Ogólne
Pełne hasło
Więcej

DIES

Gramatyka
  • Formydies
  • Etymologia ad genus cf. Th. V 1, 1022—1024
  • Odmiana -ei
  • Część mowyrzeczownikrzeczownikprzymiotnik
  • Rodzajmęskiżeński
Znaczenia
  • I.
    • A.
      • 1. propr. propr. dzień (czas od wschodu do zachodu słońca), światło dzienne
        • a.
          • α.
          • β.
        • b. + de (in, sub) die clara die w ciągu dniaw jasny dzień, jawnie, publicznie
      • 2.
        • a.
          • α. pogoda, stan pogody
          • β. słońce
        • b. dzień, w którym chłopi zobowiązani byli do pracy na rzecz pana, dniówka
          • α.
          • β.
    • B. astr.
      • 1.
      • 2.
      • 3.
  • II. + naturalis et abs.: doba
    • 1.
      • a.
        • α.
        • β.
        • γ.
        • δ. pl.
      • b. + celebris feriatus (-a), festivus (-a), nobilis sacer ferialis operosus
      • c.
    • 2.
      • a. + de die in diem z dnia na dzień
      • b. + ad diem na dzień, dziennie
      • c. + ad hanc diem dziś
    • 3. + diem ducere, expendere habere atterere diem diei continuare dies agitur, labitur, dat aliquid.
    • 1. eccl. eccl. dzień komuś (lub czemuś) poświęcony, święto, uroczystość
    • 2. med.+ criticus iudicialis dzień krytyczny, przełomowy (w chorobie)
    • 3. poszczególne dni tygodnia
      • a. + Solis
      • b. + Lunae
      • c. + Martis
      • d. + Mercurii
      • e. + Iovis
      • f. + Veneris
      • g. + Saturni
  • III. określony (wyznaczony) dzień, termin
    • a.
    • b. gen.
    • 1. termin sądowy
    • 2. + fori, forensis sim.: dzień targowy
    • 3. dzień wystawienia dokumentu, data dzienna
    • 4.
      • a. + annus longiorokres 6 tygodni
      • b. + bima, trima okres dwu, trzech ... lat
        • α.
        • β. + diem as(de)signare alicui (certam: (con-, e-) dicere
        • γ.
        • δ. + ad diem stare (propositum super diem venire
  • IV.
    • 1. dzień (czas) życia ludzkiego, życie
      • α.
      • β. iur.+ dies sui wiek, po którego osiągnięciu nabierało się zdolności do działań prawnych
      • γ. + antiqui dni starości, starość
    • 2. dzień śmierci, śmierć
    • B. dzień sądu ostatecznego, sąd ostateczny
  • V. czas, chwila
    • 1.
      • a. + in dies codziennie, obecnie
      • b. + brevibus diebus wkrótce
      • c.
        • α. codziennie, obecnie
        • β. + in dies maiores na przyszłość
      • d. + in diem chwilowo, na krótko
      • e. + in hanc diem do tej pory
      • f. + prope diem lada dzień, wkrótce
    • 2.

Pełne hasło

DIES, -ei m. et f. (ad genus cf. Th. V 1, 1022—1024)
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • B.
  • L.
  • A.
  • H.
  • Ha.
  • N.
I.
A.
1. propr. dzień (czas od wschodu do zachodu słońca), światło dzienne; temporis spatium, quod sole illustratur, tempus diurnum.
Additur
artificialis ( AKapSąd II p. 926, a. 1512 ; opp. naturalis, cf. II).
Locut. potiores
a. c. adi.
α. media i. meridies. Simili sensu medium diei.
β. postmeridianus cf. infra 517, 14.
b. c. prp. de (in, sub) die w ciągu dnia; diei spatio. In imagine clara die w jasny dzień, jawnie, publicznie; palam, aperte, in publico.
2. meton.
a.
α. pogoda, stan pogody; tempestas, caelum.
β. słońce; sol.
b. dzień, w którym chłopi zobowiązani byli do pracy na rzecz pana, dniówka; labor diurnus a colonis in agro domini perficiendus
KodWp III p. 515 (a. 1381) : kmethones ... pro nostra curia regali … duos d-es infra unius anni spacium ... unam scilicet ad hyemem et aliam super estatem debent laborare.
StPPP VIII p. 257 (a. 1388) : kmethones ... unam d-em in septimana laborare debent ... non tamen plus quam per unam d-em.
DokMp I p. 333 (a. 1405) : laborabunt ... cmetones una d-e speciali in anno pro monasterio.
Ita vulgo usque ad saec. XVI.
N.
medius (-a)
Visit. p. 76 (a. 1511) : laborant de laneo medium d-em postmeridianum quolibet d-e (cf. etiam ArHist X p. 28, a. 1534)
; simili sensu medium diei ( ib. ). Occ. ager diei kawałek ziemi, który można zaorać w ciągu jednego dnia pracy; modus agri, qui labore unius diei arari possit
KodWp III p. 43 (a. 1355) : incole tenebuntur nobis arare d-em ad yemalia et agros d-ei perficere ... et ad estivalia d-em eciam arare et similiter seminare.
Locut.
α. diem habere ( DŁUG. LibBen I p. 631 ) , laborare (supra 7 et saepius ; item ; die una sim. DokMp I p. 333, a. 1405 et saepius; pro die: ArHist VI p. 31, a. 1468 ; per diem unam sim. StPPP VIII p. 257, a. 1388 et saepius), resignare ( StPPP II p. 636, a. 1456), item diem alicui defalcare ( Visit. p. 345, a. 1511).
β. ad diem venire ( ib. ), ad rationem dierum aliquid facere (opp. absque die: DŁUG. LibBen I p. 302 et saepius), item ultra dies teneri ad rem aliquam faciendam ( StPPP XII p. 491, a. 1534) .
B. astr.
1. aequalis cf.
2. bisextilis cf.
3. Aegyptiorum cf. Th. V 1, 1059, 19 sq.
II. naturalis et abs. : doba; XXIV horarum spatium (saepe longitudinis ratione parum habita).
Locut.
1. c. adi.
a.
α. cottidianus ( VAdAnt p. 14, 10 ; ;cf. Th. V 1, 1052, 65), currens ( ArHist XI p. 470, a. 1461) , hodiernus (-a).
β. hesterna; proxime praeterita ( AAlex p. 223, a. 1503) , novissima.
γ. altera ( DŁUG. Band. p. 91 ) , altera praecedens ( id. Hist. IV p. 606 ), crastina, postera, sequens.
δ. continuus (-a); et pl. continue se sequentes ( Lites II p. 95, a. 1413).
b. celebris ( DŁUG. LibBen II p. 563 et saepius), feriatus (-a), festivus (-a), nobilis ( KodKWil p. 58, a. 1398) , sacer ( AKapSąd III p. 101, a. 1504), opp. ferialis ( CodSil II p. 167, a. 1375) , operosus ( GLb p. 30 : d-es operosus «robothny dzyen») , privatus ( GALL p. 34, 7 et saepius), profanus ( ConcPol VI p. 358, a. 1603) , usualis ( KodKWil p. 345, a. 1475 ; MIECH. Chr. p. 356 ).
c. carnalis i. quo carnes comedere licebat ( RachJag p. 536, a. 1419 et saepius; simili sensu carnium: DŁUG. Op. p. 239 et saepius, cf. ), piscarius ( COPERN. OpM p. 139 ; ;item piscium: Visit. p. 115, a. 1511 et saepius), ieiunus sim. ( AGZ II p. 3, a. 1364 et saepius).
2. c. prp.
a. de die in diem z dnia na dzień; in dies (cf. supra 32, 45 Simili sensu diem in die, item die in diem ( SSrSil XIII p. 121, a. 1473).
b. ad diem na dzień, dziennie; ad unius diei spatium (cf. supra I 157, 50 sqq. item pro (una) die (cf. s. v. pro).
c. ad hanc diem dziś; hodie ( Tom. III p. 392, a. 1515).
3. c. verbis α. diem ducere, expendere ( DŁUG. Hist. V p. 556 ) , habere ( ib. p. 155 ), item atterere ( Dogiel I p. 33, a. 1538) , diem diei continuare ( PommUB p. 167, a. 1263). β. dies agitur, labitur, item dat aliquid. Praec.
1. eccl. dzień komuś (lub czemuś) poświęcony, święto, uroczystość; dies festus, festum.
Additur gen. nominis sancti
( KodWp II p. 7, a. 1288 et saepissime), vel festi ( ib. p. 6, a. 1288 ; DyplMog p. 54, a. 1347 et saepissime). Varia eorum nomina recensentur apud B. Włodarski, Chronologia polska, Warszawa 1957, p. 230 sq. et passim.
N.
vigiliae (
GLb p. 30 : d-es vigiliae, «swyąty vyeczor»).
2. med. criticus s. iudicialis dzień krytyczny, przełomowy (w chorobie); decretorius (in morbo).
3. poszczególne dni tygodnia; singuli dies hebdomadis
a. Solis niedziela ( Lites II p. 96, a. 1413 et saepius; cf. Th. V 1, 1060, 50 sq. ), eodem sensu dominicus (-a), cf. s. v. dominica.
Additur
feria ( KsgŁawWar p. 158, a. 1473).
b. Lunae poniedziałek ( DokMp I p. 378, a. 1412 et saepius; cf. Th. V 1, 1060, 55 sq. ).
c. Martis wtorek ( KodKKr II p. 340, a. 1409 et saepius; cf. Th. V 1, 1060, 48 sq. ).
d. Mercurii środa ( Lites I p. 130, a. 1339 et saepius; simili sensu Mercurialis: DŁUG. Op. p. 210 ; ;cf. Th. V 1,1060,59 sq. ).
e. Iovis czwartek ( Lites II p. 133, a. 1412 et saepius; cf. Th. V 1, 1060, 52 sq. ).
f. Veneris piątek ( Lites II p. 193, a. 1412 et saepius; cf. Th. V 7, 1060, 56 sq. ).
g. Saturni sobota ( ib. p. 83, a. 1413 et saepius; cf. Th. V 1, 1060, 46 sq. ). Eodem sensu sabbati ( ib. I p. 13, a. 1320 ; cf. Th. V 1, 1060, 53 sq).
Dicitur etiam
sabbatus (-ivus vel -inus: DokMp I p. 74, a. 1349 et saepius).
III. określony (wyznaczony) dzień, termin; tempus negotio alicui gerendo praestitutum,terminus.
Additur
a. adi. , v. gr. amicabilis (cf. supra I 475, 4 sqq.), capitularis (cf. , 16 sqq.), conventionalis (cf. ), episcopalis, legibilis cf. s. v.
b. gen. , v. gr. celebrationis ( StPPP VIII p. 417, a. 1397) , colloquii ( GALL p. 98, 2) .
Praec.
1. termin sądowy; iudicii terminus.
Dicitur
iudicialis sim. ( KodMp IV p. 106, a. 1406 ; KodMaz(L) p. 256, a. 1472 ; iudiciorum : StPPP I p. 52 ; ; terminorum: ib. VIII p. 2, a. 1376 ; ib. p. 372, a. 1394 et saepius). Varia eius genera definiuntur adi.: feriatus, ligatus, longior, peremptorius, remotus, ulterior, [cf. s. W.]
2. fori, forensis sim.: dzień targowy; mercatui destinatus
AConst p. 31 (a. 1248) : eum in carcere teneat captivatum usque ad maximam d-em fori.
CodSil VIII p. 6 (a. 1303) : d-bus forensibus videlicet feriis quintis.
AKapSąd III p. 234 (a. 1480) : Gaszka feriis terciis d-bus fori comedebat ... in domo patris sui.
Ita saepius usque ad saec. XVI.
3. dzień wystawienia dokumentu, data dzienna; dies litteris ascripta.
Additur
datae (cf. sq. et 18,18 sqq.
Item
data : PP III p. 120, a. 1445).
4. singularia (in iure Theutonicali quod vocabatur)
a. okres 6 tygodni; sex septimanarum spatium, cf. supra s. v. annus I 560, 10 sqq. Eodem fere sensu longior :
KsgPrzem II p. 84 (a. 1450) : Marcus ... comparuit longiorem d-em, alias sex ebdomadas seu tercium iudicium, contra Closch ( ib. saepius ).
GLcerv p. 531 : d-es longior facit sex septimanas et vnum d-em naturalem «sześć niedziel y dzień».
b. bima, trima ... okres dwu, trzech ... lat; explicat
GLcerv p. 531 : d-e bima, trima, quadrima pro tempore biennij, triennij, quadriennij.
Locut.
α. dies est ( KodWp V p. 328, a. 1422) , instat ( StPPP II p. 914, a. 1496), opp. exspirat, fluit, praevenit, transit ( ib. VIII p. 379, a. 1396 ; ib. IX p. 168, a. 1496 ; KsgPrzem II p. 46, a. 1448). ;
β. diem as(de)signare alicui (certam: StPPP VIII p. 947, a. 1400 ; AKapSąd III p. 186, a. 1516) , (con-, e-) dicere ( KsgPrzem I p. 173, a. 1429 ;
DŁUG. Hist. III p. 482 ; CRIC. p. 16, v. 3 ; GLcerv p. 531 ;: d-em dicere est constituere tempus, in quo aliquid facere debemus, «czas vstawic»), collocare (
GALL p. 98, 2) , constituere ( DŁUG. Hist. I p. 427 ) , dare ( CracArt I p. 77, a. 1429 et saepius), facere ( KodLit p. 74, a. 1391) , limitare ( ARect I p. 681, a. 1525) , ponere ( KodMp IV p. 106, a. 1406 et saepius), praefigere ( Lites I p. 13, a. 1320 et saepius), statuere ( AKapSąd III p. 156, a. 1511).
γ. diem comparere ( KsgPrzem II p. 51, a. 1448 et saepius), suscipere ( KsgMaz II p. 251, a. 1427), opp. non probare ( ARect I p. 681, a. 1525).
δ. ad diem stare (propositum : AGZ XIX p. 473, a. 1501) , super diem venire (i. cadere
ŁASKI ComPriv fol. 188b : si ... iuramenta promissa venerint super d-em ligatum et feriatum, hec iudex protrahere potest super alium d-em iudicialem),
aliquid super alium diem protrahere (
ib. ), diei satisfacere ( StPPP IX p. 67, a. 1467 et saepius).
IV.
1. dzień (czas) życia ludzkiego, życie; vitae dies (tempus), vita, aetas.
Additur
vitae; hominis ( KodMp I p. 139, a. 1290).
Locut.
α. dies suos continuare, expendere ( CodVit p. 766, a. 1427) , ducere (laetos, bonos sim.), in diebus suis progredi ( DŁUG. Hist. IV p. 202 ) , plenum dierum (-bus) esse ( CodSil II p. 11, a. 1272 ; PrSłow p. 410, saec. XV).
β. iur. dies sui wiek, po którego osiągnięciu nabierało się zdolności do działań prawnych; aetas pubes, qua iure agere licebat
ŁASKI ComPriv fol. 207b : ante suos d-es, hoc est ante tempus pubertatis, et post d-es, hoc est vetulus siue decrepitus vir, bene potest eligere tutorem.
Ita saepius ib.
γ. pl. antiqui dni starości, starość; senectus ( *CodVit p. 624, a. 1424) .
2. dzień śmierci, śmierć; dies mortis, mors.
Additur
Domini; finalis ( ZabDziej III p. 517, a. 1498) , extremus sim.; item extremae peregrinationis ( AKapSąd III p. 73, a. 1499) , fati ( DŁUG. Hist. I p. 564 ) , summa ( CRIC. p. 54, v. 21 ).
Locut.
diem (suum) obire umrzeć; mori. Eodem sensu absumere ( DŁUG. Hist. III p. 220 ) , claudere (supremum : PommUrk VI p. 164, a. 1323 ; extremum : CodEp II p. 322, a. 1434 et saepius), fungi (felicem : KADŁUB. p. 141 et saepius; cf. Th. V 1, 1049, 16 sqq.), solvere, praeoccupare (fati: DŁUG. Hist. I p. 564 ) .
B. dzień sądu ostatecznego, sąd ostateczny; dies extremi iudicii, extremum iudicium.
Dicitur
extremus iudicii ( DokMp II p. 57, a. 1426) , novissimus ( DŁUG. Op. p. 44, cf. Th. V 1, 1044, 6 sq. ).
V. czas, chwila; tempus, temporis momentum.
Additur
temporum ( *DŁUG. Hist. IV p. 647, diploma a. 1440).
Locut.
1. c. prp.
a. in dies codziennie, obecnie; cottidie, nunc.
b. brevibus diebus wkrótce; mox.
c. in dies
α. codziennie, obecnie; cottidie, hodie, nunc.
β. in dies maiores na przyszłość; in posterum ( AAlex p. 45, a. 1501) .
d. in diem chwilowo, na krótko; in breve tempus.
e. in hanc diem do tej pory; adhuc.
f. prope diem lada dzień, wkrótce; brevi tempore, mox ( AGZ XVI p. 147, a. 1478).
2. verbalis dies (suos in vanum) exponere ( StPPP I p. 210, a. 1365 ; CodVit p. 683, a. 1424) .

Więcej

Słowniki

Korpusy

Lista haseł
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)