- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- L.
- A.
- H.
- Ha.
- N.
- K.
- O.
I.
adi.
[gen.
sg.
praesenti :
ZabDziej I p. 151 (a. 1508) : sub precedenti iudicio presenti anni (nisi leg. presentis vel anno) sunt conscripta.gen. pl. praesentorum:
*AGZ IV p. 33 (a. 1407) : aliorum coarbitrorum presentorum.
ZabDziej III p. 204 (a. 1492) : vigore constitucionis presentorum actorum, praesentiorum:
AGZ II p. 234 (a. 1490) : tenutariorum presenciorum.]
A.
(de loco)
1.
adi. :
obecny, będący tutaj, osobiście, przy czymś, (takie wskazując): niniejszy, ten oto; qui adest, qui hic est, (etiam demonstrando): hic, hicce (
opp.
absens).
N.
etymologiam
m. ae.
GŁOG. Alex. I fol. B IIIa : p-s dicitur illud, quod actualiter sensu apprehenditur, et tunc dicitur p-s a ‘pre’ et ‘sensu’, quasi pre sensibus (cf. Isidorus, Origines 10, 207).
Iuncturae potiores: abl. abs.
praesente
vel
pl. praesentibus; alicui rei praesentem (ad- inter-)esse; litterae praesentes
(littera praesens, pagina
praesens, scriptum praesens,
sim.).
Locut.
α.
pecunia praesens
gotówka;
i.q. parata.
N. eodem
sensu pl.
pecuniae praesentes :
RachKról p. 53 (a. 1472) : dedi de p-bus peccuniis XVI florenos.
β.
aliquem absentem tamquam praesentem procuratorem suum ordinare:
Lites II p. 222 (a. 1412) : ordinaverunt suos procuratores ... Andream ... et Bodzantham ... absentes tamquam p-es.
KodWp VII p. 143 (a. 1403) : ordinavit ... magistrum ... absentem tamquam p-em ... in suum ... procuratorem.Ita saepius.
γ.
terrae
stały mieszkaniec; qui aliquo loco semper habitat
TPaw IV p. 439 (a. 1391) : Borzislaus veniens ... dixit ut non est terre huius p-s; ideo terminus datus est ad interrogandum.
δ.
praesentem esse residendo
stale gdzieś mieszkać;
aliquo loco perpetuo residere
StKapWł p. 56 (a. 1500) : fratres ... sive etiam p-issimi essent residendo, ordines autem sacros non assumerent ... tanquam illegales ... hanc habituros legem necesse est.
ε.
ore praesenti, oculis praesentibus
osobiście;
ipse, voce sua, oculis suis (saec. XVI).
ζ.
in rem praesentem
na miejsce o którym mowa;
in locum, de quo
dicitur (saec. XVI).
2.
subst.
a.
praesens,,
-ntis
f.
(sc.
littera, pagina)
et multo saepius
praesentes,,
-ntium
f.
(sc.
litterae)
niniejsze pismo;
haec litterae, quae hic sunt
PommUrk II p. 62 (a. 1260) : omnibus p-em inspecturis salutem.
KodKKr I p. 117 (a. 1284) : in horum itaque omnium ... euidens testimonium p-es conscribi fecimus et nostri sigilli munimine roborari.Ita vulgo.
b.
praesens,,
-ntis
n.
(scr.
scriptum)
et saepius
praesentia,,
-ium
n.
(sc.
scripta)
niniejsze pismo;
haec litterae
PrzywKr p. 1 (a. 1299) : profitemur per p-ia et promittimus.
KodWp II p. 228 (a. 1303) : notum esse volumus p-ia contuentibus, quod eqs.
DokMp I p. 202 (a. 1380) : noverint universi, ad quos p-s expedit, quod eqs.Ita vulgo.
N.
praesentia habere in comissis(-o)
(de notario)
Sob. XXXIV p. 97 (a. 1323) : prothonotario qui p-a habuit in comisso.
MazZHerb p. 15 (a. 1448) : qui p-ia habuit in commissis.
ProtWoz p. 64 (a. 1490) : hoc constat ... michi Nicolao, quia p-ia habui in comissis.Ita saepius.
B.
de tempore: obecny,który jest teraz, teraźniejszy, obecnie
będący, bieżący,dzisiejszy; qui
nunc est vel fit, hoc tempore
agitur, instans, currens,
hodiernus
(opp.
futurus).
Glossa
Pol.
ArPrawn I p. 233 (saec. XV med.med) : p-is evi «nynyszego wyeku» lubrica condicio «luskye bydlyenye».
Inde subst.
a.
praesens,,
-ntis
m.
człowiek dzisiejszy,dzisiaj
żyjący,współczesny; homo qui nunc est, hoc tempore vivit
KodKKr I p. 2 (a. 1166) : notum facimus tam p-bus in Christo viventibus quam nostris successoribus.
KodWp IV p. 5 (a. 1232) : ego ... dux Poloniae p-bus et futuris ... testor, quod ... contuli ecclesie ... villam.Ita saepissime.
Opp.
posterus (
PrzywKr
p. 2, a.
1323).
b.
praesens,,
-ntis
n.
α.
sg. czas
teraźniejszy, obecny; hoc tempus, tempus currens,
quod nunc
est.
Praec.
gramm. t.t. czas teraźniejszy w koniugacji; de tempore
coniugationis.
β.
miesiąc lub rok bieżący;
mensis vel annus currens, qui nunc est
ZabDziej II p. 368 (a. 1486) : proposuit, quomodo p-i currente ... artomum feni ... violenter ... recepit.
*Tom. IV p. 397 (a. 1518) : princeps nobis significabat velle nos die penultimo p-is expedire.
RachWaw p. 372 (a. 1547) : qui in externis partibus fuerunt nec omnes Cracoviam in unum prius convenerunt quam p-i.
Praec.
a.
natychmiastowy, natychmiast działający, (o niebezpieczeństwie:
bliski; o leku, truciźnie: skuteczny); instans, praesentaneus,
qui statim
effectum suum habet, (de
remedio,veneno: efficax) (saec. XVI).
b.
bystry, sprytny;
acutus, perspicax, callidus
(saec. XV ex. - XVI).
c.
sprzyjający, życzliwy, przychylny; favorabilis,
benignus, propitius (saec.XVI).
d.
sensu insolito laudat
GŁOG. Alex. I fol. B IIIa: p-s etiam idem est quod praestans vel supersedens.
C.
varia ad A - B:
1.
glossae
Pol.
GLcerv p. 690 : p-es dicuntur, qui in eadem sunt provincia, «bytni, obliczni».
2.
locut.
adverbiales
a. ad praesens (scr. ad
presens, adpraesens,
adpresens)
α.
obecnie, teraz, w chwili obecnej; nunc, hodie, hoc tempore.
β.
dotąd, do dzisiaj, do dziś dnia, do tej
chwili;
adhuc, ad hoc
tempus.
b.
de praesens
obecnie, teraz; nunc, hodie
DokSZKr p. 201 (a. 1436) : tabernae ... ecclesiae eiusdem hereditatis ex antiquo fuerunt et sunt de p-s et in eternum permanere oportebunt.
c. de praesenti (depresenti)
β.
teraz,w chwili obecnej, w tym momencie; nunc, hodie, hoc tempore
KodWp III p. 250 (a. 1364) : omnibus hoc presens scriptum intuentibus de p-i protestamur et ... profitemur, quod ... scoltetus ... scolteciam ... vendidit.
Ib. p. 520 (a. 1382) : plures pecunias non habebat de p-i.Ita saepe.
d. in praesens (inpresens)
α.
do chwili obecnej, do dziś dnia, do dzisiaj:
adhuc, ad hoc
tempus.
β.
teraz,obecnie, w chwili obecnej; nunc, hodie, hoc tempore (saec. XVI).
e.
in praesenti (in presenti,
inpraesenti, inpresenti)
teraz, obecnie, w tej chwili; hoc tempore, nunc
(opp. in futuro,
item antiquitus:
DŁUG. LibBen
I
p. 88
).
f.
per praesens
teraz;
nunc
DokMp I p. 75 (a. 1349) : fidelia servitia ... nobis per p-s et in antea exhibita.
g.
quoad praesens
do chwili obecnej: adhuc, ad hoc tempus
KodWp III p. 152 (a. 1360) : mandatum ... apostolicum ... exequi ... cupientes ... verum tamen ... de hoc quoad p-s intendere personaliter non valentes.
JAC. PAR. Contr. p. 118 : aliam rectificationem actuum humanorum quoad p-s non possumus habere.
h.
pro praesenti (pro presenti)
teraz, w tej chwili, w obecnym stanie rzeczy; (ut) nunc, rebus sic stantibus
PommUrk V p. 241 (a. 1315) : ad quam ... prebendam ... domini ... personam eligent ydoneam pro p-i.
KodKKr II p. 147 (a. 1390) : villam ... rectori ... pro p-i damus gratiose.
TPaw III p. 550 (a. 1399) : dominus meus est pro p-i in Pomerania.Ita saepe.
Opp.
in antea (
DokMp VII
p. 52, a.
1420)
, in futurum (
Concl
p. 44, a.
1480)
, in futuro (
AGZ IV
p. 87, a.
1415)
.
3.
Constr.
a.
abs.
b.
sq.
gen.
AGZ XI p. 443 (a. 1459) : qui huius inscripcionis fuerunt p-es.c. sq. dat. d. sq. abl. e. sq. ad :
CALLIM. Greg. p. 26 : erat ... p-is ingenii ad iocos et lepiditates.f. sq. apud :
AKapSąd III p. 341 (a. 1522) : parochiani ... apud acta p-es ... testificati sunt.g .sq. circa:
KsgZPozn p. 8 (a. 1400) : circa iudicium p-es.
AKapSąd II p. 83 (a. 1431) : qui erit p-s circa decimacionem.Ita saepius. h. sq. in c. abl. 1. sq. iuxta :
ProtWoz p. 66 (a. 1496) : qui iuxta hec p-es affuerunt.
II.
abs.
pro
adv. praesens
1.
obecnie, w tej chwili; nunc, hoc tempore
RotKon p. 496 (a. 1424): cives ... iuxta librum inscripcionis seu prout p-s stant, habent terminum ... iuramenti.
StPPP IX p. 36 (a. 1447) : dixerunt coram nobis suam concordiam inter se, quod venerunt in unitatem sicut p-s.
KsgRWar p. 524 (a. 1526) : petiit sibi eandem quittacionem ... in librum p-s inseri et inscribi.
2.
aż do tej chwili; adhuc,
ad hoc tempus
JusPol p. 195 (a. 1418) : respondere tenebitur ... juxta consvetudinem antiquam p-s tentam.
KodLit p. 355 (a. 1431) : nullis nos (ed. uos) p-s auizamentis ... praemonentes (ed. preminuentes) ... regnum nostrum aggressi sunt Cruciferi.
KodUJ III p. 147 (a. 1490) : salarium, quod p-s ... lectoribus dabant ... amodo et inposterum pro sustentatione septem vicariorum ... dare debebunt.
CorpJP III p. 553 (a. 1519) : de exactionibus antehac laudatis, quae p-s (v. l. adhuc) non sunt extraditae.