Ogólne
Pełne hasło
Więcej

PRIVILEGIUM

Gramatyka
  • Formyprivilegium, privileium, priviligium, przyvylegium
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -ii
  • Część mowyrzeczownik
  • Rodzajnijaki
Znaczenia
  • I.
    • 1. iur. praerogativa, ius praecipuum, potestas singularis. Explicatur
    • 2. favor peculiaris, munus eximium.
  • II. testimonium conscriptum, quo alicuius rei potestas datur vel comprobatur
    • b.
      • α.
      • β.
      • γ.
    • c.
      • α.
      • β.
    • 2.
      • a. abs.
      • b.
      • c.
      • d.
      • e.
      • f.
      • g.
      • h.
      • i.
      • k.
      • l.
      • m.
      • n.
  • III. + zapis) annotatio in libris iudicii facta

Pełne hasło

PRIVILEGIUM, -ii n. scr. privileium,,priviligium,,przyvylegium
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • B.
  • L.
  • A.
  • H.
  • N.
  • O.
[generis m.
DokMp V p. 25 (a. 1403) : fideli nostro privilegium presentem ... damus.
KodTyn p. 241 (a. 1426) : eundem privilegium non posuit.
KodMp IV p. 483 (a. 1448) : privilegium perpetuum in pargameno patentem.
DecrICC I p. 47 (a. 1458) : circa eundem suum privilegium ... permanere.
IurMas II p. 87 (a. 1499) : priuilegium quem ... nobis amittere contingerat, eundem serenitas sua ... confirmare ... dignaretur.]
I.
1. iur. szczególne prawo, wyjątkowe uprawnienie, przywilej; praerogativa, ius praecipuum, potestas singularis. Explicatur
StPPP X p. 49 : p-um est specialis ... donacio loci, possessionis seu alicuius prerogative ex speciali gracia donacio seu largicio.
2. przywilej, szczególny dar, wyróżnienie; favor peculiaris, munus eximium.
Dicitur v. gr.
confortativum ( FormJ p. 63 ) , spirituale ( MATTH. Serm. I p. 81 ) ; castitatis ( PEREGR. Serm. p. 545 ), humilitatis ( BRUNO Qfr . p. 79 ) , virginitatis ( KodWp VII p. 120, a. 1403) ; item praerogativae ( DŁUG. Op. p. 404 ) .
II. pismo, dokument zwł. nadający albo potwierdzający jakieś uprawnienia; testimonium conscriptum, quo alicuius rei potestas datur vel comprobatur
KodMp II p. 26 (a. 1217) : idcirco a prudentibus obliuionis incommodo per instrumenta et p-a occuritur, vt labentis ac fugientis memorie lubricum per scriptorum habenas refrenetur.
DokKKr I p. 6 (a. 1219) : innotesco ... presentibus super dotaliciis ecclesie ... mihi oblatum fuisse p-um domini.
KodMp II p. 53 (a. 1233) : verum p-um ... vidimus et tenuimus non abrasum non abolitum.
Ib. I p. 1 (a. 1178 esse asseritur, est vero saec. XIII) : presens p-um manu propria ... sigillo roboravit.
Ita vulgo.
N. definitiones
StPPP X p. 49 : differencia est inter p-um et instrumentum; p-um enim caret signo publico, sed pro signo ... retinet sigillum inpensum vel apensum ... eciam instrumentum est de rebus spiritualibus vel aliis protestacionibus, sed p-um frequencius de rebus secularibus.
Ib. infra: p-um est quoddam conscriptum seu futurorum contestacio humane operacionis, quo quis exemitur ab hiis, que sibi in futurum obici possunt.
Dicitur
litterarum ( SchlUrk p. 350, а. 1261 et saepius), scripti ( CodSil(M) I p. 55, a. 1148 ; KodKKr I p. 6, a. 1186 et saepius); simili sensu littera(e) privilegii ( DokMp I p. 76, a. 1349 ; StPPP VIII p. 155, a. 1385 et saepius).
Syn. et iuxta posita
diploma ( ArPrawn VII p. LXX. a. 1566) , instrumentum ( KodMp II p. 26, a. 1217 ; ib. p. 258, 1325 et saepius; publicum: DokMp V p. 49, a. 1406) , ius ( HKap p. 68, a. 1472 ; APozn II p. 283, a. 1495 et saepius), littera ( DokMp I p. б, a. 1277 et saepius: privilegialis: ib. p. 258, a. 1393) , munimentum ( KodMaz(L) p. 193, a. 1438 ; APozn I p. 74, a. 1440 ; litterale: KodMp IV p. 483, a. 1448) , statutum: ArPrawn I p. 28, a. 1400 ; ib. V p. 478, saec. XV ex).
Praec.
radicale tzw. przywilej korzenny, dokument nadający prawo do pierwszego założenia, lokacji miasta lub wsi; lit terae, quibus quis primus conditor constituitur
StPPP IX p. 89 (a. 1469) : pars aduersa posuit p-um radicale alias «corzennij» scultecie.
Visit. p. 3 (a. 1511) : de quo p-o radicali, ubi sit, advocato non constat.
Ib. p. 70 (a. 1511) : habet p-um radicale sub sigillo archiepiscopi.
Varia ad I – II :
1. iuncturae notabiliores selectae a. nominales, v. gr. confirmationis (
KodWp III p. 377, a. 1372) , decimationis liberae ( AKapSąd III p. 288, a. 1506) , doctoratus ( PamLit VI p. 509, a. 1540) , donationis ( NPrzeszł. IV p. 286, a. 1468) , erectionis (altaris: ŹrWaw I p. 22, a. 1463 ; ecclesiae: AKapSąd III p. 130, a. 1509) , exceptionis ( ArPrawn X p. 329, a. 1411) , exemptionis ( KodWp III p. 48, a. 1356) , exstinctionis tituli ( StPPP VI p. 216, a. 1523) , fori ( KodWp III p. 753, a. 1282 et saepius), libertatis ( PommUB p. 142, a. 1257) , nobilitatis ( StPPP VIII p. 907, a. 1400 ; ib. VII p. 302, a. 1416) , perpetuitatis ( DokMp VI p. 82, a. 1390 ; AGZ VI p. 5, a. 1391 et saepius), securitatis ( CodSil(M) III p. 150, a. 1226), sim.
b. adiectivales, v. gr.
α. apostolicum ( KodWp I p. 26, a. 1175 ; CorpJP III p. 339, a. 1516) , archiepiscopale ( ib. p. 383, a. 1519) , capitulare ( DŁUG. LibBen I p. 172 ) , clericale ( AKapSąd III p. 266, a. 1499) , ducale ( DokSZKr p. 3, a. 1302 ; AKapSąd III p. 55, a. 1486) , ecclesiasticum ( StPPP VII p. 302, a. 1416 et saepius), evangelicum ( FormJ p. 71 ), hereditarium ( KsgZKal p. 141, a. 1406) , regium ( StPPP VII p. 416, a. 1463) , terrestre ( AkapSąd II p. 12, a. 1415).
β. capitale et principale ( KodWp III p. 377, a. 1372 ; DokMp I p. 228, a. 1385) , colloquiale ( StPPP VII p. 334, a. 1428) , confirmatorium ( PommUrk III p. 344, a. 1298 ; KodMaz(L) p. 193, a. 1438) , originale ( DokMp V p. 36, a. 1405 ; DokRad p. 59, a. 1447 et saepius), personale ( KOMOR. p. 290 ; StPPP VII p. 233, a. 1544) ;, ratificatorium ( KodMaz(L) p. 193, a. 1438) , speciale ( AKapSąd III p. 119, a. 1508 ; Tom. VIII p. 86, a. 1526).
γ. antiquum ( KodMp IV p. 222, a. 1425) , novum ( DokKKr I p. 1 . a, 1219) , perpetuale ( DokMp I p. 250, a. 1391) , perpetuum ( KodMp IV p. 483, a. 1448 ; opp. temporale: StPPP X p. 4) , vetus ( DokKKr I p. 7, a. 1219 ; ib. p. 50, a. 1330 et saepius), sim.
c. verbales, v. gr.
α. privilegium (alicui) concedere, conferre ( KodWp II p. 1, a. 1288) , dare, sim.
β. privilegio coronare ( CodSil(M) III p. 150, a. 1226) , privilegiare ( Lites II p. 254, a. 1330 et saepius), sim.
2. constr.
a. abs.
b. sq. gen. (saec. XVI).
c. sq. ad :
AKapSąd II p. 793 (a. 1515) : p-um ipsi domino ... ad imprimendum libros concessum est.
d. sq. cum :
AKapSąd III p. 268 (a. 1499) : p-um cum innovacione ... antiqui p-ii concedere.
e. sq. de (saec. XVI).
f. sq. in c. abl.
g. sq. pro :
StPPP VIII p. 257 (a. 1388) : ponet p-um pro iure suo ad terminos parvos.
Ib. p. 341 (a. 1389) : ponere p-um pro iure Theutonico.
Ita saepius.
h. sq. quoad:
AKapSąd III p. 119 (a. 1508) : p-um quo ad non residenciam.
i. sq. sub, cf. supra 1170, 6.
k. sq. super c. acc.
Lites II p. 255 (a. 1294) : super Slaves aliquot p-um ... irritum ... et inane.
Ib. I p. 209 (a. 1339) : super hoc vidit p-a.
Ita vulgo.
l. sq. super c. abl.
DokMp I p. 12 (a. 1284) : p-is nostrorum predecessorum super libertate collata.
KodMp II p. 258 (a. 1325) : p-a seu instrumenta super hereditate.
Ita vulgo.
m. sq. enunt. obi. c. quod :
PrzywKr p. 1 (a. 1299) : p-um quod abbas et conventus ... tenetur exaccionem dare.
StPPP VIII p. 118 (a. 1384) : p-um ostendit et posuit, quod kmethones ... non habent in iudicio regali respondere.
Ita saepius.
n. sq. quia :
StPPP VIII p. 252 (a. 1388) : p-um ponet ... contra Garnconem, quia homines suos in curia sua habet iudicare.
III. (cf. Pol. zapis) wpis do księgi sądowej; annotatio in libris iudicii facta
StPPP VIII p. 12 (a. 1376) : Johannes ... tenetur a p-o pro Modzillo.
Ib. p. 72 (a. 1382) : wlodarius ... fideiussit tres scotos pro Gregorio a p-o.
Ib. p. 78 (a. 1382) : Gregorius ... tenetur a p-o contra Mathiam.
Ita ib. saepius. Glossa Pol.
StPPP IX p. 57 (a. 1462) : dominus Krosczon dedit Gotarthoni viginti marcas et si p-um alias «szapysz» esset, tunc esset mortificandus.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)