- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
I.
1.
wcześniej przybyć, wyprzedzić przychodząc, uprzedzić; prius venire, antecedere (veniendo).
Constr.
a.
sq.
ad :
MATTH. Serm. I p. 65 : praemiserat ... Gabrielem, sed p-it Dominus ad Virginem (cf. ib. infra iam erat in Virgine Deus ). Cf. Th. X 2, 1101, 3. b. sq. obviam :
Tom. XIV p. 225 (a. 1532) : volunt 3 ... diebus obviam p-re dominationi vestrae.
2.
wcześniej
zająć; prius occupare
GALL p. 115, 14 : contigit ... Morauienses aduenire volentes castrum Kosle Polonis nescientibus p-re (v. l. prepedire).Cf. Th. X 2, 1100, 7 sqq.
3.
znajdować się przed czymś, poprzedzać;
loco praecedere, praeponi
FRANC. Orth. p. 157, v. 95 : ‘s’nec habet scribi, quotiens ‘x’ p-it illi.
KomKadł p. 14 : longior praefatio libellum p-ns ... premit corpus exiguum.
II.
wyprzedzić (w czasie lub kolejności), zdążyć przed kimś
(czymś); tempore (ordine) praecedere,
praeoccupare
1.
trans.
a. aliquid.
N.
phil.
causatum
(de causa:
MatFil IV
p. 66, saec.
XIV in.in)
.
N. locut. in
arengis diplomatum obvias
diem supremum (extremum vel extremi
iudicii vel extremae messionis) operibus (bonis
vel piis vel pietatis
vel misericordiae:
KodWp I
p. 129, a.
1233
;
KodMp II
p. 68, a.
1242
et saepe; item bonorum operum flagrantia:
DokMp I
p. 304, a.
1403)
;
simili sensu humanae condicionis debitum (zelo
caritatis et devotionis:
PrzywKr
p. 14, a.
1395)
; terminum
functionis extremae (condignae dispositionis eulogio:
KodWp II
p. 25, a.
1290),
etiam
faciem Christi (elemosynarum stipendiis:
AGZ V
p. 11, a.
1441).
b. aliquem.
Praec.
sensu praegnanti in bonam partem: i.q. prius
amplecti,
v. gr.
(in) benedictionibus (
CodPom I
p. 170, a.
1193
et saepius,
cf.
Vlg.
Ps. 20, 4), beneficiorum praesidiis (
DokMp I
p. 143, a.
1364)
, in caritate (
DokListPł II
p. 368, a.
1552),
sim.
2.
intrans.
Praec.
de
abstr.
N.
α.
astr.
BIEM p. 16 : dies ... coniunctionum situm decem novenalis cycli ... in caelo p-unt.
COPERN. Rv. p. 78 : Venus ... et Mercurius ... non accessu solis praeoccupantur ... sed p-ntes solis fulgori sese miscunt.β. locut. theol. gratia praeveniens łaska uprzedzająca; explicatur
NIC. BŁ. Serm. I p. 22 : Christus ... ad ostium pulsat per gratiam p-ntem et si quis aperit sibi, intrat per gratiam subsequentem et caenat cum eo per gratiam perficientem.
HESSE Matth. IV p. 70 : Dominus venit per gratiam p-ntem, manum imponit per gratiam concomitantem et tunc anima vivit per gratiam cooperantem.Ita saepius.
III.
1.
uprzedzić, wcześniej zawiadomić; prius certiorem
facere
KodWp IX p. 137 (a. 1428) : mandata eundem Stanislaum p-erunt, quod coram nostra maiestate quanto celerius constitueretur.
CodEp I 2, p. 43 (a. 1448) : optimum ... erit animum principis in re hac p-re, cum praeventio ipsa soleat in pluribus subvenire.Praec. iur. obe słać, tj. uprzedzić o czynnościach prawnych, zwł. o terminie rozprawy sądowej; certiorem facere de rebus iure agendis, praec. de die iudicii
KsgGrWp II p. 294 (a. 1399) : si quis .. ad ... terminum venire non posset, debet p-re alium in tribus diebus ante.
Ib. I p. 349 (a. 1399) : heredes ...Nicolaum ... debent p-re, wlgariter «obslacz»; si ipsum p-ant, tunc debent habere terminum ... ad limitationem faciendam.Ita saepius. Cf. OBDESTINO 1, PRAEDESTINO II 2.
2.
przesunąć na
wcześniejszy termin, przyspieszyć; in priorem
diem transferre,
anticipare
MARTIN. OP. Marg. fol. g Ib : in cibo tempus p-re, cibum nimium estuare (inter gulae species enumeratur ).
Lites I p. 100 (a. 1320) : iudices ... p-ntes terminum decem dierum ... dederunt ... apostolos.
AMedi III p. 105 (saec. XV med.med) : quaeritur ... cur (ed. cum) Iudaei tempus determinatum a Domino Iesu non possent p-re.
Syn.
anticipare :
StCrac p. 127 (a. 1583) : terminum ... die hodierna tenendum ... terminum ... prefixum anticipando et ad diem hodiernum p-ndo.Cf. Th. X 2, 1100, 17.
IV.
1.
zapobiegać, przeszkadzać, powstrzymywać;
praevertere, impedire, ad irritum redigere.
2.
obciążać, przygniatać;
infestare, opprimere.
Praec.
part. perf.
praeventus,,
-a, -um
v.
gr. infirmitate (
PommUrk IV
p. 264, a.
1307
et saepius),
senio (
ArHist V
p. 100, a.
1436
et saepius), cett.
3.
niespodziewanie dotknąć, zaskoczyć; necopinate afficere, praeoccupare.
Praec.
pass.,
v. gr.
dolo (
StPPP IX
p. 43, a.
1451)
, infirmitate (
MPH VI
p. 525, saec.
XV ex.ex)
, tentatione (
SCARB. Sap.
I
p. 92
)
; item morte i.q. mori
(vulgo).
Constr.
ad I - IV:
indicatur (ante) quem
a.
sq.
dat.
,
cf.
et 1081,5.
b.
sq.
acc.
c.
sq.
ad,
cf.
indicatur quomodo
a.
sq.
abl.
b.
sq.
cum :
KsgZPozn p. 18 (a. 1440) : dominus Mosczicz cum sua litera debet Moroczkonem p-re.c. sq. in c. abl. , cf. supra1081,54 et saepius. d. sq. pro :
CodVit p. 401 (a. 1407) : pro eis gratiis et favoribus sedis apostolice p-tus.
KodWp III p. 732 (a. 1399) : pro hereditatis possessione ... se p-ntes parte ex utraque.indicatur quo temporis spatio a. sq. acc. b. sq. abl. , cf. et Th . X 2, 1102, 74 et 1104, 11. c. sq. ad, cf. d. sq. in c. abl. , cf. supra1081,54 et 5. e. sq. per :
Tom. VII p. 15 (a. 1524) : per quartale unius anni diem conventionis ... p-et.
V.
zastać, znaleźć; praesentem
deprehendere, invenire
StPPP VIII p. 312 (a. 1389) : famulus circa iudicium p-tus rediens dixit eqs.
Ib. p. 656 (a. 1399) : Petrassius iuramentum faciet, quod citacio ipsum non p-it.Ita saepius. Glossae Pol.
AGZ XI p. 306 (a. 1447) : citacio ipsum non p-it «nye zastal».
Ib. XV p. 24 (a. 1457) : dominum meum citacio non p-it alias «nye zaschedl» hic in terra.
Iuxta posita
arrestare (
DokListPł II p. 389, a.
1553)
, invenire (
AGZ XVII
p. 75, a.
1472
et saepius), occupare (
IurMas III
p. 16, a.
1527)
.
Cf.
PERVENIO
Praec.
in
malam partem
a.
aliquem
zaskoczyć na gorącym uczynku; in re
recenti deprehendere
StPPP VIII p. 241 (a. 1388) : circa ... cesionem pinorum violentam per ministerialem ... sunt p-ti.
Ib. p. 269 (a. 1388) : maritus suus circa ipsam pecuniam est per ministerialem p-tus.Ita saepius.
b.
aliquid
znaleźć (u kogoś) rzecz ukradzioną; furtum deprehendere
StPPP VIII p. 969 (a. 1400) : ibidem p-i cum precone gladium, capucium, mytram, securim.
ARect I p. 364 (a. 1494) : circa quem studiosum liber ... p-tus est et arestatus.
AKapSąd II p. 829 (a. 1522) : Iohannes actor ... tempore aresti ... tunicam ... apud ... reum p-it.Ita saepius.
Constr.
a.
sq.
apud,
cf.
et
ARect I p. 623 (a. 1523) : cittatus ... occasione ... librorum sibj furto ablatorum, quos apud eundem p-it.b. sq. circa, cf. et 1082,51 et saepius. c. sq. cum :
AKapSąd III p. 263 (a. 1499) : est cum quadam Dorothea ... per ... visitatorem p-tus.Cf. etiam d. sq. in c. abl.
KH VIII p. 446 (a. 1500) : si aliquem ludere contigerit, in hoc excessu p-tus ... penam ... incurret.
StPPP XII p. 554 (a. 1531) : quicunque p-tus fuerit in aliquo actu excessivo sive in lusu cartarum sive foliorum, talis puniatur.
VI.
fungitur vice verbi
1.
adveniendi:
StPPP IX p. 92 (a. 1470) : sol non illuminat et nox p-it (cf. ib. supra nox advenit).
Ib. p. 168 (a. 1496) : iam dies ligatj p-ant (potius p-unt) et ius est suspensum.
2.
perveniendi:
KodWp VI p. 65 (a. 1297) : ad universorum notitiam ... cupimus p-re, quod eqs.Cf. Th. X 2, 1099, 50 sqq.
3.
proveniendi :
KodWp VIII p. 204 (a. 1421) : emolimenta, que ex dicto lacu possent p-re.
PrzywPozn p. 146 (a. 1552) : exactiones ... quae ... ex fundis ... p-re sunt solitae.Cf. Th. X 2, 1099, 9.