex) utroque parente ( KodWp III p. 552, a. 1384) , de patre et avo ( ArPrawn I p. 228, saec. XV in.in) , bene natus ( StPPP VIII p. 748, a. 1395 et saepius), verus (et bene generatus, cf. supra 699,41 et ArPrawn VIII p. 82, a. 1399) .
N.
non perfectus (cf. supra 699,48 ), communis ( IurMas III p. 248, a. 1410 : si n-is communis militem maxillaverit), medius (
PrPol p. 33, a. 1416 : dixit se esse medium n-em wlgariter «wlodica»)
pauper (
ArPrawn V p. 71, a. 1474) cf. supra 699,433 sqq.
Definitur gen.
clenodii alicuius ( IurMas III p. 271, a. 1454 ; item de clenodio: StPPP VIII p. 536, a. 1398 vel de armis: AKapSąd III p. 141, a. 1509) , terrae ( CodSil(M) I p. 111, a. 1161 ; Plocensis: AKapSąd III p. 140, a. 1509 ; item de (in) terra Cuyaviae: Lites I p. 145 a. 1339 ; Masoviensi: KsgMaz I p. 31, a. 1404) , regni Poloniae ( CracArt I p. 25, a. 1396) , ducatus Masoviae ( AKapSąd III p. 67, a. 1497 ; item in ducatu ib. ), etiam de Borzemyno ( ib. p. 85, a. 1502) , de Pynyno ( ib. ).
2. nobel, złoty dukat angielski; nummus aureus Britannicus
MPVat II p. 474 (a. 1374) : revelaverunt ... XXXII n-es magnos, qui fuerunt cambiati pro LXIIII florenis auri.
CodVit p. 254 (a. 1413) : in quibus sacculis diversi floreni aurei una cum n-bus Anglicanis continebantur.
AKapSąd II p. 31 (a. 1417) : pro uno floreno ... cum duobus n-bus aureis monete regis Anglie.
Cf. NOBILUS.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)