Ogólne
Pełne hasło
Więcej

NATURA

Gramatyka
  • Formynatura
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -ae
  • Część mowyrzeczownik
  • Rodzajżeński
Znaczenia
  • I. urodzenie
  • II.
    • A.
      • 1. żywy organizm, ciało, zasób sił fizycznych
        • α. + natura implacida
        • β. + naturae secreta ustęp
      • 2. wrodzone właściwości, charakter, usposobienie
    • B.
      • 1. istota, charakter,rodzaj
      • 2. iur. transl. iur. położenie, warunki (prawne) Occ. (sensu latius transl.) reguła
    • C. phil.
      • 1. istota bytu jako podłoże cech lub jako zasada działania
        • a. + essentialis essentiae quidditativa
        • c. + universalis communis indifferens (seu universalis: prima
        • d.
        • e.
        • f.
        • g.
        • h.
      • 2. substancja, element, byt
  • III. abs.
    • 1. natura,przyroda,świat widzialny (bez wytworów pracy ludzkiej)
    • 2. porządek naturalny, prawo natury
    • 3. + in (rerum) natura w rzeczywistości,faktycznie
      • b. w naturze, tj. w produktach stosowanych jako środek płatniczy

Pełne hasło

NATURA, -ae f.
  • F.
  • G.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • NGl.
  • L.
  • A.
  • N.
I. urodzenie; nativitas, origo.
Distinguitur
nobilior et deterior ( ŁASKI ComPriv fol. 186a ).
II.
A. de animantibus
1. żywy organizm, ciało, zasób sił fizycznych; corpus eiusque vires.
N.
naturae resistentia ( JAC. PAR. Tract. fol. a IIIb) ; opp. debilitas ( AKapSąd II p. 843, a. 1525) . In imagine Regni Poloniae i. q. corpus (cf. supra II 1353,34 sqq.).
DŁUG. Hist. V p. 163 (diploma a. 1454) : terras Prussiae ... ad n-am et sortem suam redeuntes Regno Poloniae ... incorporare.
IurMaz I p. 207 (a. 1462) : ducatus Mazoviae ... ad nos ... regem Poloniae ... ac n-am, sortem et corpus Regni Poloniae ... redierunt (cf. ib.II p. 25, a. 1476).
Item
praedii regii :
DŁUG. LibBen II p. 54 : quos agros ... tenutarius ... in n-am praedii regii computavit et pro praedio regio arat et colit.
N. locut.
α. natura implacida potrzeba naturalna, cf. sq.
β. naturae secreta ustęp; latrina
DŁUG. Hist. IV p. 538 : Wladislaus rex somno ... longo perfunctus in secreta n-ae a lecto transibat diutiusque illic (ed. illuc) ... assellabat.
2. wrodzone właściwości, charakter, usposobienie; ingenium, indoles.
N. definitionem
URSIN. p. 7,18 : n-a est vis quedam ingenita et vna cum anima cuique donata dispositio.
Distinguitur
frigida ( PrPol p. 61, a. 1434) , prompta ( MPH IV p. 29, saec. XV ex.ex) , prodiga et fornicaria ( DŁUG. Hist. I p. 475 = II p. 241 ed. nov.).
N. theol.
instituta (opp. lapsa, restituta) :
WROCŁ. EpitConcl fol. o IIb : primus status hominis est n-e institute, qui dicitur status innocencie ... secundus status est n-e lapse ... tercius status est n-e restitute, videlicet glorie in patria.
B. de rebus
1. istota, charakter,rodzaj; proprietas, vis, ratio.
Additur
condicionis :
DokMp I p. 254 (a. 1392) : que geruntur in tempore a n-a condicionis, ne ad instar temporis evanescant.
Iuncturae potiores
cordis ( NIC. BŁ. Serm. II p. 296 ) , formae (elementi VITELO Epist. p. 176 ) , Saturni (syn. proprietas : DŁUG. Hist. V p. 567 ) , item futurorum (syn. eventus : KodMp I p. 9, a. 1206) , praeceptorum ( JAC. PAR. Var. I p. 126 ) , temporis ( SchlUrk p. 339, a. 1259) , victoriae (syn. qualitas : DŁUG. Hist. I p. 215 = II p. 282 ed. nov.). Meton. de re ipsa, v. gr. apum (i. apes
FormJ p. 76 : apum n-a ... varios sucos in unum saporem ... transfundit),
item cineris (i. cinis
DŁUG. Hist. III p. 156 = V p. 174 ed. nov .: castrum ... in n-am cineris redactum ... est).
2. iur. położenie, warunki (prawne); iuris condicio
ZABOR. Tract. p. 17 : de n-a jurium et bonorum regis.
DŁUG. LibBen I p. 6 : qui decanatus in Cracoviensi ecclesia contra n-am et conditionem aliarum ecclesiarum dignitas est excellentior et primaria post pontificalem.
Ib. p. 243 : iuxta n-am reemptionis altarista teneatur casus quoslibet fortuitos ferre.
CorpJP III p. 442 (a. 1519) : venditores domorum ... n-am et observationem illius iuris, in quo iacent eiusmodi domus ... servare debent.
Tom. V p. 265 (a. 1520) : ne aliquid ... fiat in damnum nostrum contra n-am induciarum.
Occ. (sensu latius transl. ) reguła; regula
SZYDL. p. 34 : que omnia sunt contra n-am manus musice.
*Dogiel V p. 169 (a. 1502) : non obstantibus ... aliis constitutionibus ... consuetudinibus ... usibus et n-is Ordinis Teutonicorum.
C. phil. vocis significationes varias affert
ARUND. p. 236 : n-ae significata cum varia sint, praecipue tamen quattuor, nam primo significat essentiam cuiuslibet substantiae ([cf. infra 12) ... ]secundo ... substantiam corpoream vel incorpoream tantum, cuius proprium est agere vel pati et est synonymum praedicamento substantiae (cf. infra 39 ), tertio ... logice conceptum communem a ratione excogitatum, ut genus vel speciem (cf. infra 54 ) ... quarto pro vi seu potentia quadam vel universali ... vel particulari (cf. infra 42 ).
1. istota bytu jako podłoże cech lub jako zasada działania; definitur
MatFil IV p. 41 (saec. XIV) : n-a dicitur quidditas secundum quod est significabilis et explicabilis per definitionem quidditativam.
JAC. PAR. OpIn p. 180 : cum n-a nihil aliud sit quam quaedam ratio ... artis ... divinae a Deo indita rebus ... ex similibus similia procreans (cf. id. RefEccl p. 68).
STOB. Parv. fol. A IIIb : n-a ... est primum principium et causa adaequata omnium passionum, quae insunt in rebus naturalibus.
GŁOG. Anim. fol. y Ib : n-a est primum principium et proximum mouendi et quiescendi eius, in quo est (cf. WROCŁ. Epit. fol. b Ia; ExPhys fol. g Ib).
WROCŁ. EpitConcl fol. q IIIb : n-a consideratur dupliciter: vno modo quoad rationem speciei et sic n-a in omnibus equaliter inuenitur ... alio modo consideratur n-a vt ipsa redundat in perfectionem indiuidui et sic n-a perfectius inuenitur in vno quam in alio.
ExPhys fol. f IIa : secundum Averroem n-a est quidam impetus impressus a primo instituente n-am.
Inter species qualitatis enumeratur a
WROCŁ. Epit. fol. i IVa : habitus, n-a, passio, forma sunt species qualitatis.
Iuxta posita
essentia ( WROCŁ. Dial. fol. A VIa et saepius), forma (termini: BYSTRZ. ParvLog fol. C IIa) . Distinctiones notabiliores
a. essentialis ( GŁOG. Porph. fol. P Ib ; ; essentiae : GOST. Th. fol c VIIIb) ; simili sensu quidditativa ( STOB. Intr. . fol. b Ia). b. substantialis (opp. accidentalis: KomPolit p. 195, a. fere 1433).
c. universalis ( GOST. Th. fol. a VIa et saepius); simili sensu communis ( GŁOG. Anal. fol. LL IIb et saepius), item indifferens (seu universalis: BYSTRZ. AnalPost fol. M IIb), prima ( GŁOG. Hisp. fol. n IVb : predicamenta decem ... designant et important decem n-as primas rerum, quas participat omne ens creatum),
primaria (
GOST. Th. fol. a Vb : n-a ... primaria siue vniuersalis est forma et virtus diffusa in omnibus celis, que est principium motus in ipsis.
Opp.
propria: BYSTRZ. Log. fol. c IVb et saepius).
d. generalis ( STOB. Sign. fol. a IIb) ; simili sensu generica ( BYSTRZ. in MatFil IV p. 82 ).
Opp.
specialis ( STOB. Sign. fol. a IIb) , specifica ( MatFil IV p. 65, saec. XV) , specivoca ( BYSTRZ. Log. fol. f IIIb). Praeterea
e. determinata ( BYSTRZ. Elench. fol. s IVa et saepius), instituta ( ExPhys fol. t VIIIb) , limitata ( BYSTRZ. Log. fol. d IVb ; ;additur finita et positiva id. Top. fol. y VIa ), per se ordinata ( WROCŁ. Epit. fol. b Va).
f. operans ( GOST. Th. fol. e IIa), item cognoscens ( WROCŁ. Epit. fol. i IIb).
Opp.
passibilis ( id. EpitConcl fol. v IIa).
g. realis ( GŁOG. Anim. fol. d IIIa ; ExPhys fol. v IIIb). ;
Opp.
intellectualis ( GOST. Th. fol. g VIIb et saepius, intellegibilis: WROCŁ. EpitConcl fol. c IVa).
h. simplex ( GŁOG. ExLog fol. A VIIIa ; WROCŁ. EpitConcl fol. t IIa) ;.
Opp.
composita (ex duabus naturis: GOST. Th. fol. g IVb) .
2. substancja, element, byt; elementum, substantia (hoc sensu praec. pl. ).
Definitur gen. , v. gr.
corporum et animarum ( WROCŁ. EpitConcl fol. a Va) , rerum ( ZABOR. Coel. fol. A IIIb) vel adi. , v. gr. divina (opp. humana: WROCŁ. EpitConcl fol. v IIIb) , angelica (opp. corporalis; ib. fol. k Va ; ; corporea: ArPrawn VI p. 76, (a. 1530) , civilis ( KomPolit p. 195, a. 1433) , elementaris ( VITELO Epist. p. 176 ) , sensibilis, corruptibilis (opp. intellectiva ib. p. 175 ) , subsistens (syn. ens naturale: ExPhys fol. c Va) .
Praec.
naturans Stwórca; Creator
GŁOG. Porph. fol. f VIb : Deus qui est n-a naturans omnium.
WROCŁ. Epit. fol. b Ia : n-a naturans est causa prima omnia in esse producens.
Opp.
naturata stworzenie; creatura
KomPolit p. 184 (a. 1410) : n-a ... communi diuiditur diuisione in n-am naturantem et n-am naturatam.
WROCŁ. Epit. fol. b Ia : n-a naturata est, que dependet a n-a naturante.
D. locut. adv. per (secundum) naturam (rei) z natury,w sposób naturalny (
KomPolit p. 195, a. fere 1433 ; WROCŁ. EpitConcl fol. p IVa ;et saepius); simili sensu a natura ( NIC. BŁ. Serm. II p. 360 : masculus regit foeminam a n-a;
KomPolit p. 193, a. fere 1433: quod inest homini a n-a, hoc inest homini semper),
ex natura (rei vel sua vel sui:
KodUJ II p. 249, a. 1466 : cuius altaris ... collatio ex sui n-a ad nos ... pertinet.
BYSTRZ. AnalPr fol. g IVb : vniuersalis negatiua et vniuersalis affirmatiua de contingenti non repugnant ex n-a sua.
Id. AnalPost fol. e Va: ex n-a rei de subiecto non praesupponitur, quia est).
Syn.
perse :
GIEŁCZ. fol. c IVa : nisi alterum illorum oppositorum insit a n-a, id est per se.
Opp.
praeter (contra) naturam ( KomPolit p. 177, saec. XV ex. et saepius ib. ).
III. rerum et abs.
1. natura,przyroda,świat widzialny (bez wytworów pracy ludzkiej); rerum naturalium universum,mundus.
Simili sensu
omnium ( GOST. Th. fol. a IIIb : hec ... sunt lumina illuminantia n-am omnium.
KomPolit p. 184, a. 1410: cursum ... n-e omnium diligencius scrutari
) item pl.
PommUrk II p. 266 (a. 1272) : in rerum n-is nulla stabilitas sub celi ambitu continetur.
Opp.
ars ( GŁOG. Alex. II fol. A Ib et saepius), artificium ( ExPhys fol. n VIa) .
Dicitur
naturae ens (opp. rationis : ExPhys fol. b IIIa), item actus ( BYSTRZ. ParvLog fol. Z IIa) , cursus ( KomPolit p. 184, a. 1410 et saepius), dispositio ( JAC. PAR. Tract. fol. a IVa) , ordo ( WROCŁ. EpitConcl fol. C IVa) ; simili sensu ius ( AKapSąd II p. 184, a. 1453) , lex ( WROCŁ. EpitConcl fol. r IIIa), etiam foedus ( VINC. inAnalCr p. 228 : n-e stupent federa, lactat canem puerpera).
Opp.
peccatum ( ExPhys fol. i VIb : monstrum est peccatum n-e).
2. porządek naturalny, prawo natury; rerum naturalium ordo a Deo constitutus.
Opp.
casus ( CALLIM. Rhet. p. 140 ) , item gratia ( MATTH. Dial. fol. CIXb ).
N. locut.
debitum naturae (ex-, per-)solvere i. mori, cf.
3. locut. adv. in (rerum) natura α. w rzeczywistości,faktycznie; re vera
WŁODK. Tract. p. 254 : ea bona detinent Cruciferi nomine hospitalis, quod in rerum n-a nullum est notorie.
JAC. PAR. Var. I p. 102 : quae bulla si est in rerum n-a et non est revocata, multum prodesset.
b. w naturze, tj. w produktach stosowanych jako środek płatniczy; rebus (solvendo)
AKapSąd II p. 899 (a. 1458) : decima ... fuit in rerum n-a (cf. ib. infra p. 900: decima debetur in granis vel in frumentis).
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)