- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- L.
- A.
- N.
ZabDziej III p. 3 (a. 1490) : dominus ... decrevit citationem contra testes inducturos.]
I.
propr.
A.
1.
wstawiać, wbijać;
infigere, inserere, v.
gr.
palos (ad terram:
KodPol II
p. 713,
a. 1350).
2.
powlekać, pokrywać;
obducere, illinere (aliquid
colore vel colorem alicui rei, saec. XV).
3.
okrywać, osłaniać (o szacie); tegere, vestire. Praec.
part.
perf. ubrany,
odziany; i. q. indutus
(saec. XVI).
B.
1.
przywozić, sprowadzać;
adducere, advehere, apportare,
v.
gr.
sal (ad Zator oppidum
KsgKaz
p. 291, a.
1393)
, pannos (in civitatem ad vendendum:
PP II
p. 110, a.
1450)
, quercus (in hereditatem:
AGZ XIX
p. 59, a.
1486),
item
claudum in biga (in curiam:
AKapSąd III
p. 179,
a. 1514)
cett.
Praec.
frumentum, faenum (in horreum)
zwozić (zboże, siano); conducere
KsgKaz p. 538 (a. 1402) : qui i-erunt fenum et cumulaverunt.
DŁUG. LibBen I p. 7 : decanus decimam manipularem ... in suum horreum i-cit.
Simili sensu per meton.
agros (pratum) :
DokImbr p. 97 (a. 1343) : vyllani tenentur ... nostro monasterio pratum ... abscindere ... congregare et i-re in horreum prepositi. Ib. infra kmethones sint nobis astricti ... agros preparare, abscindere et i-re ad alloditim monasterii.
KodMp III p. 174 (a. 1364) : coloni iuger agri ... metere ... etiam ad horreum meum i-re aut conducere tenebuntur.Ita saepius saec. XV—XVI.
2.
wprowadzać, doprowadzać, prowadzić; introducere,
adducere,
v.
gr.
malefactores comprehensos (in civitatem;
syn.
inferre :
AGZ V
p. 137, a.
1444)
,
exercitum Lithuaniae
(dat.
)
DECIUS
p. 62
;
;
paucula signa (in innumeras
phalangas :
IANIC.
p. 171, v. 53
), novum episcopum (ad ecclesiam
cathedralem :
ArHist X
p. 200, a.
1547)
, regem (solemni pompa :
CALLIM. Hist.
p.
48,15)
; occ.
flumen (in alium locum :
DŁUG. LibBen I p. 155 : rustici ... Vislam de antiquo alveo eduxerunt et in ... alium locum i-erunt).
Praec.
in imagine
aliquem in Deum (per rationes
generales:
WROCŁ. EpitConcl fol. a IIIa)
, ad viam salutis (paterna correctione :
KodMp II
p. 215, a.
1309)
,
item
aliquid in memoria (
CodVit
p. 737, a.
1426)
,
vel
memoriae (
CIOŁ. Lib. II
p. 238
:
memorie i-ntes,
quod etc.)
N.
locut.
in animum
(sq.
inf.
vel
enunt.
fin.
):
postanowić, zamierzyć; sibi proponere, statuere (saec. XV).
Constr.
sq.
ad
c.
gerundi(v)o
DŁUG. Hist. I p. 382 (= II p. 146 ed.nov.) : Russiae dux ... i-cit ad animum ad vastandum illud Regnum Poloniae.
Id. Op. p. 244 : Cunegundis ad aliud ... templum soli Domino aedificandum ... in animum i-cit.
Simili sensu
inducere nude positum,
cf.
infra 463, 28.
C.
1.
(homines) wprowadzać w sprawowanie godności;
honorem gerendum committere.
N.
constr. sq.
de :
KH XLIV p. 351 (a. 1417) : quatenus ipsum de dicto episcopatu ... i-re ac confirmare ... studeretis.
2.
(res) wprowadzać, ustanawiać; (aliquid novum)
introducere, instituere, v.
gr.
consuetudinem (super provisione villarum :
ArPrawn V
p. 486, saec.
XV)
, decimam (
KodMp I
p. 49,
a. 1255)
, dominia et possessiones bonorum (
Lites II
p. 295, a.
1413),
etiam
rebellionem (
DŁUG. Hist. III
p. 472
:
Vithenen dux Lithuanorum rebellionem primus ... contra Ruthenos i-ns et
se ipsum ducem ...
constituens).
Occ.
pass.
powstawać, brać
początek; oriri, originem ducere
*PreussUB I 2 , p. 132 (a. 1262) : geminatio est i-ta gemituum et frequens effusio lacrimarum.
D.
1.
wprowadzać jako postać w dziele literackim;
producere, proponere (in
litteris,
saec. XVI).
2.
powoływać się na kogoś (coś), cytować,
przytaczać;
(aliquem) loquentem introducere, (aliquid)
laudare, afferre, v.
gr.
probationes (ex veritate Evangelii :
DŁUG. Hist. IV
p. 439
)
, propositio
nem (ad probandum :
GOST. Th. fol. i Ib),
item
citacionem (
AGZ XVI
p. 207, a.
1487
:
actores personaliter
paruerunt et subiudex citaciones i-xit).
N.
constr. sq. abl. (e Pol.
zawodzić się kimś):
odwoływać się do czyjegoś świadectwa;
testimonio alicuius
uti
AGZ XV p. 381 (a. 1499) : nobilis Clemens ... habuit terminum cum Byelyecz kmethone ... qui Byelyecz i-xit alias «zawyodl szye» nobili Iob ... qui Iob ... recognovit, quod ipsi Byelyecz eandem equam vendidit.
II.
transl.
A.
1.
doprowadzić (do jakiegoś stanu), wprawiać (w jakieś
położenie lub stan,
zwł. niekorzystny, narażać; ad aliquem (animi) statum adducere
a. aliquem (praec.
in malam partem),
v.
gr. in desperationem (
CodVit
p. 467,
a. 1420
et saepius), in confusionem (
StPPP VII
p. 467, a.
1455
; item confusioni:
CorpJP III
p. 211, a.
1512)
, in damnum, detrimentum sim.
(
AGZ XVI
p. 232, a.
1491
;
AKapSąd II
p. 820,
a. 1521
et saepius), in impensas, perditionem pecuniae sim. (
StPPP II
p. 795, a.
1473
;
CracImpr
p. 11, a.
1485
et saepius), in errorem (
CALLIM. Sbign.
p.
12,23)
, in detestationem et displicentiam hominum (
CodVit
p. 194, a.
1409)
, in (ad) odium
(alicuius:
KodLit
p. 161, a.
1413
et saepius; apud aliquem:
Tom. XIV
p. 588,
a. 1532)
, ad suspicionem (
Tom. XIV
p. 267,
a. 1532),
item
iur. in
poenam solvendam (
CracArt II
p. 17, a.
1503),
cett.
b.
aliquid
v.
gr.
in sequelam aut consuetudinem (
DŁUG. Op.
p. 238
:
Cunegundis
cibis quadragesimalibus ... uti in familiarem consuetudinem i-xit.
ArHist VI p. 184, a. 1463 : honoracionem ... pretactam in sequelam aut consuetudinem ... i-re aut trahere nolumus), item in effectum (intentionem: DokMp I p. 296, a. 1400) .
2.
namawiać, nakłaniać, skłaniać; adducere, impellere, cogere.
Additur abl. , v. gr.
consiliis, monitis et rationibus (
KodMp II
p. 150, a.
1281)
,
crebris exhortationibus
(
*KodKKr I
p. 36,
a. 1247)
, precibus et muneribus (
Lites II
p. 171,
a. 1413
;
AKapSąd II
p. 829, a.
1522),
item
pretio (
DŁUG. Hist. IV
p. 643
)
, utilitate, necessitate (
MATTH. Dial.
fol. XCVIIa
),
cett. —vel
adv.
salubriter (
DokMp I
p. 329, a.
1404
;
KrMU
p. 63,53,
a. 1428).
Saepius
part.
perf.
skłoniony;
adductus,
v.
gr.
spontanea voluntate (
ZabDziej IV
p. 43, a.
1550)
, duplici causa (
WROCŁ. EpitConcl fol. c IIb)
, eo animo (ut:
Tom. XIII
p. 352, a.
1531),
cett.
N. sq.
ab:
odwodzić
od czegoś;
i. q. abducere
ZabDziej II p. 304 (a. 1486) : Margaretha plebanum ... amicabiliter eam i-ntem a dissolutionibus ... diffamavit.
B.
1.
sprowadzać, powodować, ściągać, pociągać (za sobą);
inferre, excitare, creare.
Dicitur de
concr. , v. gr.
ignem (de
oleo:
NIC. POL.
p. 154,
v. 27
), pluviam (de autumno:
DŁUG. Hist. IV
p. 452
)
, fertilitatem in frugibus (de nive
ib. III
p. 165
),
item de
abstr.
(praec.
in.
malam partem), v.
gr. decrementum (oppido:
PommUrk III
p. 208, a.
1294
et saepius), exterminium atque sterilitatem (agris:
MIECH. Chr. ,
p. 170
)
, nocumentum (stollae
i. fodinae plumbi
IusMet
p. 138,
a. 1415)
, turbationem (menti:
CodSil V
p. 284,
a. 1340
; item exsilium mentis:
ConcPol X
p. 386,
a. 1410)
, horrorem, timorem sim. (
MATTH. Rat.
p. 84
;
NIC. BŁ. Tract. fol. a VIIIb
;et saepius),
errorem (
BYSTRZ. AnalPost fol. g VIIIb)
, opprobrium et
calumniam (clero:
FormJ
p. 98
)
, vitia (in regibus:
NIC. BŁ. Serm. I
p. 96
),
item
purgationem canonicam (
MARTIN. OP. Marg. fol. h 1a
et saepius
ib.
), simoniam (
ib. fol. p 5b
), poenitentiam
(conscientiae:
*Tom. VI
p. 181,
a. 1522),
cett.
Occ.
in bonam partem admirationem (
KomKadł
p. 46
)
, libertatem (incolis Christianis regni:
IO. LUD.
p.
65,136)
.
2.
przyjąć, przybrać, nabrać; sumere, capere,
v. gr.
spem (in animum:
DŁUG. Hist. V
p. 631
)
.
N.
oblivionem
ulegać zapomnieniu;
in oblivionem adduci
WiadPol p. 32 (a. 1294) : facta mortalium oblivionem i-unt ([ita saepius in arengis diplomatum saec. XIV ex.)].
3.
(sq.
inf. ) zamierzać,
postanowić; in animo propositum habere
DŁUG. Hist. IV p. 167 : i-erat ... rex ... stare illi sententiae et pacem ... cum magistro Cruciferorum ... observare.
Tom. IX p. 233 (a. 1527) : ceterum i-xit ... Bretislaus ... ducere Uxorem in regno maiestatis vestre.
4.
zbierać, gromadzić;
colligere
DŁUG. Hist. V p. 140 : quaesitae et i-tae primorum sententiae, quid in tam ... deformi publico statu agendum esset.
Item
convocationem (vota)
pytać zgromadzonych o zdanie drogą głosowania;
vota colligere
Concl. p. 63 (a. 1491) : i-ta convocatione per singulos, si placeret ad electionem ... lectoris ... procedere. Ib. infra desuper habitis et i-tis votis unanimi voto rector cum ... universitate providit de dicta ordinaria dicto domino doctori.
AKapSąd I p. 575 (a. 1502) : vota super hoc non fuisse i-ta.
Simili sensu omisso obi.
LibProm p. III (a. 1404) : quibus congregatis i-at decanus a senioribus incipiendo usque ad ultimum et ex votorum pluralitate concludat, si uero contigerit vota diuidi in duo equalia, extunc decanus de novo i-at, si velint voces immutare.
Concl. p. 83 (a. 1495) : dum ... antequam esset processum ad electionem novi plebani, de onere ... specificando i-retur, quidam ... voluerunt etc.Indicatur qua de re a. sq. de cf. b. sq. super cf. c. sq. enunt. interrog. , cf. 5. unieważniać, znosić, odwoływać; abolere, tollere, antiquare (acta publica, saec. XVI). Constr. ad I—II : a. sq. dat. b. sq. ad vel in c. acc. c. sq. in c. abl. , cf.
III.
iur.
t.t.
A. aliquem
1.
in possessionem
wprowadzać w posiadanie; introducere, possessionem alicuius rei tradere.
Simili sensu
in (ad) aliquid :
KodWp V p. 327 (a. 1422) : si ... pecunias exsoluerent, in ... terciam partem hereditatis ... et ad ea, que pertinent ad eandem terciam partem, i-i et introduci wlgariter «wyanzany» debent.
APozn I p. 63 (a. 1440) : Niclos ... debet se mittere intronisare alias iure i-re in domum ... Jacobi.
2.
przedstawić przed sądem w toku postępowania
sądowego celem dopełnienia
pewnej czynności prawnej; in iudicio statuere
a.
arbitrum :
TPaw III p. 514 (a. 1398) : debent ambe partes arbitros i-re pro foueis et literis.
Ib. VII p. 190 (a. 1420) : Johannes ... debuit arbitros contra Albricum i-re.
b. testem (
Lites I
p. 129, a.
1321
et vulgo
saec.
XV—XVI).
Cf.
Th. VII 1,1233,22 sqq.
N.
glossam
Pol.
KsgMaz II p. 227 (a. 1426) : Daczbogius i-cit hos fratres vulgariter «stawa» iuxta sentenciam.
Simili sensu
aliquem in testem
(
AKapSąd II
p. 98, a.
1436
:
i-xit Nicolaum presbyterum ... et Nicolaum sartorem ... in testes),
vel
(in) testimonium:
ArPrawn X p. 45 (a. 1396) : ad i-ndum testimonium contra pueros Johannis ... habent terminum ad 2 septimanas.
Ib. p. 99 (a. 1401) : uxor Paskonis ... ostendebat se ad testimonium i-ndum contra ... advocatum de Bochna.
ARect I p. 65 (a. 1473) : Margaretha ... pro se i-xit in testimonium ... Albertum.Cf. EDUCO
c.
fideiussorem:
ArHist III p. 250 (a. 1415) : pro quibus pecuniis Przedborius debet sibi Katherinae ponere et i-re ydoneos fideiussores.
Simili sensu
in (ad) cautionem (fideiussoriam faciendam) :
StPPP X p. 62 (saec. XV in.) : recognosco ... quia ... i-xi nobiles viros ... heredes ... in cautionem fideiussoriam XX marcarum ... erga ... Iohannem heredem.
ArPrawn V p. 178 (saec. XV) : debitor si fideiussori, quem in caucionem pro aliqua pecunie summa i-erit, ipsam caucionem negaverit etc.
AKapSąd III p. 321 (a. 1526) : Bernardus ... in effectum huiusmodi cautionem fideiussoriam pro eo faciendi i-xit.Ita saepius. Occ. sensu opp. ręczyć za kogoś; spondere pro aliquo, cf. supraI 279,2 sqq.
3.
pozywać przed sąd; in
ius vocare
StPPP II p. 128 (a. 1402) : Zauissius ... Wanchniconi ... si non soluerit, tunc ... pro hijs C marcas ... Wanchnik eundem Zauissium amonere, dampnificare ... et i-re potest.Cf. Th. VII 1,1233,10 sqq.
4.
refl.
in (ad) ius (terminum)
sim.: wszczynać sprawę przed sądem, wytaczać proces; causam iudicibus
diiudicandam tradere, litem intendere
AGZ XVI p. 271 (a. 1496) : ipsa Hedvigis se mecum i-xit in terminum alias «wroczila». Ib. infra Heduigis ... recepit se ... ad ius terrestre, i-ns se mecum ad ius castrense ... «wroczywschi schye».
StPPP II p. 952 (a. 1504) : doctores ibidem remittantur, ubi cum ipsa Katherina in terminum se i-erunt alias «wroczili».Occ. aliquem:
StPPP II p. 940 (a. 1501) : nunccius Evae ... noluit dominam Euam in terminum i-re alias «wroczicz».Part. p
raes. loco subst.
inducens,,
-ntis
m.
strona pozywająca, powód; qui in ius vocat, actor
AKapSąd II p. 271 (a. 1472) : dum invasit interfectus i-ntem ... ambo bacellis, interfectus ferreo et i-ns ligneo ... proiecerunt ad se.
KH III p. 32 (a. 1507) : mater aviae i-ntis Erasmi ... nobilis erat.Ita saepius saec. XV—XVI.
5.
pełnić funkcję tzw.
przywódcy, tj. udzielać pomocy osobie składającej przysięgę przez
recytowanie roty i
dopełnienie innych formalności prawnych; ei, qui
iusiurandum praestat, adesse formulas recitando ceterasque leges ac consuetudines tuendo
AGZ XIX p. 448 (a. 1473) : testes fuerunt parati eundem actorem convincere, si ministerialis scivisset i-re.
B. aliquid
1.
ad (in) librum (acta)
vel
libro
wpisać do ksiąg sądowych; in libros iudicii referre (referri curare)
PP II p. 149 (a. 1452) : arbitri causam hanc infrascriptam inter ... partes ... sentenciaverunt ... et in librum terrestrem Dobrinensem i-erunt et i-i mandaverunt.
AGZ XIII p. 325 (a. 1453) : Hedvigis te concittat, ut sibi civitatem Lanzeysko cum omnibus villis ... inscriberes et i-res alias «wyodl» in librum terrestrem.
AGZ XI p. 453 (a. 1460) : ista debent i-i libro terrestri.Ita vulgo saec. XV—XVI.
Syn.
inscribere (
AGZ XVIII
p. 126, a.
1476)
, imponere (
StPPP XII
p. 213, a.
1546)
, regestrare (
RachDw III
p. 19, a.
1551).
2.
oddać w zastaw, zastawić;
pignori dare, obligare
KsgPrzem II p. 128 (a. 1452) : recognoverunt se recepisse in mutum sex marcas ... a Schimkone, in quibus obligauit et i-xit medietatem domus ... alias «zastawil».
IV.
log.
t.t. wnioskować (dowodzić) drogą indukcji logicznej, przechodzić w rozumowaniu od
tego co szczegółowe do tego co
ogólne; a singularibus ad universalia ratiocinando progredi, inductione
log.
(cf.
s.
v. IV)
uti
BYSTRZ. ParvLog fol. ο IIa : debet sic i-i: Socrates est omnis homo, Plato est omnis homo ... ergo omnis homo est omnis homo.
GŁOG. Porph. fol. n IVb : probatur ... inductiue i-ndo per omnes substantias secundas sic arguendo: homo est substantia secunda et non est in subiecto, nec asinus nec equus nec animal et sic de singulis, ergo nulla substantia secunda est in subiecto.Part. p
raes. et
perf. loco subst.
inducens,,
-ntis
f.
zdanie stanowiące przesłankę w rozumowaniu indukcyjnym; una e praemissis,
quibus inductio nititur;
opp.
inducta,,
-ae
f.
zdanie uzyskane drogą indukcji; conclusio, ad quam
inductione pervenitur.
GŁOG. Hisp. fol. 135a : consequentia formalis est omne argumentum ab i-bus ad i-am, addendo illam particulam: et sic de singulis.
Id. Anim. fol. P IIb : tenet consequentia ab i-bus ad i-am (cf. ib. supra quia nec color albus nec niger nec aliquis alius color, igitur nullus [color est obiectum visus)].Ita passim in textibus phil.