- F.
- G.
- Bl.
- S.
- Dc.
- NGl.
- B.
- L.
- A.
- H.
- N.
- K.
ZABOR. Tract. p. 32 : intellectus ... principalior est et naturalior pars hominis. magis naturalis:
KomEkon p. 139 (a. 1416) : possessiones, que habentur ex terra, sunt magis naturales alijs.superl. naturalissimus:
JAC. PAR. OpIn p. 180 : ex 2° De anima (417a26) naturalissimum (Gr. φυσικώτατον) id est perfectissimum operum in viventibus est generare sibi simile.
ZABOR. Coel. fol. A VIIIb: vita ... homini naturalissima.
StPPP VII p. 243 (a. 1545) : successio naturalissima ... fit inter patrem et filium.Ib. infra iure naturali et naturalissimo, maxime naturalis:
KomEkon p. 141 (a. 1416) : communicacio masculi et femine ... est precipua et maxime naturalis.]
I.
A.
(de hominibus) filius (-a)
1.
rodzony;
germanus.
2.
naturalny,nieślubny;
nothus.
Simili sensu abs.
loco
subst.
naturalis,,
-is
m.
DANT.
in
Tom. VIII p.344 (a. 1526) : episcopus Brixiensis, Maximiliani cesaris n-is.
GLb p. 67 : n-es ... «vrodzeny» ... filii concubinarum.
2.
de rebus
a.
istniejący w przyrodzie,materialny;
qui in rerum natura exsistit, corporalis.
Dicitur
corpus (
ExPhys fol. n Ib)
, linea, superficies (
VITELO
Opt.
p. 1
)
, res (syn.
materialis:
WROCŁ. Epit. fol. e VIb)
, sol (opp.
supernaturalis:
HESSE
Matth. II
p. 23
),
item vita (
DŁUG. Hist. I p. 564
= II
p. 338
ed. nov.).
Praec.
phil.
exsistentia (
BYSTRZ. Log. fol. p VIIb)
, forma (
GOST. Th. fol. d IIIb
et saepius
ib.
), potentia (
STOB. Aret. fol. a IIa)
, passio (
BYSTRZ. AnalPr
fol. o IIIa).
N. abs.
loco
subst.
naturalia,,
-ium
n.
ciała materialne; res corporeae
JAC. PAR. Tract. fol. b VIIIa : motus n-ium fit per lineam breuissimam.
GOST. Th. fol. d IIb : intellegentia cognoscit ... n-ia non naturaliter sed intellectualiter.
b.
iur.
t. t.
possessio
posiadanie faktyczne, rzeczywiste;
i. vera, corporalis.
Opp.
civilis. Ad rem
cf.
Dąbkowski, Prawo prywatne I
p.
49.
II.
1.
przyrodzony,wrodzony, dany przez naturę, właściwy naturze; innatus, naturae alicuius (rei) proprius, a natura datus (constr.
abs. vel sq.
dat. ),
v.
gr.
bona
(syn.
gratuita :
VINC.
p. 255
)
, dona
(
NIC. Lyr.
p. 161
)
, appetitus (
JAC. PAR. Tract. fol. a
IIIa)
, desiderium
(
ib. fol. b VIIIa
et saepius), sim.,
mos (
VKyng
p. 688
)
, ratio (
VITELO Epist.
p. 167
et saepius),
virtus (
JAC. PAR. OpIn
p. 377
),
etiam
condicio (
RFil XXIV
p. 84, saec.
XV
:
de n-i condicione ... «sz wloscznego
przirodzena»),
origo (
WROCŁ. EpitConcl fol. f IIa)
.
N.
phil.
materia
(syn.
prima :
WROCŁ. Epit. fol. a
Va
;
;opp.
contingens :
BYSTRZ. Log. fol. t
VIb)
, humidum
(syn.
radicale,
opp.
infusum seu
accidentale :
ExPhys fol. c IIb)
, potestas
(syn.
propria :
GOST. Th. fol. f IVa)
, spiritus
(syn.
animalis, vitalis :
WROCŁ. EpitConcl fol. c Ib)
, voluntas
(opp.
deliberativa
ib. fol. k IIIa)
;
item
log.
acceptio termini (
WROCŁ. CongLog fol. a
IIa
:
n-is est acceptio termini communis pro omnibus his, pro quibus aptus est participari;
item
restrictio,
syn.
propria:
BYSTRZ. ParvLog fol. m
Ia)
, consequentia
(opp.
accidentalis
ib. fol. S IVb),
logica
(cf.
),
modus intellegendi (
ExPhys fol. r IVb)
, significatio (
BYSTRZ. ParvLog fol. A IVb
:
significatio ... est
n-is, qua vox aut conceptus naturaliter et sine impositione significant res; opp. ad placitum ib.).
N.
iur.
a.
ius
prawo natury, nie ustanowione przez człowieka; quod natura exsistit.
Iuxta ponitur
divinum (
CodEp III
p. 531,
a. 1434
et saepius).
Opp.
gentium (
Lites II
p. 295,
a. 1413
;
KomPolit
p. 200,
a. fere 1433),
positivum (
ib.
). Simili sensu iustitia (
StPPP VI
p. 383,
a. 1530)
,
aequitas (
ib.
p. 163,
a. 1519
et saepius
ib.
), item iustum (opp. legitimum seu positivum:
STOB. Aret. fol.
g Ib).
b.
α.
(de hominibus) przyrodzony,
tj.
taki,którego położenie prawne wynika z urodzenia; cuius
iura natura determinantur,
praec.
dominus cf.
Syn.
verus
(
Lites I
p. 173,
a. 1339
; et legitimus heres:
CodEp III
p. 10,
a. 1447)
, hereditarius (
CorpJP
III
p. 569,
a. 1520
et saepius).
Opp.
advena et peregrinus (
Tom. IV
p. 270,
a. 1518).
Item
servus :
KomPolit p. 193 (a. fere 1433) : servus n-is ... est, qui deficit in usu racionis et aptus est ad laborem.
β.
(de rebus) należny z tytułu
urodzenia,dziedziczny; qui ex
origine alicui debetur,hereditarius
KodMp III p. 271 (a. 1374) : fassi sunt ... vendidisse ... eorum n-em paternam hereditatem.
DŁUG. Hist. I p. 555 (= II p. 328 ed. nov.) : Pomeraniae et Rugiae terras suas Boleslai ducis et Polonorum terras n-es esse et nunquam ad imperium sed ad Poloniae Regnum pertinuisse.
CodEp III p. 141 (a. 1470) : pro terris Prussiae nobis ad incliteque nostre Corone integritatem pertinentibus et ... minus iuste a Regno aligenatis.
N.
successio
i. hereditaria
DŁUG. LibBen I p. 89 : per n-em successionem ... variatur ordo et numerus possessionum.Cf. Ad rem cf. Dąbkowski, Prawo prywatne I p. 49 .
Abs. loco
subst.
naturalia,,
-ium
n.
α.
cechy wrodzone, natura; ingenium, natura
NIC. BŁ. Serm. I p. 12 : erat ... homo in suis n-bus ad imaginem Dei roboratus corpore.
JAC. PAR. Tract. fol. b VIa : defuncti n-ia, scilicet ingenium memoriam rationem, non amittunt.Occ. i. fere q. vita SCARB. in
SermHedv p. 26 : si placuisset ulterius Deo ... ipsam in suis n-bus conservasse.
β.
przyrodzenie, organy płciowe; genitalia (saec. XV).
2.
zgodny z prawami natury,naturalny,normalny; qui
rerum naturae ordinem sequitur, rerum naturae conveniens.
Glossa
Pol.
RFil XXIII p. 276 (a. 1436) : n-is «prirodny».
N.
a.
astr.
α. annus, cf.
β. dies, cf.
supraIII 517,36
sqq.
b.
phil.
definitur
KomPolit p. 193 (a. fere 1433) : hoc appellatur n-e quod commune est omnibus animalibus.
GŁOG. Hisp. fol. d IIa : illud est n-e, quod sequitur naturam et principia n-ia rei.
WROCŁ. Epit. fol. g Va : n-e est quod fit a principio intrinseco vel extrinseco conferente vim passo.Occ. sensu latius transl.:normalny,zwyczajny; communis, v. gr. canis ( HistTart p. 71 ) .
3.
naturalny,nie sztuczny, powstający lub istniejący bez udziału człowieka; qui ipse per se fit vel exsistit,non arte factus
(opp. artificialis)
a.
concr.
,
v.
gr. aqua (syn. physica, opp. vitae:
MIECH. Sang.
fol. VIa
)
, alveus fluvii (
KodMp IV
p. 235, a.
1427)
, balnea (
DŁUG.
Hist. I p. 9 (= I
p. 73
ed. nov.
et saepius).
N.
α. fabrica
cf.
sq.
β. lapis (syn. quadratus,
cf.
).
γ.
possessio
(i. ea quae possidentur
KomPolit p. 189, a. 1410 : possessiones tam artificiales quam n-es).
b.
abstr. mors
(opp. violenta; saec.
XV), item aegritudo (
DŁUG.
Hist. III p. 74 =V
p. 88
ed. nov.),
vox (opp.
instrumentalis:
SZYDŁ.
p. 16,
cf.
tamen sensu diverso
infra 41.
Praec.
phil.
agens (
STOB. Parv. fol. A
Va,
cf.
sq.),
ens
(
WROCŁ. Epit. fol. a IIa
cf.
sq.), item
corruptio (
WROCŁ. Epit. fol. g Vb)
,
transmutatio
(
ExPhys fol. d IIIa).
Opp.
ad 1—3:
STOB. Parv. fol. D IVa : opponitur ... n-e uno modo supernaturali (ed. -e) alio modo libero seu voluntario, tercio modo violento.
4.
przyrodniczy,dotyczący (praw) przyrody;
qui ad rerum naturam
cognoscendam pertinet.
Praec.
philosophia (opp. moralis, rationalis:
STOB. Aret. fol. a IIa)
; simili sensu scientia
(syn. contemplativa:
MatFil VI (XVII)
p. 106,
a. 1424),
item definitio (opp. mathematica
ib. IV
p. 43, saec.
XV).
Abs. loco
subst.
α.
naturalis,,
-is
m.
(Gr.
φυσικός)
badacz przyrody,przyrodnik;
qui rerum naturam
investigat
VITELO Epist. p. 173 : illud n-is et mathematicus pulcherrime ridebit.
NIC. BŁ. Serm. I p. 394 : tradunt n-es, quod etc.
β.
naturalia,,
-ium
n.
badania dotyczące przyrody;
historia naturalis.
N.
inscriptionem partis operum Aristotelis
Parva
Naturalia (
LibProm p. XIII, a.
1404
et saepius).
III.
mus.
t. t. zwyczajny, naturalny
α.
cantus
explicat
SZYDŁ. p. 16 : tres sunt cantus in genere, scilicet durus sive asper, n-is sive planus et mollis sive dulcis.
FELSZT. OpCong fol. A IIIb : cantus ... n-is ... nec nimis dure nec molliter sonans.
β.
vox
explicat
FELSZT. OpSimpl fol. A IIb : sunt voces n-es re et sol, quia naturaliter ascendunt et descendunt et tam ascendendo quam descendendo tonum efficiunt, hoc est secundam virilem (cf. KROMER MusEl fol. b Ib);item progressio diatonica syllabarum ( MONET. fol. B IIa).