Ogólne
Pełne hasło
Więcej

PRAEVENIO

Gramatyka
  • Formypraevenio, prevenio, praeventus
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -ire, -veni, -ventum -a, -um
  • Część mowy
Znaczenia
  • I.
    • 1. prius venire, antecedere (veniendo)
    • 2. prius occupare
    • 3. loco praecedere, praeponi
  • II. tempore (ordine) praecedere, praeoccupare
    • 1. trans.
      • a.
      • b.
    • 2. abstr.intrans.
      • α. astr. theol.+ β. gratia praeveniens explicatur
  • III.
    • 1. iur. prius certiorem facere certiorem facere de rebus iure agendis, praec. de die iudicii
    • 2. in priorem diem transferre, anticipare
  • IV.
    • 1. praevertere, impedire, ad irritum redigere.
    • 2. infestare, opprimere.
    • 3. necopinate afficere, praeoccupare.
  • V. praesentem deprehendere, invenire
    • a. + aliquem in re recenti deprehendere
    • b. + aliquid furtum deprehendere
  • VI.
    • 1. + adveniendi:
    • 2. + perveniendi:
    • 3. + proveniendi

Pełne hasło

PRAEVENIO s. PREVENIO, -ire, -veni, -ventum
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
I.
1. wcześniej przybyć, wyprzedzić przychodząc, uprzedzić; prius venire, antecedere (veniendo).
Constr.
a. sq. ad :
MATTH. Serm. I p. 65 : praemiserat ... Gabrielem, sed p-it Dominus ad Virginem (cf. ib. infra iam erat in Virgine Deus )
. Cf. Th. X 2, 1101, 3. b. sq. obviam :
Tom. XIV p. 225 (a. 1532) : volunt 3 ... diebus obviam p-re dominationi vestrae.
2. wcześniej zająć; prius occupare
GALL p. 115, 14 : contigit ... Morauienses aduenire volentes castrum Kosle Polonis nescientibus p-re (v. l. prepedire).
Cf. Th. X 2, 1100, 7 sqq.
3. znajdować się przed czymś, poprzedzać; loco praecedere, praeponi
FRANC. Orth. p. 157, v. 95 : ‘s’nec habet scribi, quotiens ‘x’ p-it illi.
KomKadł p. 14 : longior praefatio libellum p-ns ... premit corpus exiguum.
II. wyprzedzić (w czasie lub kolejności), zdążyć przed kimś (czymś); tempore (ordine) praecedere, praeoccupare
1. trans.
a. aliquid.
N. phil.
causatum (de causa: MatFil IV p. 66, saec. XIV in.in) .
N. locut. in arengis diplomatum obvias
diem supremum (extremum vel extremi iudicii vel extremae messionis) operibus (bonis vel piis vel pietatis vel misericordiae: KodWp I p. 129, a. 1233 ; KodMp II p. 68, a. 1242 et saepe; item bonorum operum flagrantia: DokMp I p. 304, a. 1403) ; simili sensu humanae condicionis debitum (zelo caritatis et devotionis: PrzywKr p. 14, a. 1395) ; terminum functionis extremae (condignae dispositionis eulogio: KodWp II p. 25, a. 1290), etiam faciem Christi (elemosynarum stipendiis: AGZ V p. 11, a. 1441).
b. aliquem.
Praec. sensu praegnanti in bonam partem: i.q. prius amplecti, v. gr.
(in) benedictionibus ( CodPom I p. 170, a. 1193 et saepius, cf. Vlg. Ps. 20, 4), beneficiorum praesidiis ( DokMp I p. 143, a. 1364) , in caritate ( DokListPł II p. 368, a. 1552), sim.
2. intrans. Praec. de abstr.
N.
α. astr.
BIEM p. 16 : dies ... coniunctionum situm decem novenalis cycli ... in caelo p-unt.
COPERN. Rv. p. 78 : Venus ... et Mercurius ... non accessu solis praeoccupantur ... sed p-ntes solis fulgori sese miscunt.
β. locut. theol. gratia praeveniens łaska uprzedzająca; explicatur
NIC. BŁ. Serm. I p. 22 : Christus ... ad ostium pulsat per gratiam p-ntem et si quis aperit sibi, intrat per gratiam subsequentem et caenat cum eo per gratiam perficientem.
HESSE Matth. IV p. 70 : Dominus venit per gratiam p-ntem, manum imponit per gratiam concomitantem et tunc anima vivit per gratiam cooperantem.
Ita saepius.
III.
1. uprzedzić, wcześniej zawiadomić; prius certiorem facere
KodWp IX p. 137 (a. 1428) : mandata eundem Stanislaum p-erunt, quod coram nostra maiestate quanto celerius constitueretur.
CodEp I 2, p. 43 (a. 1448) : optimum ... erit animum principis in re hac p-re, cum praeventio ipsa soleat in pluribus subvenire.
Praec. iur. obe słać, tj. uprzedzić o czynnościach prawnych, zwł. o terminie rozprawy sądowej; certiorem facere de rebus iure agendis, praec. de die iudicii
KsgGrWp II p. 294 (a. 1399) : si quis .. ad ... terminum venire non posset, debet p-re alium in tribus diebus ante.
Ib. I p. 349 (a. 1399) : heredes ...Nicolaum ... debent p-re, wlgariter «obslacz»; si ipsum p-ant, tunc debent habere terminum ... ad limitationem faciendam.
Ita saepius. Cf. OBDESTINO 1, PRAEDESTINO II 2.
2. przesunąć na wcześniejszy termin, przyspieszyć; in priorem diem transferre, anticipare
MARTIN. OP. Marg. fol. g Ib : in cibo tempus p-re, cibum nimium estuare (inter gulae species enumeratur ).
Lites I p. 100 (a. 1320) : iudices ... p-ntes terminum decem dierum ... dederunt ... apostolos.
AMedi III p. 105 (saec. XV med.med) : quaeritur ... cur (ed. cum) Iudaei tempus determinatum a Domino Iesu non possent p-re.
Syn.
anticipare :
StCrac p. 127 (a. 1583) : terminum ... die hodierna tenendum ... terminum ... prefixum anticipando et ad diem hodiernum p-ndo.
Cf. Th. X 2, 1100, 17.
IV.
1. zapobiegać, przeszkadzać, powstrzymywać; praevertere, impedire, ad irritum redigere.
2. obciążać, przygniatać; infestare, opprimere.
Praec.
part. perf. praeventus,, -a, -um v. gr. infirmitate ( PommUrk IV p. 264, a. 1307 et saepius), senio ( ArHist V p. 100, a. 1436 et saepius), cett.
3. niespodziewanie dotknąć, zaskoczyć; necopinate afficere, praeoccupare.
Praec. pass., v. gr.
dolo ( StPPP IX p. 43, a. 1451) , infirmitate ( MPH VI p. 525, saec. XV ex.ex) , tentatione ( SCARB. Sap. I p. 92 ) ; item morte i.q. mori (vulgo).
Constr. ad I - IV:
indicatur (ante) quem a. sq. dat. , cf. et 1081,5. b. sq. acc. c. sq. ad, cf. indicatur quomodo a. sq. abl. b. sq. cum :
KsgZPozn p. 18 (a. 1440) : dominus Mosczicz cum sua litera debet Moroczkonem p-re.
c. sq. in c. abl. , cf. supra1081,54 et saepius. d. sq. pro :
CodVit p. 401 (a. 1407) : pro eis gratiis et favoribus sedis apostolice p-tus.
KodWp III p. 732 (a. 1399) : pro hereditatis possessione ... se p-ntes parte ex utraque.
indicatur quo temporis spatio a. sq. acc. b. sq. abl. , cf. et Th . X 2, 1102, 74 et 1104, 11. c. sq. ad, cf. d. sq. in c. abl. , cf. supra1081,54 et 5. e. sq. per :
Tom. VII p. 15 (a. 1524) : per quartale unius anni diem conventionis ... p-et.
V. zastać, znaleźć; praesentem deprehendere, invenire
StPPP VIII p. 312 (a. 1389) : famulus circa iudicium p-tus rediens dixit eqs.
Ib. p. 656 (a. 1399) : Petrassius iuramentum faciet, quod citacio ipsum non p-it.
Ita saepius. Glossae Pol.
AGZ XI p. 306 (a. 1447) : citacio ipsum non p-it «nye zastal».
Ib. XV p. 24 (a. 1457) : dominum meum citacio non p-it alias «nye zaschedl» hic in terra.
Iuxta posita
arrestare ( DokListPł II p. 389, a. 1553) , invenire ( AGZ XVII p. 75, a. 1472 et saepius), occupare ( IurMas III p. 16, a. 1527) . Cf. PERVENIO
Praec. in
malam partem
a. aliquem zaskoczyć na gorącym uczynku; in re recenti deprehendere
StPPP VIII p. 241 (a. 1388) : circa ... cesionem pinorum violentam per ministerialem ... sunt p-ti.
Ib. p. 269 (a. 1388) : maritus suus circa ipsam pecuniam est per ministerialem p-tus.
Ita saepius.
b. aliquid znaleźć (u kogoś) rzecz ukradzioną; furtum deprehendere
StPPP VIII p. 969 (a. 1400) : ibidem p-i cum precone gladium, capucium, mytram, securim.
ARect I p. 364 (a. 1494) : circa quem studiosum liber ... p-tus est et arestatus.
AKapSąd II p. 829 (a. 1522) : Iohannes actor ... tempore aresti ... tunicam ... apud ... reum p-it.
Ita saepius.
Constr.
a. sq. apud, cf. et
ARect I p. 623 (a. 1523) : cittatus ... occasione ... librorum sibj furto ablatorum, quos apud eundem p-it.
b. sq. circa, cf. et 1082,51 et saepius. c. sq. cum :
AKapSąd III p. 263 (a. 1499) : est cum quadam Dorothea ... per ... visitatorem p-tus.
Cf. etiam d. sq. in c. abl.
KH VIII p. 446 (a. 1500) : si aliquem ludere contigerit, in hoc excessu p-tus ... penam ... incurret.
StPPP XII p. 554 (a. 1531) : quicunque p-tus fuerit in aliquo actu excessivo sive in lusu cartarum sive foliorum, talis puniatur.
VI. fungitur vice verbi
1. adveniendi:
StPPP IX p. 92 (a. 1470) : sol non illuminat et nox p-it (cf. ib. supra nox advenit).
Ib. p. 168 (a. 1496) : iam dies ligatj p-ant (potius p-unt) et ius est suspensum.
2. perveniendi:
KodWp VI p. 65 (a. 1297) : ad universorum notitiam ... cupimus p-re, quod eqs.
Cf. Th. X 2, 1099, 50 sqq.
3. proveniendi :
KodWp VIII p. 204 (a. 1421) : emolimenta, que ex dicto lacu possent p-re.
PrzywPozn p. 146 (a. 1552) : exactiones ... quae ... ex fundis ... p-re sunt solitae.
Cf. Th. X 2, 1099, 9.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)