Ogólne
Pełne hasło
Więcej

IUDICO-1

Gramatyka
  • Formyiudico
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -are, -avi, -atum
Znaczenia
  • I. iur.
    • 1. sądzić, wymierzać sprawiedliwość, sądownie rozstrzygać, wydawać wyrok
      • a. + iudicium (-a) sprawować, odbywać sąd
      • b. + iustitiam (aequitatem) ius: wymierzać sprawiedliwość
      • c. + terminos sędzić roki) odbywać roki sądowe
        • α. abs. być sędzią
        • β. + sub banno (per bannum) sprawować, wykonywać jurysdykcję z ramienia władcy
        • γ. (prawie tyle co) sprawować rządy
        • δ. + iudicandum ascendere objąć urząd sędziowski
        • ε. + dominica Iudica me (Vlg. Ps. 7,9) piąta niedziela Wielkiego Postu
        • ζ. + res iudicata rzecz osądzona, wyrok prawomocny
    • 2. + mercipotum sędzić litkup) mercipotatorium: jako tzw. litkupnik tj. świadek kupna-sprzedaży stwierdzić, że transakcja dokonana została zgodnie z prawem
    • 3. + sędzić się) procesować się, wieść spór (sądowy)
    • 4.
      • a. obwiniać, oskarżać, pozywać do sądu
      • b. zasądzić, skazać na karę
      • c. + super wymierzać (karę)
      • d. + inter aliquos rozsądzić
      • e. + aliquem liberum et iustum uznać sądownie za niewinnego, oczyszczonego z zarzutów
  • II.
    • 1. uznać, postanowić
    • 2. phil.oceniać, sądzić, uznawać za coś

Pełne hasło

IUDICO, -are, -avi, -atum
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • L.
  • H.
  • Ha.
  • A.
  • N.
  • K.
[2. pl. ind. fut. act. eritis iudicare : AGZ XI p. 247 (a. 1444) : non est hoc iudicium castrense nec me pro eo eritis iudicare pro trecentis marcis. part. fut. act. pro pass.
KodWp III p. 144 (a. 1360) : tercia pars penarum de quacumque re iudicatura.]
I. iur. t.t.
1. sądzić, wymierzać sprawiedliwość, sądownie rozstrzygać, wydawać wyrok; ius dicere, iudicium exercere, decernere, sententiam ferre. Glossae Pol.
StPPP IX p. 111 (a. 1478) : abbas cum ... arbitratorijs et cum iudycijs ... istam causam nolunt i-re alias «nye chcza poszyedzacz».
AGZ XVII p. 352 (a. 1498) : qui me cittaverat ad ius spirituale et iudicium iterum non i-at alias «nye poszondza».
Additur
iure ( KsgHenr p. 84, a. 1278 ; Magdeburgensi : DokKujDobrz p. 34, a. 1318 ; KodMp III p. 115, a. 1358 et saepius; Polonico : StPPP VIII p. 451, a. 1398 ; terrestri : DŁUG. LibBen I p. 93 ; Culmensi: IurMas II p. 26, a. 1476) , secundum (iuxta) ius, iuris formam (ordinem : StPPP VIII p. 712, a. 1399 ; AKapSąd II p. 13, a. 1415 ; StPPP XI p. 193, a. 1440 ; AGZ XVI p. 333, a. 1502) sim., iuste et iuridice ( AGZ XVIII p. 57, a. 1472 ; CRIC. p. 295 ; ;simili sensu iusto et vero iudicio: StPPP VIII p. 312, a. 1389 ; in iustitia: CantMAe I nr. 89, v. 10, a. fere 1515 et saepius), secundario vel iteratis vicibus ( StPPP VIII p. 503, a. 1398) sim. Praec.
a. iudicium (-a) sprawować, odbywać sąd; exercere
KodMp II p. 165 (a. 1286) : minora ... iudicia omnia ... scultetus personaliter i-bit.
PommUrk V p. 472 (a. 1319) : iudices secure ... i-bunt tale iudicium ipsis commissum in quovis iudicio ... vasallorum.
DokMp I p. 85 (a. 1351) : tria ... iudicia in anno consueta soli i-bimus.
Ita saepius usque ad saec. XV. Additur secundum consuetudinem Magdeburgensem ( PP II p. 107, a. 1450). Cf. Th. VII 2,619,56.
b. iustitiam (aequitatem) wymierzać sprawiedliwość; ius suum unicuique tribuere
APozn II p. 432 (a. 1501) : iusticiam ... unicuique ... recto iudicio et non odioso i-re.
Tom. XIII p. 49 (a. 1531) : qui ... i-at aequitatem.
Ita saepius. Simili sensu ius:
DokMp I p. 101 (a. 1355) : cittatus ad ius suum remittetur i-ndum.
Cf. Th. VII 2, 619,66 sq.
c. terminos (e Pol. sędzić roki) odbywać roki sądowe; sessiones iudicii habere
AGZ XIII p. 569 (a. 1468) : termini, qui hodie fieri debuerunt i-ri de mandato domini capitanei, sunt inscripti in duabus septimanis.
Cf. Słownik Staropolski VIII 136a52 sqq. Singularia quaedam
α. abs. być sędzią; iudicem esse, officium iudicis gerere
DyplMog p. 1 (a. 1220) : i-nte Marco, palatino Cracoviensi.
β. sub banno (per bannum) sprawować, wykonywać jurysdykcję z ramienia władcy; regis vel principis auctoritate ius dicere, cf. BANNUM
γ. (prawie tyle co) sprawować rządy; vergit in notionem regendi
MARTIN. OP. Chr. p. 24 : tempore, quo Aoth i-ret Israël etc.
δ. iudicandum ascendere objąć urząd sędziowski; iudicis honorem adipisci
StPPP II p. 352 (a. 1431) : dominus Sigismundus ... post mortem ... Jacobi ... subiudicatum suscepit et feliciter ascendit j-ndum.
ε. dominica Iudica me (Vlg. Ps. 7,9) piąta niedziela Wielkiego Postu; quae est quinta Quadragesimae
AnnMP p. 34 (a. 1254) : ad terciam feriam post dominicam Iudica.
DokMp I p. 285 (a. 1399) : ipso die dominico Iudica me.
Ita vulgo.
ζ. res iudicata rzecz osądzona, wyrok prawomocny; sententia prolata, quae finem controversiae pronuntiatione iudicis imponit
DokMp I p. 147 (a. 1364) : sculteto ... assignamus ... unam thabernam ... habendam cum tercio denario de qualibet re i-ta.
StPPP VIII p. 727 (a. 1399) : pro quo citabat eundem per «fstecz» rei i-te.
Ita vulgo usque ad saec. XVI.
Syn.
sententia iudicii ( AGZ XVII p. 430, a. 1506). Saepe in iuncturis rem (res) iudicatam (-as) exsequi ( CorpJP III p. 619, a. 1521 ; inde etiam exsecutio rei iudicatae: StPPP VI p. 391, a. 1530) , obtinere ( VL p. 344, a. 1505), item rei iudicatae parere ( StPPP VI p. 224, a. 1523 ; et obsequi : Dogiel IV p. 244, a. 1526) , in rem iudicatam transire (de sententia iudicis DokSul p. 329, a. 1267 ; KodMp II p. 246, a. 1320—26 ; ib. IV p. 450, a. 1446 et vulgo). Eodem sensu poena iudicata :
DokLub p. 161 (a. 1387) : de penis i-tis scultetus et sui successores tercium denarium recipient.
2. mercipotum (e Pol. sędzić litkup) jako tzw. litkupnik tj. świadek kupna-sprzedaży stwierdzić, że transakcja dokonana została zgodnie z prawem; (de arbitris qui venditioni-emptioni interfuerunt) declarare contractum legitime factum esse
TPaw III p. 582 (a. 1394) : Andreas ... debet statuere hospitem ... et Jeszconem ... in duabus septimanis, qui biberunt mercipotum et i-erunt pro boue.
Ib. p. 718 (a. 1399) : testes Przedbori fuerunt ... primus Bartosz, qui j-uit «lithkup».
AGZ XIV p. 78 (a. 1472) : qui ... coram iure ... statuit providum Vasszil opidanum ... hospitem, qui marcipotum alias «lithkup» i-vit (ed. in-).
Ib.XIV p. 384 (a. 1499) : marcipotatores cives ... recognoverunt, quia presentes fuerunt et marcipotum i-erunt et biberunt.
Ita vulgo. Simili sensu mercipotatorium:
ib. XIX p. 468 (a. 1500) : Stanislaus ... recognovit tanquam mercipotator alias «lythkvpnyk», quomodo ... Paulus ... ipsum ... petitione sua vocaverat i-re mercipotatorium alias «lythkvpv».
Cf. Słownik Staropolski VIII 135b 37 sqq. et IUDEX II 4.
3. refl. (e Pol. sędzić się) procesować się, wieść spór (sądowy); lege agere cum aliquo, litem inten dere alicui, coram iudice litigare
StPPP II p. 233 (a. 1419) : Slawecz comparens dixit: nolumus nos hic j-re cum dicto Iwone.
Cf. Słownik Staropolski VIII 136b15.
4.
a. obwiniać, oskarżać, pozywać do sądu; inculpare, accusare, in ius vocare (saec. XVI).
b. zasądzić, skazać na karę; condemnare, poena damnare.
N. constr. sq.
ad vel in c. acc.
KodMp II p. 86 (a. 1252) : habeat ... comes ... potestatem homines i-ndi ad omnes sentencias iuxta formam curie nostre.
TPaw IV p. 413 (a. 1390) : manu solida fideiubuerunt promitentes pro omnibus penis, in quas ipsum i-bunt.
StPPP VIII p. 858 (a. 1400) : ministerialem ad mortem suspendii i-uit minus iuste.
IurMas I p. 107 (a. 1421) : haec quaestio j-bitur ad quinquaginta (et ib. infra ad poenam sex marcarum).
N. (in iure Saxonico)
ad cutem aut ad crinem vel in cute et crine, cf. et 1553,54 sqq.
Item sq.
in c. abl.
BreslUB p. 134 (a. 1335) : invasores ... captivare et i-re in vita vel in morte.
Sensu latius transl. in sulfuris examine (cum Sodomitis et Gomorritis: DŁUG. Op. p. 53 ).
c. wymierzać (karę); irrogare (poenam). Indicatur cui sq. dat. vel super c. acc.
StPPP VIII p. 495 (a. 1398) : debet iuratos concollocare et si cognoscent, quod penas super Nicolao ... i-erunt, liber erit a boue.
ArPrawn IV p. 627 (a. 1420) : cuicunque (ed. qui-) pena septuaginta i-atur, tunc actori alia, que vocatur quinquaginta, adiudicatur.
d. inter aliquos rozsądzić; diiudicare.
e. aliquem liberum et iustum uznać sądownie za niewinnego, oczyszczonego z zarzutów; innocentem, crimine liberum esse declarare
StPPP XI p. 174 (a. 1430) : Climko conparuit primum, secundum ... et quartum iudicium et ... Poloni non conparuerunt, ideo dictum Klymkonem liberum et iustum i-vimus.
Inde
liberum (iustum sim.) ac iudicatum esse sądownie zostać uniewinnionym, oczyszczonym z zarzutów; innocentem, crimine liberum esse
KsgŁawKr p. 13 (a. 1367) : Denko ... est libertatus et i-tus.
StPPP IX p. 13 (a. 1416) : pro quo sunt iusti ac i-ti contra ipsum.
KsgPrzem I p. 308 (a. 1441) : tercium iudicium Hannus ... paruit erga ... personam ... que (ed. quis) contra eum haberet querulare; wult esse liber et i-tus.
Cf. Th. VII 2,622,15 sqq.
Constr. ad
1—4: indicatur reus (vel causa) a. sq. dat. b. sq. (dupl. ) acc. c. sq. super (c. acc. vel abl. ) cf. et
WilkPozn p. 21 (a. 1501) : super civem non i-et in causa se extendente, videlicet 12 grossos.
Cf. Th. VII 2,620,22 sqq. d. sq. acc. c. inf. Indicatur res de qua iudicium fit a. sq. de. b. sq. pro :
StPPP VIII p. 496 (a. 1398) : viceprocurator ... habeat pro hereditate i-re.
Ib. p. 896 (a. 1400) : pro debitis Iudaicis infra unius anni transitum i-re.
ArPrawn IV p. 638 (saec. XV ex.) : pro capite ... castellanorum iudices ... in sua (i. eorum ) castellania i-ndi ... habeant facultatem.
Ita vulgo.. c. sq. super c. acc.
KodPol III p. 270 (a. 1361) : in causis ... criminalibus sculteto ... damus ... facultatem i-ndj super manum et collum.
d. sq. supra (c. acc. vel abl. )
DokMp I p. 380 (a. 1413) : incolis ... damus ... plenam potestatem i-ndi supra stateram. Ib. infra damus i-ndi et sentenciandi supra proclamacione violencie ... plenam ... potestatem.
Ita saepius. e. sq. enunt. obi. c. quod (quia) :
KsgZPozn p. 319 (a. 1404) : iudices non i-rent suum filium, quia non est secum (i. cum patre ) divisus.
StPPP II p. 616 (a. 1452) : si jus j-bit, quod iniuste recepit eas.
Indicantur circumstantiae a . sq. abl. b . sq. ad c .sq. contra cf. et
StPPP II p. 137 (a. 1402) : Heduigim ... pro medietate ville ... contra quemlibet inhibuit j-re.
d. sq. coram :
KodKKr I p. 15 (a. 1215) : coram suo iudice i-ndus.
KodWp I p. 27 (saec. XIII— XIV) : causa ... in proximo castro ... coram me vel principe terre i-nda.
e. sq. cum :
TPaw VII p. 387 (a. 1424) : pro ista causa ego sum i-tus cum ipso.
Ib. p. 406 (a. 1424) : ne idem ... cum quacunque persona in judicio i-etur ... de hereditate.
f. sq. in c. acc. g. sq. in c. abl. et
StPPP I p. 70 (a. 1382) : camerarii ... terminum ... habent, quod i-ant in domibus suis.
Ib. p. 252 (a. 1388) : homines suos in curia sua habet i-re.
Ita vulgo. Cf. Th. VII 2,620,65 sqq. h . sq. per :
ArHist XII p. 354 (saec. XIV med.med) : per diffinitivam sentenciam i-amus, quod etc.
i. sq. pro :
IurMas I p. 124 (a. 1424—26) : judices non debent j-re ultra summam sexaginta marcarum, sed pro sexaginta vel minori.
j. sq. ultra (ut supra). k. sq. adv. vel locut. adv.
II.
1. uznać, postanowić; decernere, statuere (saec. XV).
2. oceniać, sądzić, uznawać za coś; opinari, putare. Praec. phil. sądzić, wydawać sąd; existimare.
N. definitionem
GŁOG. Anal. fol. 2b : i-re est effectum, de quo fit iuditium, in sua principia resoluere, ex quibus fit et per que cognoscitur.
Additur
secundum cognitionem ( BYSTRZ. Top. fol. q IVa) , secundum rectam rationem agentis ( STOB. Aret. fol. c VIIIa) , recte ( MATTH. Dial. fol. CXIIa ) , mediante sensu ( BYSTRZ. AnalPr fol. p Ib ; ; per sensum: id. AnalPost fol. 1 Vb).
Constr. ad
1—2: a. sq. (dupl. ) acc. (nom. ). b. sq. abl. c. sq. de. d. sq. ex. e. sq. in c. abl. f. sq. per. g. sq. acc. c. inf. h. sq. enunt. interrog. i. sq. enunt. obi. c. quod.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)