- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- NGl.
- L.
- A.
- H.
- Ha.
- N.
KodWp III p. 451 (a. 1376) : quod ad modum ipsa hereditas antiquitus ... est distincta.
Ib. infra quod ad modum ... abbati ... melius ... conpetere videbitur.
DokMp I p. 427 (a. 1419) : hoc damnum ... in ... domina Beata redundabit iuxta modum generale (nisi leg. generalem).nom. pl. modus cf. infra 12. ]
I.
A.
propr.
1.
miara, jednostka miary; mensura, qua quid mensuratur.
2.
określona wielkość, rozmiar; magnitudo vel extensio metiendo
definita.
B.
meton. miara rzeczy sypkich, korzec; rerum granis
constantium mensura, modius
KsgKaz p. 336 (a. 1395) : defecerunt III m-us brasei (cf. ib. supra XXIIII modii defecerunt).
AGZ XVI p. 246 (a. 1493) : compromisit dare ... decem m-os siliginis, m-os decem avene.
C.
transl.
1.
należyta miara, umiarkowanie, umiar; mensura iusta, moderatio.
Dicitur
aequabilis (
Tom. III
p. 109, a.
1514).
Constr.
sq. gen.
vel sq.
in c.
abl.
Iuncturae verbales
modum (alicui rei vel in aliqua
re) facere, habere,
(im)ponere (item interponere:
DŁUG. Op.
p. 47
)
, (ob)servare, statuere, tenere.
Opp.
excedere, transire (
saec. XVI)
.
N.
locut. adv.
modo
umiarkowanie;
i. q. modice
ArHist V p. 417 (a. 1415) : datur tibi regula: m-o bibatur.
Simili sensu
intra modum :
Inst. p. 108 : quod intra m-um temperanterque semper est faciendum.
Opp.
praeter (supra, ultra) modum (saec.
XV—XVI).
2.
koniec, kres;
terminus, finis.
N.
locut.
modum alicui rei dare
zakończyć;
terminare (
Tom. III
p. 115, a.
1514
et saepius
ib.
).
D.
gram.
et mus.
1.
miara wierszowa;
longarum breviumque syllabarum
ordo, metrum (saec. XVI).
2.
w muzyce menzuralnej;
in musica tnensurali quae
dicitur
a.
melodia, ton;
melodia, tonus.
b.
tonacja; toni color
quidam
LIBAN. Acc. fol. D VIIb : a gentibus m-i nomen acceperunt; quo enim quasi tono vnaquęque gens gaudet, eodem m-us ipse vocabulo nuncupatur, vt Lydius m-us, Dorius, Phrygius, Mixolidius.
c.
interwał; musicae
intervallum
SZYDL. p. 30 : quintus m-us ... est distantia seu intervallum duorum tonorum continuorum eis proximorum.
MONET. fol. B IVa : m-us ... est vnius note ad alteram habitudo secundum arsim et thesim considerata, quam Boetius interuallum vocat.
d.
określona miara każdego dźwięku (także zasada podziału wartości
nuty); explicat
MONET. fol. E Ia : m-us est quantitas ex certis longis maximam aut brevibus, longam respicientibus constituta vel est regula disposite quantitatis in longa secundum diuisionem tocius in propinquas partes; est autem duplex: maior et minor.
KROMER MusFig fol. F IVb : maior perfectus m-us est, ubi maxima nota tribus longis absoluitur.
II.
1.
propr. kształt,
forma; habitus, forma.
N.
format książki; de
libri magnitudine
ArHist V p. 428 (saec. XV) : Biblia ... in minori m-o in pergameno.
Ib. infra Decretum in magnum m-um.
ŹrWaw I p. 53 (a. 1476) : libellum ad parwm m-um.
2.
meton.
impressus
czcionka drukarska; typus, quo libri imprimuntur
Corvinus
apud
COPERN. OpM p. 46 : epistola ... impressis est patefacta m-is.
III.
1.
sposób (postępowania), zwyczaj; (agendi) ratio
et via.
Constr.
a. sq.
gen.
(gerundii).
N. locut.
modus agendi prosaicus
de genere scribendi
KomKadł p. 12 : causa ... formalis tractandi est m-us agendi prosaicus.b. sq. ad :
DŁUG. Hist. I p. 351 (=11 p. 114 ed.nov.) : ad oppressionem viri Dei ... regi ... m-us opportunus oblatus est.c. sq. inf.
CantMAe nr. 91, 4b (saec. XV ex.) : pacem confer ... et da m-um, ita spernere mundana.d. sq. quod :
ArHist V p. 241 (a. 1332) : est communis m-us inter seniores earum, quod diebus dominicis ... operantur opera.
2.
rodzaj, odmiana; genus,
species.
N.
α.
pestis :
DŁUG. Hist. III p. 232 (= V p. 252 ed.nov.) : pestis ... duobus m-is agitata: primus ... tendebatur duobus mensibus per febrem continuam ... secundus ... quinque mensibus.
β.
iur.
controversiae:
AGZ IV p. 152 (a. 1446) : diversi m-i controversiae pro quodam orto ... oriebantur.
IV.
iur.
1.
iuris
et
abs. : zwyczaj prawny, prawo zwyczajowe; ius usu
receptum, consuetudo iuris
KodMp II p. 139 (a. 1276) : census ... solucio ... pro m-o iuris superius habiti facienda.
PommUrk VI p. 1 (a. 1321) : cives nostre civitatis ... apud omnem iustitiam et apud omnem m-um iuris volumus totaliter observare.
Distinguitur
terrestris (
ArPrawn VIII p. 90, a. 1404 : quousque pecuniae ipsis exsoluentur iuxta m-um terrestrem), et civitatis (
PP III p. 20, a. 1431 : Johannes Petro ... obligauit domum suam per vnum annum ... iuxta m-um civitatis).Ita saepius saec. XV, praec. in formula iuxta (secundum) modum (ut supra).
Opp.
contra modum (et ius terrestre :
AGZ XI
p. 190, a.
1442).
Meton.
pl.
(praec.
abl.
):
wynikające z prawa zwyczajowego
a.
uprawnienia; iura
usu recepta
DokSul p. 361 (a. 1388) : concedimus ...oppidanis ... omnibus et singulis iuribus, m-is, consuetudinibus et libertatibus ... uti atque frui.
KsgŁawKr p. 177 (a. 1392) : medietatem maccelli ... cum eisdem iuribus, m-is et limitibus, quibus eandem ... hactenus ... habuit ... resignavit.
CorpJP III p. 590 (a. 1520) : promittimus ... statuta, privilegia et m-os per ... antecessores nostros ... regnicolis ... concessa ... observare.
b.
ciężary;
onera consuetudine
imposita
DokMp I p. 61 (a. 1347) : removentes ... omnia iura Polonicalia, m-os et consuetudines, angarias et praeangarias.
KodMp III p. 95 (a. 1354) : excludentes in eisdem villis omnia iura Polonicalia, m-os, conswetudines, angarias, perangarias et singula grauamina Polonicalia.Ita saepius saec. XIV—XVI.
2.
zastrzeżenie, warunek;
iuris condicio
KodKKr I p. 99 (a. 1273) : concedimus ... potestatem construendi molendinum ... sub m-is et condicionibus tam a nobis quam ab ipso magistro fideliter obseruandis.
KodMp II p. 290 (a. 1310) : limitationes grantierum inter prefatas partes ... factas ... in omnibus suis m-is et condicionibus ... gratas volumus habere.
Iuxta ponitur
condicio, (cf.
et saepius
), capitulum (
DŁUG. Hist. IV
p. 456
)
, punctum, articulus (
AGZ XIX
p. 133, a.
1502).
Ita saepius
saec.
XIV—XVI, praec. in
formulis in (cum, sub) modis (et condicionibus cf.
et 12 et saepius
), (in, sub) modo (et
forma:
DokMp I
p. 251, a.
1391
;
PP II
p. 168, a.
1453
et saepius; et condicione:
AKap Sąd III
p. 190, a.
1517)
, iuxta modum (et formam:
KsgŁawKr
p. 265, a.
1394)
.
V.
phil.
t. t.
A.
(spectat ad metaphysicam)
essendi
sposób istnienia;
exsistendi ratio
MatFil IV p. 23 (saec. XIV ex.ex) : quod habet unum m-um essendi, sub quo significat (malim significatur), hoc est unum.
STOB. Sign. fol. a Ib : communicabilitas ... dicitur m-us essendi hominis.Simili sensu modus nude positus
MatFil II p. 19 (saec. XIV in.) : in Deo sunt diversi m-i relative differentes, secundum quos personae in divinis realiter distinguuntur.
GŁOG. Porph. fol. a IIIa : m-us rei non est res, vt vsus equi non est equus.
WROCŁ. Dial. fol. D IIb : m-us capitur uno modo phisice et sic omne illud, per quod aliquid aliqualiter se habet et denotatur, vocatur m-us.
Dicitur
intrinsecus:
STOB. Sign. fol. a IIIb : m-us intrinsecus est omne illud, quod nec dicitur de alio in quid nec de eo aliquid dicitur in quid.
BYSTRZ. AnalPost fol. k IIIb : esse existentie ... non est nisi quidam m-us intrinsecus inherens supposito.
STOB. Intr. fol. a IIIa : m-us intrinsecus est qui additus quiditati non variat rationem formalem constituti ex eo et tali quiditate, ut sunt realitas, existentia, actualitas ... et sic de alijs.
Distinguitur
a. animae (
GOST. Th. fol. e VI Ib
;
; animalis
ib. fol. e VIa)
.
b. essentiae (
ib. fol. e VIIb
et saepius), essentialis (opp.
intellectualis
ib. fol. e VIb
vel
intellegibilis
ib. fol. e VIIa)
, esse (
ib. fol. e VIIb)
, entis (
ib. fol. e VIIa).
c. formae (
BYSTRZ. Log. fol. g
VIIb
;
; formalis:
GOST. Th. fol. e VIb)
;
opp.
materiae (
BYSTRZ. Log. fol. g VIIb)
.
d. identitatis (opp. distinctionis:
STOB. Intr. fol. a
Ia)
, individuationis (
GOST. Th. fol. e IIa)
,
oppositionis (
BYSTRZ. AnalPr fol. m IIIa)
, perseitatis (
MatFil IV
p. 20, saec.
XIV in.in)
, prioritatis,
notioritatis (
BYSTRZ. AnalPr fol. l
VIIIb),
cett.
e. fluxus et fieri (
BYSTRZ. ParvLog fol. N
IIa)
, habitus et quietis (
WROCŁ. Dial. fol. M
Ia
;
;syn. permanentiae:
STOB. Sign. fol. a
IIb)
, stantis (opp. fluentis:
MatFil IV
p. 69,
saec. XV in.),
cett.
Cf.
s.
v.
v.
B.
spectat ad logicam
1.
sposób;
ratio
a. abstractionis (
WROCŁ. Epit. fol. a IIb)
, cognitionis (
GOST. Th. fol. d Ib)
, consequentiae (
BYSTRZ. Top. fol. s
VIIIa)
, defectus (
id. AnalPr fol. n IIIa)
, fallaciae (
id. Log. fol. B VIIIb)
, operationis (syn.
forma:
STOB. Aret. fol. c VIIa),
cett.
cf.
s.
v.
v.
b. arguendi (
BYSTRZ. AnalPr fol. b IIa)
, concipiendi (
STOB. Sign. fol. b Va)
, definiendi, dividendi (
GŁOG. Porph. fol. a IIb)
, docendi (
Gramm.
p. 161,
saec. XV)
, enuntiandi (
GŁOG. Porph. fol. x
IIIa
et saepius
ib.
), inferendi (
STOB. Intr. fol. b
IIIb
et saepius), intellegendi (
id. Sign.
in
Gramm.
p. 150
;
;distinguitur activus, opp.
passivus
id. Sign. fol. a IIa
), philosophandi (
ExPhys fol. t Va)
, praedicandi (
GŁOG. Porph. fol. n
Ia)
, procedendi (
MatFil IV
p. 42, saec.
XV)
, quaerendi (
BYSTRZ. AnalPr fol. l Ia)
, respondendi (
id. Top. fol. o Ia)
, sciendi (
id. AnalPost fol. b
IVa),
cett.
Praec.
significandi
funkcja znaczeniowa;
explicat
STOB. Sign.
in
Gramm. p. 150 : secundum quod res sub ... proprietate significatur, illa ipsa proprietas dicitur m-us significandi.
GŁOG. Alex. II fol. B IIIa : m-i significandi sunt principia regiminis.Distinguuntur modi (significandi) generales (opp. speciales et grammaticales: GŁOG. Porph. fol. m IIIa), item logicales ( ib. fol. m IIb). Porro modus absolutus (opp. respectivus), essentialis (opp. accidentalis), generalis seu materialis (opp. specialis seu formalis) definiuntur a STOB. Sign. in Gramm. p. 153 (cf. etiam ib. p. 188, saec. XV). Ad rem cf. R. Gansiniec, Modi significandi (Myśl Filozoficzna 6, 1956, p. 80—115; J. Pinborg, Logik und Semantik im Mittelalter, Stuttgart—Bad Carnstatt 1972, p. 113 sqq.).
N. loco
inscriptionis libri
KrMU p. 87,52 (saec. XV in.) : studentes ... pro m-is significandi legunt libros amandi.
2.
syllogisandi
et
abs. : tryb sylogizmu;
explicatur
GŁOG. Anal. fol. AA IIIb : principia materialia sylogismi ... sunt termini et propositiones ... principia formalia ... sunt m-us et figura.
BYSTRZ. Elench. fol. r VIIa : m-us accipitur dupliciter: uno m-o pro debita dispositione premissarum in qualitate et quantitate et sic est condicio conueniens cuilibet bono syllogismo ... alio m-o accipitur m-us generaliter prout est debita dispositio premissarum probantium con clusionem contradictoriam positioni respondentia et sic m-us est condicio conveniens syllogismo inferenti et probanti simul.
WROCŁ. Dial. fol. F Ia : m-us est ordinatio duarum propositionum in debita qualitate et quantitate.Cf. Th. VIII 1265,73 sqq.
Distinguitur
a. affirmativus (opp.
negativus :
BYSTRZ. AnalPr fol. i VIIa
et saepius
ib.
), b. particularis (opp.
universalis
ib. fol. m IIb
et saepius
ib.
), c. perfectus (
WROCŁ. Dial. fol. G
Ia
:
m-i perfecti solum sunt quatuor, scilicet Barbara, Darij, Celarent, Ferio;
opp.
imperfectus
ib.
).
3.
modalność (zdania) lub wyraz nadający zdaniu charakter
modalności; propositionis necessariae, non
necessariae, possibilis vel impossibilis natura (vel vox quae ad huiusmodi propositionem
formandam valet)
GIEŁCZ. fol. I IVb : isti m-i, scilicet possibile, impossibile etc. possunt capi ... pro se significato et sic sunt differentie propositionum significantes propositiones.
GŁOG. Hisp. fol. f IIb : Petrus Hispanus ... per m-um intellexit m-um fatientem propositionem modalem, qui equiualet huic signo verbali affirmatiuo vel negatiuo, vt 'necesse’ equiualet huic signo verbali affirmatiuo 'omnis' et 'impossibile’ equiualet huic signo verbali negatiuo 'nullus'.
Id. ExLog fol. N Vb : propositio modalis composita et diuisa non est eadem quo ad formam, quia aliter m-us locatur in una quam in alia.Cf. Th. VIII 1266,2 sqq.
VI.
gram.
t. t. tryb czasownika;
verborum qualitas.
Distinguitur
indicativus, coniunctivus, optativus, finitus (saec.
XVI).
VII.
locut.
adv.
A.
abl.
modo
1.
c.
adi.
N.
iuncturas
bono (i. clementer
VHedv
p. 631
)
, celeri (i. celeriter
DŁUG. Hist. IV
p. 597
)
, cariori (i. maiore pretio
RHist IX
p. 251, a.
1406)
, coacto (opp.
spontanee:
KsgPrzem I
p. 178, a.
1429)
, directo
(i. directe
PommUrk II
p. 303, a.
1275
;
item directiori:
DokMp VIII
p. 26, a.
1438)
, fideli
(i. fideliter
HKap
p. 349, a.
1375)
, hebdomadario
(i. singulis hebdomadibus
KodWp III
p. 1, a.
1350)
, irato (i. cum ira
PommUrk VI
p. 89, a.
1321)
, personali (i. ipse per se
DokMp VII
p. 230, a.
1427)
, perpetuo (i. perpetue
StPPP II
p. 679, a.
1463)
, practico (opp. speculativo:
BYSTRZ. AnalPr fol. g Va),
cett.
N.
α.
de forma, v.
gr. modo Italico et humili (murare:
DŁUG.
LibBen II
p. 478
)
, novo (aedificare:
StPPP XII
p. 214,
a. 1553)
, impresso (scriptus liber:
AKap Sąd II
p. 663,
a. 1491).
β.
iur.
,
v.
gr. modo arendatorio (
AGZ XVIII
p. 92, a.
1475)
, exemptorio
(alias «wyderkaph»
ib. XVI
p. 388,
a. 1478)
, (forensi et)
mercatorio (
ib. XV
p. 67, a.
1467
;
StPPP II
p. 759,
a. 1469)
, invadiatorio (
TArch
p. 170,
a. 1489)
, mutuatorio (
ZabDziej IV 2 ,
p. 213,
a. 1588)
, permutatorio (
KsgRWar
p. 306,
a. 1513)
, tutorio (alias «obyczyem opyeky»
AGZ XVII
p. 470,
a. 1502),
cett.,
cf.
s.
v.
v.
Formulae usitatissimae modo
α. eodem (simili, pari);
eodem sensu aequo (
DŁUG. LibBen I
p. 296,
diploma
a. 1388).
β.
(omni) meliore
i. perfecte quantum fieri potest
KodMp IV
p. 7, a.
1386
;
StPPP VIII
p. 493,
a. 1398
et saepius).
γ.
nullo
i. nunquam.
δ. tali.
N.
constr. sq.
quod :
AKapSąd III p. 238 (a. 1480) : communicavit ... pellificem ... tali m-o, quod divisit Hostiam.
N.
locut.
modis omnibus
bezwzględnie;
omnino (
UrkBBr
p. 148, a.
1285
et saepius).
2.
c.
gen.
N.
iur., v. gr.
arendae (
AGZ XVII
p. 360, a.
1498)
, divisionis (
ib. XIX
p. 444,
a. 1502)
, petitionis (
ArSang II
p. 47, a.
1368)
, ratificationis (
PP II
p. 3, a.
1450)
, venditionis (
KodTyn
p. 164, a.
1386
; simili sensu fori:
StPPP II
p. 657, a.
1460),
cett.,
cf.
s.
v.
v.
B.
c. prp.
1.
ad modum, v.
gr.
chartarum
(
DOBCZ. Ars fol. a IIIa)
, galli (scyphus:
KsgŁawKr
p. 20, a.
1367)
, montis (
KrMU
p. 88,57,
a. 1420)
, picis (
JAC. PAR. Tract. fol. D VIa)
,
cett.
Cf.
Th.
VIII 1272,5 sqq. Glossa
Pol.
RFil XXIII p. 269 (saec. XV med.med) : «na kszatal» (i. kształt ) ad m-um.
N.
locut.
ad omnem meliorem modum (et effectum:
ArPrawn I
p. 14, a.
fere 1400).
2. in modum (immodum), v.
gr. crucis (
NIC. POL.
p. 66, v. 346
et saepius), ovi (
MonLub
p. 10,
a. 1320),
etiam missae (
AKapSąd III
p. 207,
a. 1524)
, consultationis (
KrMU
p. 116,53,
post a. 1430)
, curiositatis (
ZabDziej II
p. 580, a.
1489)
,
cett.
Cf. Th.
VIII 1272,20 sqq.
Praec.
iur.,
v.
gr.
actionis (
ZabDziej II
p. 339, a.
1486)
, exceptionis (
AKapSąd II
p. 115, a.
1439)
, probationis (
DŁUG. Hist. IV
p. 287
).
N.
α.
formulam
in hunc modum.
Occ.
constr.
sq.
quod :
PP VI p. 45 (a. 1430) : recognouerunt in hunc m-um (ed. hucmodum), quod etc.
APozn I p. 97 (a. 1443) : se ... arbitrasse in hunc m-um, quod etc.
β.
locut.
mirum in modum
niezwykle, bardzo; summopere,
valde.
Simili sensu
magnum (maiorem) in modum,
v.
gr. curare (
Tom. I
p. 6, a.
1506)
, rogare (
URSIN.
in
ListMił
p. 188
)
, supplicare (
Tom. VIII
p. 72, a.
1526)
sim.
3. per modum, v.
gr. commutationis (
KodWp I
p. 194, a.
1362)
, depositi (
AKapSąd III
p. 193,
a. 1518)
, fori (
AGZ XVIII
p. 437, a.
1502)
, statuti (
ArLit I
p. 7, a.
1429),
cett.,
cf. Th.
VIII 1280,18 sqq.
Praec.
iur., v. gr.
concordiae (
DŁUG. LibBen I
p. 47
et saepius), definitivae sententiae (
AKapSąd III
p. 287, a.
1506)
, feudi (
Tom. VIII
p. 57, a.
1526)
, pignorationis (
AGZ XV
p. 116,
a. 1471)
, querelae (
AKapSąd II
p. 862, a.
1530)
, recursivae (
StPPP VIII
p. 563, a.
1398),
cett., item
phil.
recapitulationis et maioris manifestationis (
GOST. Th. fol. g VIIa)
, disputationis (opp. definitionis:
JAC. PAR. Var. I
p. 103
)
,
etiam
c.
adi.
,
v.
gr. per modum divisivum (opp.
compositivum:
BYSTRZ. AnalPost
fol. 1
IIIa)
, essentialem
(opp. intellectualem:
GOST. Th. fol. e
VIb).
N.
formulam
per hunc (talem) modum;
occurrit
constr.
sq.
quia ;
PP II p. 178 (a. 1453) : ad ... composicionem ... deuenimus per hunc m-um, quia etc.
Item
per alium hunc modum (consulere:
AAlex
p. 511, a.
1505)
, per quemcunque
modum (
DŁUG. Hist. IV
p. 10
)
.
4.
a. in modo, v.
gr. dicto (
NIC. POL.
p. 154,
v.
3), simili (
ARect I
p. 294, a.
1490).
Ita saepius, cf. Th. VIII 1280,60 sqq.
N.
iur.
in modo effectuato et deputato :
PommUrk IV p. 177 (a. 1305) : concordia ... stabit in m-o effectuato ac deputato).
N.
locut.
in eodem modo
podobnie, również;
similiter
Tom. I p. 57 (a. 1510) : nos etiam in eodem m-o reposuimus impensas (cf. ib. supra nos etiam similiter composuimus).
b. pro modo,
v.
gr. femineo (
GALL
p. 41,5).
Cf. Th.
VIII 1280,65 sqq.
N.
iur.
fideiussorio (
AGZ XII
p. 299,
a. 1464),
item
c.
gen.
concordiae (
KsgPrzem I
p. 295,
a. 1442)
, reemptionis (
KodUJ III
p. 16,
a. 1472).
c. sub modo (-is), v.
gr. coniunctionis (
VITELO Persp.
p. 175
)
, consilii (
AAlex
p. 316,
a. 1503)
cf. Th.
VIII 1280,78 sqq.
N.
locut.
sub hoc modo (
DŁUG. Op.
p. 41
).
5. iuxta (secundum) modum, v.
gr. possibilitatis (
KodWp I
p. 118, a.
1231)
, facultatum (
DŁUG. Op.
p. 21
),
cf. Th.
VIII 1280,31 sqq.
VIII.
structurae
1. cuiusmodi, eiusmodi; item
talis modi (
PP II
p. 152, a.
1448).
2. quem ad modum.
Simili sensu
in quemadmodum :
KodMaz(L) p. 105 (a. 1388) : in quemadmodum ex officij debito tenemur.