Ogólne
Pełne hasło
Więcej

INTERPONO

Gramatyka
  • Formyinterpono
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -ere, -sui, -situm
Znaczenia
  • I.
    • A. act.
      • 1. iur.+ fideiussorem, testem coram iudicio producere
      • 2. + persona interposita vicarius
    • B. refl.
      • 1. intercedere, facere ut intercedat, se alicui rei ingerere, immiscere, (item saepe i. q.) pro aliquo deprecari, interpellare, vel alicui rei operam dare, aliquid exercere.
      • 2.
        • a. + contra aliquem repugnare
        • b. se obligare
        • c. se excusare
  • II.
    • A. propr. interserere, intericere (saec. XVI etiam de verbis)
    • B. transl.
      • 1. + fidem cautionem fideiussoriam se obligare, fidem dare.
      • 2. + auctoritatem (et) decretum, auctoritatem ordinariam (arbitralem, iudiciariam), decretum auctoritatis (ordinariae) auctoritate confirmare, approbare
      • 3. iur.+ vadium, poenam vallatam, IMPONO constituere, designare
      • 4. + condicione aliqua interposita i. q. addita, apposita, adiecta
      • 5. + appellationem ad iudicem superiorem provocare
      • 6.
        • a. imponere, dare
        • b. apponere, dare
        • c. proponere, tradere
      • 7.
      • 8.
        • a. + minas i. q. iactare, minari
        • b. + argentum pignori dare
        • c. facere, exsequi
        • d. adesse, exstare, apparere, fieri
        • e. + contradictionem inferre

Pełne hasło

INTERPONO, -ere, -sui, -situm
  • F.
  • Th.
  • S.
  • Dc.
  • B.
  • L.
  • Ha.
  • N.
I. aliquem
A. act.
1. iur. fideiussorem, testem przedstawiać sądowi (w charakterze poręczyciela, świadka itp.); coram iudicio producere
KodMp II p. 35 (a. 1227) : scholasticus de euiccione sese obligauit ... cancellarium ... et ... archidiaconum ... fideiussores i-ns.
DokKujMaz p. 351 (a. 1239) : duxi eam donationem ... conmunire i-tis testibus, quorum ista sunt nomina.
Ita saepius. Eodem sensu abs. in textu non satis certo
VL p. 328 (a. 1505) : si aliquem citabunt cum coadjutoribus et ipse citatus ... non recusabit coadjutores ... et alia pars i-et, alias «założy ich», ex eo quod coadjutores non recusavit.
2. persona interposita zastępca; vicarius
KodMaz (K) p. 437 (a. 1238) : uel per episcopum uel per personam i-tam absoluetur.
KodWp I p. 522 (a. 1285) : ministri ... per se vel personam i-tam celebrent missarum sacramenta.
Ita passim. Cf. Th. VII 7, 2249, 13 sq.
B. refl. se
1. mieszać się do czegoś, wdawać się w coś, wtrącać, interweniować, pośredniczyć, (często takie) wstawiać się za kimś lub zajmować się czymś; intercedere, facere ut intercedat, se alicui rei ingerere, immiscere, (item saepe i. q.) pro aliquo deprecari, interpellare, vel alicui rei operam dare, aliquid exercere.
Simili sensu trans.
partes ( KsgRachKr I p. 74, a. 1324 : Margaretha .,. partibus proborum virorum i-tis resignauit ... puero ... domum.
StPPP X p. 17, saeć : XV in.: velitis ... apud ... regem pro me sollicitudinis vestre partes i-re, ut... gracie regie reconciliari valeam; ita passim),
item patrocinium (
CodEp III p. 30, a. 1448 : ad ... papam ... pro vobis ... nostra i-uimus patrocinia studiosa),
intercessionem (
AKap p. 131, a. 1555 : ut suam intercessionem pro eo ad ... episcopum i-rent ut etc.),
oppositionem (
DŁUG. Hist. III p. 325 = V p. 350 ed. nov .: ipseque pro illis et eorum iniuriis effectualem oppositionem severe et rigide i-bat),
preces (
HUSSOW. p. 46, v. 1050 : i-e, Maria, tuas in mea vota preces).
Constr.
a. sq. dat.
PommUrk IV p. 424 (a. 1310) : mediantes (i. arbitri ), qui se placitis i-erant.
b. sq. ad supra 14 et
ZabDziej III p. 567 (a. 1488) : ut se pro absolucione ... ad honorabilem dominum ... i-rent.
Ita saepius.
Item c. gerund.
CodVit p. 378 (a. 1416) : princeps ... i-uit se ad pacem ... faciendam.
DŁUG. Hist. V p. 41 : qui i-ret se ad submovendum tanta spolia.
Ita saepius. c. sq. apud supra 11 et
CodVit p. 638 (a. 1423) : si pro vobis apud ... principem ... partes nostras i-re dignaremur.
Ita saepius. d. sq. de:
AKapSąd I p. 453 (a. 1465) : magister ... de libris ... universitati Cracoviensi legatis noluit nec vult se i-re nec vult eorum usum habere.
ŹrWaw I p. 30 (a. 1468) : dominus ... i-ns se ... de sepultura pro aliquo.
e. sq. in c. acc.
ZabDziej I p. 181 (a. 1521) : nullus debet se i-re in pecuniam huius solucionis.
f. sq. in c. abl.
CodEp I 2, p. 1 (a. 1444) : in facto ipsius domini zupparii apud regiam maiestatem se i-re.
g. sq. inter :
Dogiel I p. 79 (a. 1491) : placuit ... genitori ... partes suas inter nos liberos suos i-re et... discordiam ... complanare.
AGZ XV p. 388 (a. 1499) : debet ... iudex ... inter partes se i-re.
h. sq. pro aliquo supra 11 et 14 et passim; pro aliqua re :
APozn I p. 94 (a. 1443) : pro quinque marcis residuis nondum ... solutis ... debet se i-re ad ... acquirendum ipsas.
Cf. etiam supra 25. i. sq. super :
KsgPrzem I p. 284 (a. 1441) : lasko ipsam Katherinam iure inpulsauit, et tunc boni homines super hoc se i-erunt.
j. sq. ut supra 12 et
DŁUG. Op. p. 375 : i-bat ... episcopus ... partes, ut Gnesnensem consequeretur sedem.
Ita saepius.
2. varia et singularia
a. contra aliquem prze ciwstawiać się; repugnare
KodWp II p. 224 (a. 1302) : si ... quisquam ...fratres ... voluerit molestare, nos ... i-emus nos contra quemlibet inpugnantem.
b. zobowiązywać się; se obligare
StPPP XI p. 162 (a. 1426) : astans Hanus ... i-uit se statuere intercessorem.
Ib. infra: Hanus i-uit se [(om. ed.)] per actorem... et eundem coram iudicio personaliter constituit.
AGZ XIII p. 204 (a. 1446) : debuit producere testes, sicut se i-uit, alias «zawyodl».
c. wytłumaczyć się, usprawiedliwić; se excusare
AGZ XI p. 113 (a. 1436) : Paulus... termino non comparuit, sed per filium ... se i-erat simplici infirmitate.
II. aliquid
A. propr. umieszczać w pośrodku, wstawiać w środek, wtrącać (w w. XVI także o słowach); interserere, intericere (saec. XVI etiam de verbis).
Dicitur propr. et meton. N.
moram wprowadzać zwłokę, zwlekać; differre, extrahere.
Constr.
a. sq. dat. b. sq. in c. acc. (saec. XVI). c. sq. in c. abl.
B. transl.
1. fidem dawać porękę, gwarantować, zobowiązywać się; se obligare, fidem dare. Simili sensu cautionem fideiussoriam :
IurMas II p. 13 (a. 1472) : si aliquis ... alicui caucionem fideiussoriam pro iure terrestri i-erit et fecerit.
2. auctoritatem (et) decretum, auctoritatem ordinariam (arbitralem, iudiciariam), decretum auctoritatis (ordinariae) sim.: udzielać czemuś mocy prawnej, zatwierdzać coś; auctoritate confirmare, approbare
KodWp III p. 37 (a. 1354) : huic transsumpto auctoritatem nostram ordinariam i-uimus et decretum, volentes ... ut ... huiusmodi exemplo ... credatur, ac si ipse originales littere apparerent.
KsgRachKr I p. 206 (a. 1375) : requisiuerunt ... auditorem, quod ... auctoritatem suam ... ad cauciorem cauthelam i-at pariter et decretum ... auditor itaque ... suam ... auctoritatem iudiciariam i-uit pariter et decretum.
Ita vulgo.
Syn.
apponere ( KodUJ III p. 186, a. 1492 et saepius). Cf. Th. VII 1, 2248, 33 sqq.
3. iur. t. t. założyć, tj. naznaczyć, wyznaczyć, (zastaw, karę); constituere, designare (praec. vadium, poenam vallatam, cf. s. v. IMPONO )
StPPP VIII p. 61 (a. 1382) : arbitrarius fuit et vadium i-uit.
Ib. p. 84 (a. 1382) : ad concordandum quis non esset, marcam pro expensis i-erunt.
KodUJ I p. 31 (a. 1400) : ut ... sententia firmum robur obtineat ... poenam viginti marcarum ... vallamus et i-imus.
Ita saepissime. Glossa Pol.
AGZ XII p. 139 (a. 1445) : capitaneus ... inter ... dominam ... et ... Johannem ... centum sexagenas vadii i-uit alias «zaloszil» in pace vivere, quod Johannes ... super ipsam ... movere non debet.
Syn.
constituere ( ArHist X p. 209, a. 1551 : pena gravior contra insordescentes censuris ecclesiasticis ... i-i et constitui poterit), vallare (supra 883,50 et
CorpJP III p. 362, a. 1518 : poenam ducentarum marcarum ... praesentibus vallamus et i-imus).
Item
coertionis articulum ( CodEp III p. 43, a. 1450) , poenam vallatam ( ArHist VIII p. 475, a. 1458 et passim),vadium ( DŁUG. in CodEp III p. 130, a. 1467 et saepius).
N. locut.
pecuniis ad ius zwracać się o pouczenie prawne złożywszy zakład; vadio dato de iure consulere
StPPP IX p. 63 (a. 1467) : tam diu oponebantur, quousque i-erunt se pecunijs avd ius supremum (
cf. ib. infra: ego super eo pecuniam ad ius supremum ... posui etc.
) Simili sensu extra textus iur.
DŁUG. Hist. I p. 176 (= I p. 241 ed. nov.) : treuga i-itur et firmatur.
Ib. p. 206(= I p. 273 ed. nov.) : post aliquos tractatus inter eum et papam ... i-tos.
Ib. p. 304(=II p. 65 ed. nov.) : imperator ... sufferentiis i-tis agros Pannonicos vastari ... prohibuit.
4. in locut. condicione aliqua interposita dołączywszy, nałożywszy, dodawszy (warunek itp.); i. q. addita, apposita, adiecta
KodWp III p. 744 (a. 1203) : ne quis ... donacionem infringere temptaret, i-to anathemate confirmavimus.
Ib. I p. 67 (a. 1211) : abbas a predicto Zlauenico ... accepit in pignore predium ... condicione tali i-ta, quod si prefatus Zlavenicus memorata pignora ... non redemerit etc.
Ita vulgo.
Item
cautela ( ZabDziej III p. 426, a. 1496 : Vrsula ... nulla cautela doli i-ta ... filio ... debita ... cessit), iuramento (
LhnUrk II p. 414, a. 1289 : obedienciam ... promitto corporali i-to iuramento),
modo (
AGZ XIX p. 333, a. 1462 : Petrus ... villam ... tenet ... tali modo i-to, quod si aliquis eundem Petrum ... citaret etc.),
ordinatione (
KodWp II p. 238, a. 1304 : villa ... ad ... abbatem ... pertineat ... tali tamen i-ta ordinacione, ut pro reformatione eiusdem ville eqs.),
pacto (
Lites I p. 150, a. 1339 : ipsum ... expulerunt tali pacto i-to, quod eqs.),
renitentia et contradictione (
DŁUG. Hist. I p. 58 = I p. 117 ed. nov.: tributa ... principi ... nulla i-ta renitentia et contradictione persolvebant),
sacramento (
ib. I p. 508 = II p. 277 ed. nov.: pacem ... corporali i-to sacramento roboravit ), sententia ( KsgŁawKr p. 234, a. 1393 : domum resignaverunt, tali tamen per nos sentencia i-ta, quod omnes trabes et robora ... debent stare).
Simili sensu
hoc (isto) interposito:
KsgŁawKr p. 213 (a. 1393) : domum ... resignavit ... isto i-to, quod ... Katherina ... commodum ... debet tenere.
DokLub p. 212 (a. 1422) : hoc tamen i-to, quod si dominus ... adducet alium modum ... extunc etc.
Inde quasi intrans.
interponendo (sc. condicionem)
AGZ XVII p. 472 (a. 1502) : iudicium ... ministerialem ... addidit ad intromissionem i-ndo, quod si Allexius admittere noluerit, quatuordecim marcas pene ... succumbere debet.
5. appellationem zakładać apelację, odwoływać się do wyższej instancji sądowej, apelować; ad iudicem superiorem provocare
Lites I p. 17 (a. 1320) : cum procurator magistri et fratrum ... appellatione i-ta ... ab eorum iudicum presencia recederet.
ArHist XII p. 340 (saec. XIV med.med) : provincialis ... promittat illos apostolos dare in termino iuris et XXX die a die appellationis i-te.
Ita passim.
Constr.
a. sq ad :
ArPrawn V p. 472 (saec. XV ex.ex) : appellationum ad iudicem superiorem i-tarum.
b. sq. in c. abl.
ZabDziej II p. 14 (a. 1482) : appellavit et in scriptis appellationem i-uit et insinuavit nondum instrumentatam.
6.
a. dawać, nadawać; imponere, dare
KodMp III p. 113 (a. 1357) : fratribus ... donamus ... syluam nostram ... collocare, nomen ville Zwanowa i-ndo.
KodUJ II p. 13 (a. 1442) : liti et controversiis ... finem debitum ... i-re.
Ita saepius.
b. dokładać, dodawać, poświęcać; apponere, dare
CodEp III p. 33 (a. 1448) : pro pacificacione eorum omnes vires et studia ... i-re.
DŁUG. Hist. I p. 292(= II p. 52 ed. nov.) : nullum ... efficax ingenium, quamvis ad id plurimi i-ti fuissent industriosi labores et conatus, poterat reperiri.
Ita saepius.
Constr.
α. sq. ad supra 28 et
Tom. V p. 107 (a. 1520) : si quisque ... vices suas ad id i-et.
β. sq. in c. acc.
Tom. XIV p. 95 (a. 1532) : ne Tureus in detrimentum Cristianae reipublicae formidandas vires suas i-at.
γ. sq. pro. δ . sq. ut:
DŁUG. Hist. IV p. 334 : conatus ... suos non desistebant i-re, ut electio in alios recideret.
c. składać, przedkładać; proponere, tradere
KodWp III p. 189 (a. 1361) : archidiaconus ... quandam sentenciam diffinitivam in carta papyrea legit, i-uit et publicavit.
AGZ IV p. 23 (a. 1406) : Nicolaus ... cartham papiream, formam appellationis in se continentem ... voce sonora ... i-ndo et insinuando de verbo ad verbum legit; cuius appellationis tenor sic i-te atque lecte sequitur.
KodUJ III p. 127 (a. 1486) : certam chartam papyream vim et tenorem appellationis ... in se continentem ... coram me notario publico ... i-uit et interiecit.
7. partes, patrocinium, intercessionem, oppositionem, preces cf. supra I B 1.
8. varia et singularia
a. minas sim.: grozić; i. q. iactare, minari
CorpJP III p. 601 (a. 1520) : nemo ... audeat exactores earundem contributionum ... perturbare ... aut minas aliquas et metum mortis ... i-re.
b. argentum zastawić; pignori dare
KodUJ IV p. 3 (a. 1507) : Nicolaus ... centum cum quatuor florenis ... mutui mihi debet, in quibus argentum i-uit et impignoravit.
Cf. supra 179, 19.
c. dokonywać, wykonywać, realizować; facere, exsequi
KsgMaz II p. 242 (a. 1427) : si quid facere habet cum filiastris suis ... pro portione ipsorum faciat cum eis, iuxta quod tenetur, ipsam autem (causam? ) non i-at, quia eadem causa dicit se non pertinere nec quid facere habet in ipsa.
PrPol p. 97 (a. 1400) : rex Polonie fecit et i-uit medium et ordinavit inter Nicolaum ... et dominam.
DŁUG. Op. p. 607 (epistula a. 1449) : non negligam omnes possibiles practicas i-re.
d. pass. zachodzić, być, istnieć; adesse, exstare, apparere, fieri
DŁUG. Hist. I p. 59(= I p. 118 ed. nov.) : inter filios ... principis ... nullam contingebat divisionem et dissensionem i-i.
MIECH. Chr. p. 306 : rex ... ubi Hungaros ... terga uertentes uidit, ubi plus aduertebat i-i discriminis, uelut alter Caesar inuasit.
e. contradictionem wprowadzać; inferre
PommUrk III p. 193 (a. 1294) : ne quis eisdem super ... bonorum possessione uel iure aliquam contradictionem uel iniuriam i-at.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)