Ogólne
Pełne hasło
Więcej

INSTITUO

Gramatyka
  • Formyinstituo
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -ere, -ui, -tum
Znaczenia
  • I.
    • A.
      • 1. construere, aedificare
      • 2. disponere, ordinare
    • B.
      • 1. constituere, statuere
      • 2. designare, praescribere, indicere,
      • 3. decernere, constituere.
      • 4. incipere, inire
  • II.
    • 1. designare, creare, ad munus gerendum introducere.
    • 2. erudire, docere.
    • 3. pro aliquo se opponere (Pol. postawić się ad verbum reddi videtur)
  • III.

Pełne hasło

INSTITUO, -ere, -ui, -tum
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • L.
  • A.
  • Ha.
I. aliquid
A.
1. postawić, zbudować; construere, aedificare , v. gr. horreum ( DŁUG. LibBen I p. 50 ) , tabernam ( PommUrk III p. 208, a. 1294) , statuam (i. obstaculum in aquam: StPPP II p. 501, a. 1442) cett.
2. założyć, urządzić; disponere, ordinare v. gr. hortum ( KodWp II p. 95, a. 1294) , montes (i. fodinam IusMet p. 224, a. 1517) , praedium (depositis cmethonibus: DŁUG. LibBen I p. 76 ) , villam (ad meliorem cultum: PommUrk VI p. 321, a. 1208) ,
Item
convivium ( MARTIN. OP. Serm. p. 74 nlb. ). Occ. sq. abl. wyposażyć; instruere
MPH II (Ebbo) p. 43 (= p. 71 W.) : aecclesias construens ... omnique ornatu aecclesiastico diligenter i-ns.
B.
1. ustanowić, wprowadzić; constituere, statuere , praec. leges sim., item adictum ( AGZ XV p. 263, a. 1489) , consuetudinem ( ArHist X p. 249, a. 1565) , concordiam, treugas pacis (inter aliquos: ZabDziej I p. 55, a. 1449 ; CracArt II p. 338, a. 1537) , vectigalia sim. ( KodMp II p. 287, a. 1290 et saepius), liberum forum ( ib. p. 29, a. 1223) , beneficiolum ( KodKKr I p. 14, a. 1213), etiam cultum divinum (in Cracoviensi ecclesia: KodMp IV p. 303, a. 1435) , missam perpetuam ( CracArt I p. 104, a. 1439 ; AKap Sąd III p. 378, a. 1500).
N.
processum naturae (de Deo GŁOG. Alex. II fol. A Ib) , sacramentum (de Christo StSyn III p. 6
et saepius). Inde part. praes, loco subst. , cf.
INSTITUENS.
2. ustalić, wyznaczyć, określić; designare, praescribere, indicere, v. gr. conventum sim. ( DŁUG. Hist. I p. 406 = II p. 171 ed. nov. et saepius; additur pro aliqua die ib. IV p. 259 ; AKapSąd III p. 103, a. 1506) ;, expeditionem bellicam ( AKap Sąd III p. 72, a. 1489 et saepius), diem (conventionis: Dogiel I p. 14, a. 1461) , viam ( Tom. III p. 218, a. 1514) , loca (pro fornacibus et parietibus in fodina salis: IusMet p. 129, a. 1393) .
N.
actiones alicuius (syn. dirigere : Tom. X p. 454, a. 1528). Occ. constr. sq. dat. personae
MARTIN. OP. Chr. p. 176 : Aurelianus ... porcinae carnis vsum populo i-it.
APozn I p. 69 (a. 1440) : solucionem ... facere prout eis super terminos solucio est i-ta.
3. postanowić, zamierzyć; decernere, constituere.
Additur
in animo ( Tom. I p. 51, a. 1509).
Constr.
a. sq. (acc. c. ) inf. b. sq. enunt. fin.
N. locut. impers.
institutum est (sq. inf. vel enunt. fin. saec. XV—XVI).
4. wszczynać, rozpoczynać; incipere, inire , v. gr. tractatus, negotium concordiae (cum aliquo: Tom. II p. 66, a. 1512 ; ib. XIV p. 447, a. 1532).
Praec. iur.
actionem (contra aliquem : KodUJ V p. 2, a. 1549) ; simili sensu querelam ( ArPrawn VII p. 195 : de vi querella i-atur ); item iudicium ( ib. p. 176 : is, cui detractum ... aliquid est, iudicium i-at ).
II. aliquem
1. mianować, wyznaczyć, wprowadzić (do pełnienia jakiejś funkcji); designare, creare, ad munus gerendum introducere.
N. glossam Pol.
RFil XVI p. 349 (saec. XV in.in) : «namenye» i-it.
Additur
legitime ( StSyn III p. 34 ) , canonice ( KodMp IV p. 154, a. 1416) , de iure ( DŁUG. LibBen I p. 16 ).
Constr.
a. sq. dat. (abl. ?)
ChrMP p. 530 (= p. 58 K.) : Casimirus dux ... nepotem Sironis ... praefecturae officio i-it.
KodUJ II p. 244 (a. 1465) : duo altariste altari praefato i-ndi et investiendi.
Cf. Th. VII 1,1990,19 sq. b. sq. abl.
KADŁUB. p. 178 : Sironis nepote ... Gdanensi marchia i-to (cf.
KomKadł p. 326 ) . c. sq. ad.
N. locut.
ad meliorem statum :
AAlex p. 287 (a. 1503) : volens subditos terrarum Prussiae ad statum i-re meliorem.
d. sq. de:
KodMp IV p. 7 (a. 1386) : fundator ... ad dictum altare ... Martinum ... presbyterum ... nobis presentauit de eodem altari i-ndum.
DokImbr p. 103 (a. 1413) : quatenus ipsum presbyterum de eadem ecclesia dignetur i-re et investire episcopus.
Ita passim. e. sq. in c. acc.
KodMp IV p. 392 (a. 1441) : episcopus ... Martinum in eandem ecclesiam i-re recusauit.
AKapSąd III p. 368 (a. 1472) : Anna ... Hermanum ... i-it in eius heredem universalem in omnibus ... suis bonis.
N. locut.
in et ad possessionem (altaris: KodUJ III p. 139, a. 1487). Occ. sq. glossa Pol.
AGZ XIV p. 437 (a. 1455) : super hoc iudex ... accepit memoriale ... et i-it eos «v othbydzu» (i. liberos a crimine ).
2. kształcić, uczyć; erudire, docere.
N. constr.
a. sq. dupl. acc.
DŁUG. Hist. IV p. 659 : Lithuani ipsum Casimirum ducem linguam et mores suos i-unt.
b. sq. abl. , v. gr. moribus ingenuis et gravibus ( DŁUG. Op. p. 13 ) vel paternis (peroptime id. Hist. I p. 82 = I p. 141 ed. nov.) . c. sq. de :
KodKWil p. 103 (a. 1417) : Mathiam prepositum Vilnensem ... de ydiomate Samagittico sufficientissime i-tum.
3. (singulare) refl. wystąpić (w obronie kogoś); pro aliquo se opponere (Pol. postawić się ad verbum reddi videtur)
AGZ XVIII p. 177 (a. 1478) : Sigismundus violenter detinuit Andream ... hominem ... Prandothe, pro quo homine se i-it Prandotha, quod esset servus (cf. ib. infra Prandotha ... luit penam ... quia... coram eodem iure defendebat violenter Andream ... per Sigismundum violenter detentum).
III. fungitur vice vocis restituendi:
KADŁUB. p. 82 : princeps Selislaus manu mutilatur, pro qua ob virtutis insingne auream illi Boleslaus i-it (v. l. restituit).
CantMAe I nr. 39, v. 8b (saec. XV in.) : ad uisum (ed. usum) i-ti ceci, claudi, surdi, muti illustrant Cracoviam.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)