- F.
- G.
- Bl.
- S.
- Dc.
- NGl.
- L.
- A.
- N.
I.
urodzenie;
nativitas, origo.
Distinguitur
nobilior
et deterior (
ŁASKI ComPriv
fol. 186a
).
II.
A.
de animantibus
1.
żywy organizm, ciało, zasób sił fizycznych; corpus eiusque vires.
N.
naturae
resistentia (
JAC. PAR. Tract. fol. a IIIb)
;
opp.
debilitas (
AKapSąd II
p. 843, a.
1525)
.
In imagine
Regni Poloniae
i. q. corpus
(cf.
supra II 1353,34
sqq.).
DŁUG. Hist. V p. 163 (diploma a. 1454) : terras Prussiae ... ad n-am et sortem suam redeuntes Regno Poloniae ... incorporare.
IurMaz I p. 207 (a. 1462) : ducatus Mazoviae ... ad nos ... regem Poloniae ... ac n-am, sortem et corpus Regni Poloniae ... redierunt (cf. ib.II p. 25, a. 1476).
Item
praedii regii :
DŁUG. LibBen II p. 54 : quos agros ... tenutarius ... in n-am praedii regii computavit et pro praedio regio arat et colit.
N.
locut.
α.
natura implacida
potrzeba naturalna,
cf.
sq.
β.
naturae secreta
ustęp;
latrina
DŁUG. Hist. IV p. 538 : Wladislaus rex somno ... longo perfunctus in secreta n-ae a lecto transibat diutiusque illic (ed. illuc) ... assellabat.
2.
wrodzone właściwości, charakter, usposobienie; ingenium, indoles.
N.
definitionem
URSIN. p. 7,18 : n-a est vis quedam ingenita et vna cum anima cuique donata dispositio.
Distinguitur
frigida (
PrPol
p. 61, a.
1434)
, prompta (
MPH IV
p. 29, saec.
XV ex.ex)
, prodiga et
fornicaria (
DŁUG. Hist. I p. 475 = II
p. 241
ed. nov.).
N.
theol.
instituta (opp.
lapsa, restituta) :
WROCŁ. EpitConcl fol. o IIb : primus status hominis est n-e institute, qui dicitur status innocencie ... secundus status est n-e lapse ... tercius status est n-e restitute, videlicet glorie in patria.
B.
de rebus
1.
istota, charakter,rodzaj; proprietas, vis, ratio.
Additur
condicionis :
DokMp I p. 254 (a. 1392) : que geruntur in tempore a n-a condicionis, ne ad instar temporis evanescant.
Iuncturae potiores
cordis (
NIC. BŁ. Serm. II
p. 296
)
, formae
(elementi
VITELO Epist.
p. 176
)
,
Saturni
(syn.
proprietas :
DŁUG. Hist. V
p. 567
)
,
item
futurorum
(syn.
eventus :
KodMp I
p. 9,
a. 1206)
, praeceptorum (
JAC. PAR. Var. I
p. 126
)
, temporis (
SchlUrk
p. 339, a.
1259)
,
victoriae (syn.
qualitas :
DŁUG. Hist. I p. 215 =
II
p. 282
ed. nov.).
Meton. de re ipsa,
v.
gr.
apum
(i. apes
FormJ p. 76 : apum n-a ... varios sucos in unum saporem ... transfundit),item cineris (i. cinis
DŁUG. Hist. III p. 156 = V p. 174 ed. nov .: castrum ... in n-am cineris redactum ... est).
2.
iur.
położenie, warunki (prawne); iuris condicio
ZABOR. Tract. p. 17 : de n-a jurium et bonorum regis.
DŁUG. LibBen I p. 6 : qui decanatus in Cracoviensi ecclesia contra n-am et conditionem aliarum ecclesiarum dignitas est excellentior et primaria post pontificalem.
Ib. p. 243 : iuxta n-am reemptionis altarista teneatur casus quoslibet fortuitos ferre.
CorpJP III p. 442 (a. 1519) : venditores domorum ... n-am et observationem illius iuris, in quo iacent eiusmodi domus ... servare debent.
Tom. V p. 265 (a. 1520) : ne aliquid ... fiat in damnum nostrum contra n-am induciarum.Occ. (sensu latius transl. ) reguła; regula
SZYDL. p. 34 : que omnia sunt contra n-am manus musice.
*Dogiel V p. 169 (a. 1502) : non obstantibus ... aliis constitutionibus ... consuetudinibus ... usibus et n-is Ordinis Teutonicorum.
C.
phil.
vocis significationes varias affert
ARUND. p. 236 : n-ae significata cum varia sint, praecipue tamen quattuor, nam primo significat essentiam cuiuslibet substantiae ([cf. infra 12) ... ]secundo ... substantiam corpoream vel incorpoream tantum, cuius proprium est agere vel pati et est synonymum praedicamento substantiae (cf. infra 39 ), tertio ... logice conceptum communem a ratione excogitatum, ut genus vel speciem (cf. infra 54 ) ... quarto pro vi seu potentia quadam vel universali ... vel particulari (cf. infra 42 ).
1.
istota bytu jako podłoże cech lub jako zasada działania; definitur
MatFil IV p. 41 (saec. XIV) : n-a dicitur quidditas secundum quod est significabilis et explicabilis per definitionem quidditativam.
JAC. PAR. OpIn p. 180 : cum n-a nihil aliud sit quam quaedam ratio ... artis ... divinae a Deo indita rebus ... ex similibus similia procreans (cf. id. RefEccl p. 68).
STOB. Parv. fol. A IIIb : n-a ... est primum principium et causa adaequata omnium passionum, quae insunt in rebus naturalibus.
GŁOG. Anim. fol. y Ib : n-a est primum principium et proximum mouendi et quiescendi eius, in quo est (cf. WROCŁ. Epit. fol. b Ia; ExPhys fol. g Ib).
WROCŁ. EpitConcl fol. q IIIb : n-a consideratur dupliciter: vno modo quoad rationem speciei et sic n-a in omnibus equaliter inuenitur ... alio modo consideratur n-a vt ipsa redundat in perfectionem indiuidui et sic n-a perfectius inuenitur in vno quam in alio.
ExPhys fol. f IIa : secundum Averroem n-a est quidam impetus impressus a primo instituente n-am.Inter species qualitatis enumeratur a
WROCŁ. Epit. fol. i IVa : habitus, n-a, passio, forma sunt species qualitatis.
Iuxta posita
essentia (
WROCŁ. Dial. fol. A VIa
et saepius), forma (termini:
BYSTRZ. ParvLog fol. C IIa)
.
Distinctiones notabiliores
a.
essentialis (
GŁOG. Porph.
fol. P Ib
;
; essentiae :
GOST. Th. fol c
VIIIb)
; simili sensu
quidditativa (
STOB. Intr. . fol. b Ia).
b. substantialis (opp. accidentalis:
KomPolit
p. 195,
a. fere 1433).
c.
universalis
(
GOST. Th. fol. a VIa
et saepius); simili sensu
communis (
GŁOG. Anal. fol. LL IIb
et saepius), item
indifferens (seu universalis:
BYSTRZ. AnalPost
fol. M IIb),
prima (
GŁOG. Hisp. fol. n IVb
:
predicamenta decem ...
designant et important decem n-as primas rerum, quas participat omne ens creatum),
primaria (
GOST. Th. fol. a Vb : n-a ... primaria siue vniuersalis est forma et virtus diffusa in omnibus celis, que est principium motus in ipsis.
Opp.
propria:
BYSTRZ. Log.
fol. c IVb
et saepius).
d. generalis (
STOB. Sign. fol.
a IIb)
; simili sensu generica (
BYSTRZ.
in MatFil IV
p. 82
).
Opp.
specialis (
STOB. Sign. fol. a IIb)
, specifica (
MatFil IV
p. 65,
saec. XV)
, specivoca (
BYSTRZ. Log. fol. f IIIb).
Praeterea
e. determinata (
BYSTRZ. Elench. fol. s IVa
et saepius), instituta (
ExPhys fol. t VIIIb)
, limitata (
BYSTRZ. Log. fol. d IVb
;
;additur
finita et positiva
id. Top. fol. y VIa
), per se ordinata
(
WROCŁ. Epit. fol. b Va).
f. operans (
GOST. Th. fol. e IIa),
item cognoscens (
WROCŁ. Epit.
fol. i IIb).
Opp.
passibilis (
id. EpitConcl fol. v IIa).
g. realis (
GŁOG. Anim. fol. d IIIa
;
ExPhys fol. v IIIb).
;
Opp.
intellectualis (
GOST. Th.
fol. g VIIb
et saepius, intellegibilis:
WROCŁ. EpitConcl fol. c IVa).
h. simplex (
GŁOG. ExLog fol.
A VIIIa
;
WROCŁ. EpitConcl fol. t IIa)
;.
Opp.
composita (ex duabus naturis:
GOST. Th. fol. g IVb)
.
2.
substancja, element, byt; elementum, substantia (hoc sensu praec.
pl. ).
Definitur gen. , v. gr.
corporum et
animarum (
WROCŁ. EpitConcl fol. a Va)
, rerum (
ZABOR. Coel. fol. A IIIb)
vel
adi.
,
v.
gr. divina (opp. humana:
WROCŁ. EpitConcl
fol. v IIIb)
, angelica (opp.
corporalis;
ib. fol. k Va
;
; corporea:
ArPrawn VI
p. 76,
(a. 1530)
, civilis (
KomPolit
p. 195, a.
1433)
, elementaris (
VITELO Epist.
p. 176
)
, sensibilis, corruptibilis (opp.
intellectiva
ib.
p. 175
)
, subsistens
(syn. ens naturale:
ExPhys fol. c Va)
.
Praec.
naturans
Stwórca;
Creator
GŁOG. Porph. fol. f VIb : Deus qui est n-a naturans omnium.
WROCŁ. Epit. fol. b Ia : n-a naturans est causa prima omnia in esse producens.
Opp.
naturata
stworzenie;
creatura
KomPolit p. 184 (a. 1410) : n-a ... communi diuiditur diuisione in n-am naturantem et n-am naturatam.
WROCŁ. Epit. fol. b Ia : n-a naturata est, que dependet a n-a naturante.
D. locut. adv. per (secundum) naturam (rei) z natury,w sposób naturalny (KomPolit p. 195, a. fere 1433 ; WROCŁ. EpitConcl fol. p IVa ;et saepius); simili sensu a natura ( NIC. BŁ. Serm. II p. 360 : masculus regit foeminam a n-a;
KomPolit p. 193, a. fere 1433: quod inest homini a n-a, hoc inest homini semper),ex natura (rei vel sua vel sui:
KodUJ II p. 249, a. 1466 : cuius altaris ... collatio ex sui n-a ad nos ... pertinet.
BYSTRZ. AnalPr fol. g IVb : vniuersalis negatiua et vniuersalis affirmatiua de contingenti non repugnant ex n-a sua.
Id. AnalPost fol. e Va: ex n-a rei de subiecto non praesupponitur, quia est).
Syn.
perse :
GIEŁCZ. fol. c IVa : nisi alterum illorum oppositorum insit a n-a, id est per se.
Opp.
praeter (contra) naturam (
KomPolit
p. 177,
saec. XV ex.
et saepius
ib.
).
III.
rerum et
abs.
1.
natura,przyroda,świat
widzialny (bez wytworów pracy
ludzkiej); rerum naturalium universum,mundus.
Simili sensu
omnium (
GOST. Th. fol. a IIIb
:
hec ... sunt lumina
illuminantia n-am omnium.
KomPolit p. 184, a. 1410: cursum ... n-e omnium diligencius scrutari) item pl.
PommUrk II p. 266 (a. 1272) : in rerum n-is nulla stabilitas sub celi ambitu continetur.
Opp.
ars (
GŁOG. Alex. II fol. A Ib
et saepius), artificium (
ExPhys fol. n VIa)
.
Dicitur
naturae ens (opp.
rationis :
ExPhys fol. b IIIa),
item
actus (
BYSTRZ. ParvLog fol. Z IIa)
,
cursus (
KomPolit
p. 184, a.
1410
et saepius),
dispositio (
JAC. PAR. Tract. fol. a IVa)
, ordo
(
WROCŁ. EpitConcl fol. C IVa)
; simili sensu
ius (
AKapSąd II
p. 184, a.
1453)
, lex (
WROCŁ. EpitConcl fol.
r IIIa),
etiam
foedus (
VINC.
inAnalCr
p. 228
:
n-e stupent federa, lactat canem puerpera).
Opp.
peccatum (
ExPhys fol. i VIb
:
monstrum est peccatum n-e).
2.
porządek naturalny, prawo natury; rerum naturalium ordo
a Deo
constitutus.
Opp.
casus (
CALLIM. Rhet.
p. 140
)
,
item gratia (
MATTH. Dial.
fol. CIXb
).
N. locut.
debitum naturae (ex-, per-)solvere i. mori,
cf.
3.
locut.
adv.
in (rerum) natura
α.
w rzeczywistości,faktycznie; re vera
WŁODK. Tract. p. 254 : ea bona detinent Cruciferi nomine hospitalis, quod in rerum n-a nullum est notorie.
JAC. PAR. Var. I p. 102 : quae bulla si est in rerum n-a et non est revocata, multum prodesset.
b.
w naturze, tj. w produktach
stosowanych jako środek
płatniczy; rebus (solvendo)
AKapSąd II p. 899 (a. 1458) : decima ... fuit in rerum n-a (cf. ib. infra p. 900: decima debetur in granis vel in frumentis).