- F.
- Th.
- Bl.
- L.
- A.
- N.
- K.
[
3.
pl.
ind.
impf.
act.
instantes erant:
GALL
p. 57,3
:
erant ... parentes ... ieiuniis et orationi instantes.
Cf.
Th.
VII 1, 2003,1. formas
perf.
c.
insisto
communes habet.
ind.
perf.
act.
insteti
etc.: 1.
sg.
SSrSil I
p. 416 (a.
1482)
:
ego ... ad hoc diligenter insteti,
ut etc.
Tom. XII
p. 133 (a.
1530)
:
nuntium ... misi ... instetique, ut etc.
Ita saepius. 3.
sg.
cf.
infra 765,40 et
RachJag p. 330 (a. 1406) : tunc tempore instetit diluuium aque.Ita vulgo usque ad saec. XVI. 1. pl. infra 765,37. 3. pl. con. perf. act. insteterint
*Tom. X p. 171 (a. 1528) : licet ... id petierint et insteterint.3. pl. con. plp. act. instetissent infra 39. pass. : instatur (impers. ) cf. infra 767,40 et Th. VII 1,1999, 35. inf. praes. instari infra 768,11. impers. instatum (instandum) est infra 765,15 et 41. Cf. Th. VII 1,1999,35.]
I.
intrans.
A.
1.
propr.
et in imagine
a.
stać, być
postawionym gdzieś, znajdować się; in
vel super aliqua re stare, positum, erectum esse (saec. XVI).
Constr. sq.
in c.
abl.
b.
wspierać się na czymś, opierać, spoczywać;
(in)niti, insistere (saec. XVI).
Constr. sq. dat.
2.
transl.
a.
trwać przy czymś stanowczo, upierać się;
persistere, perseverare in
aliqua re.
Constr. sq.
ut.
b.
gorliwie się czymś zajmować, przykładać się do
czegoś, oddawać się czemuś, pogrążać się w czymś; alicui rei incumbere, studere, operam dare, studiose ad
aliquid accedere
,
v.
gr. eruditioni (sedule:
DŁUG. Op.
p. 13
)
, orationi et devotioni (
VINC.
p. 425
)
, studiis litterarum
(
ChrPol
p. 620
)
sim.
Constr.
α.
sq.
dat.
β.
sq.
in
c.
abl.
KodMp IV p. 263 (a. 1431) : qui per plures annos ... in diuinis instetissent.
γ.
sq.
pro:
StKapWł p. 134 (a. 1506) : executores ... pro sepultura i-bunt.
c.
starać się o coś, zabiegać, dbać, usilnie dążyć do
czegoś; consulere, prospicere alicui
rei, eniti, contendere
VSt p. 365 : nuncii Cracoviensis ecclesie super sui negocii promocione i-rent.
KrMU p. 91,76 (a. 1427) : ludendo pro lucris i-bat.
AKapSąd III p. 365 (a. 1469) : i-ret non solum pro bonis suis temporalibus, sed eciam pro honore suo.Ita saepius usque ad saec. XVI.
Constr.
α.
sq.
de:
Tom. XIV p. 691 (a. 1532) : de foedere tanti temporis obtinendo i-bis.
β.
sq.
pro
(supra).
γ.
sq.
super
c.
abl.
(supra),
δ.
sq.
ut:
CanMAe I nr. 10, v. 9b (saec. XIV) : gens Polonorum i-at, ut martyr ... beatorum iungatur cathalogo.
d.
domagać się usilnie, uparcie żądać, nalegać,
nastawać,
błagać; efflagitare, extorquere,
expetere,
urgere.
Adduntur
abl.
,
v.
gr. instantiis opportunis (
JANKO
p. 702
)
, petitionibus, precibus (frequenter ac intente infra 45;
KodWp II
p. 482,
a. 1335
et saepius), pulsando (
Tom. XVI 1 ,
p. 530, a.
1534)
, velis remisque (
ib. XIV
p. 15
,
a. 1532)
; item
adv.
,
v.
gr. diligenter (
StPPP VI
p. 224, a.
1532)
, prompte (
DŁUG.
Hist. I p. 102 = I
p. 162
ed. nov.)
sim.
N.
locut.
impers.
instat necessario
jest rzeczą konieczną;
i. q. necesse est
KomPolit p. 184 (a. 1410) : cum non sit processus in infinitum in causis ... instat necessario, ut ad causam causarum ... deveniamus.
Constr. indicatur (cui) a quo
α.
sq.
dat.
β.
sq.
ab:
ArHist X p. 220 (a. 1553) : a ... domino episcopo ... instandum et petendum esse, ut etc.
γ.
sq.
apud:
CodEp III p. 361 (a. 1489) : ut i-em et laborem apud maiestatem vestram, ut ligam revocare ... velit.
ZabDziej III p. 1 (a. 1490) : debet apud ... fratrem ... i-re, ut solvat fideiussoriam.
Dogiel I p. 186 (a. 1530) : conciunctim apud sedem apostolicam i-re cum effectu expediendi ad obtinendam dispensationem ... nec non ... ut etiam ... sponsalia ... contrahere libere valeant.Ita vulgo saec. XV— XVI.
δ.
sq.
coram:
ArPrawn X p. 415 (a. 1414) : super quibus expensis ... Margaretha coram nobis iudicibus i-bat ... satisfaciendum esse.
ε.
sq.
erga:
SSrSil I p. 347 (a. 1482) : i-erunt ... unanimiter erga ducem, ut de ... absolutione ... provideret.Indicatur ad quid vel in qua re
α.
sq.
ad:
KodKKr I p. 18 (a. 1224) : ad quod et comes ... presens i-bat.Cf. Th. VII 1, 2003,25 sqq.
β.
sq.
pro:
KodKKr I p. 212 (a. 1338) : parte aduersa ... pro ... reddicione iusticie petente fortiter et i-nte.
CodSil V p. 239 (a. 1340) : nos ... abbati ... persuasionibus ... et monitis ... pro recepcione ... fratrum ... instetimus oportune.Ita saepius. Cf. Th. VII 1, 2003,32 sqq.
γ.
sq.
super
c.
abl.
ZabDziej III p. 329 (a. 1494) : qui instetit super taxacione processuum.
RHist III p. 334 (a. 1510) : super hoc instatum fuerit apud eandem sedem.
δ.
sq.
(acc.
c.
)
inf.
ε.
sq.
enunt.
obi.
c. ut.
ζ.
sq.
enunt.
obi.
c. quomodo
vel quod:
PommUrk V p. 132 (a. 1313) : nobis frequenter ac intente suis precibus i-erunt, quod etc.
ArPrawn X p. 432 (a. 1414) : pars vero Johannis ... i-bat, quomodo deberent evadere querelas.Cf. Th. VII 1, 2002,60 sq.
B.
1.
propr.
et in imagine
a.
α.
stać blisko, zbliżać się, nastawać; proxime futurum vel praesentem esse, appropinquare, venire,
adesse.
Praec.
part.
praes.
(nunc, proxime, proximo) instans (de anno, die, festo sim.)
nadchodzący, najbliższy; proximus, proximus sequens.
Per abundantiam dicitur
AKapSąd II p. 14 (a. 1415) : ad nunc i-ns festum s. Michaelis proxime venturum.Glossae Pol.
ArLit III p. 103 (a. 1450) : i-at «nastagye».
AGZ XV p. 186 (a. 1476) : pro authumpno nunc i-nti alias «na ta yesyen przislo».
Inde etiam de eventibus, quae in tempore fiunt,
v. gr. conventione,
itinere sim. N. (de loco)
zaczynać się;
incipere
PommUrk IV p. 302 (a. 1308) : ubi campus Morniz i-at et campus ville Pynnow terminatur.Occ. dochodzić, dotykać (o linii); accedere, attingere (de linea)
FRANCO p. 370 : latus tabulae ... oppositum, cui linea medie noctis i-at orthogonaliter etc.
β.
de rebus adversis, gravibus
sim.: występować, pojawiać się, grozić, zagrażać, zachodzić, zdarzać
się; apparere, imminere (de damno, periculo, diluvio
sim), contingere, evenire,
esse, exsistere
,
v.
gr. de difficultate (
CodVit
p. 829,
a. 1429)
, necessitate (
NIC. BŁ. Tract. fol. a VIa)
sim.
γ.
przypadać (w jakimś czasie); cadere, fieri, accidere (certo quodam tempore)
CodEp II p. 478 (a. 1439) : die tali festum i-at Divisionis Apostolorum.
KodUJ IV p. 150 (a. 1535) : in quo festo prima i-bit solutio pro prima rata.
N.
locut.
stipendium instat
żołd zostaje wypłacony; solvitur
SSrSil XIV p. 135 (a. 1488) : stipendium eis non antea, nisi dum hic conscribentur, i-re debet.
Constr. ad a—c:
αα.
abs.
β
β.
sq.
dat.
γ
γ.
sq.
ab. δ
δ.
sq.
in
c.
abl.
AGZ XVI p. 412 (a. 1491) : propter ... inundacionem aquarum, que nunc i-ant in omnibus partibus.
b.
napierać, nacierać, atakować, ścigać;
hostiliter aggredi, invadere, persequi, insequi,
praec.
fugientes.
Additur
a tergo;
item
evaginatis gladiis (magis ac magis :
AKapSąd III
p. 204,
a. 1520)
,
mordaciter (
GALL
p.
102,7).
Occ.
(de canibus) tropić; investigare, (in)sectari.
Constr. abs. vel sq. dat.
c.
iur.
t. t.
iudicio, iuri
stawić się w sądzie;
coram iudicibus adesse,
astare (praec. absente adversario)
KsgGrWp II p. 264 (a. 1398) : Sobco instetit judicio, ut faceremus sibi justiciam et constitueremus terminos suos obtentos.
StPPP XI p. 256 (a. 1472) : Fox posuit suum fideiussorem Sygmun et ... Sygmun debet solvere mediam marcam Hanusowij ... et hoc primo iudicio i-ant omnes.
Ib. p. 260 (a. 1513) : filius Naysaris non paruit in primo iudicio, sed fideiussores lucrati sunt in primo iudicio ... et super hoc primo iudicio i-at Hannusz ... erga filium Naysar.Ita saepius ib. Glossa Pol.
StPPP IX p. 232 (a. 1535) : per suum ... legittimum virum ... i-ntes alias «vstayacz» iurj, quia etc.
Eodem sensu
terminum
(e
Pol.
ustać rok)
PrPol p. 360 (a. 1393) : Maczko ... contra Nicolaum terminos astitit et ... Nicolaus similiter, postea Nicolaus vias recessit ipso Maczkone comparente et contumaciam Nicolai accusante et tunc nescitur, utrum per hoc i-stitit terminum.
2.
transl.
a.
powstawać, występować przeciw komuś
(czemuś), zwł. z oskarżeniem w sądzie, oskarżać,
skarżyć; adversus, contra aliquem iure
procedere, accusare, lege
cum aliquo agere
PP II p. 202 (a. 1454) : multis modis ... coloribus et exquisicionibus ... contra ... pacis obseruanciam ... i-istis et nixi estis.
AGZ XII p. 365 (a. 1475) : quilibet eorum per se i-bat contra ... Nicolaum ... pro depascacione segetum.
Ib. XV p. 303 (a. 1493) : procurator ... Anne ... paratus fuit respondere cuilibet, qui contra prefatam dominam i-ret.
StPPP II p. 882 (a. 1491) : si aliquis ... ipsam Barbaram pro aliquo inculparet aut contra ipsam i-ret.Ita saepius saec. XV—XVI.
Syn.
inculpare
N.
glossam
Pol.
AGZ XIV p. 89 (a. 1443) : ibidem Bogdan i-bit alias «ma fordrowacz» pro furto inculpato super Barbaram kmethonissam. Indicatur qua pro re
α.
sq.
pro
(ut supra).
β.
sq.
quod :
ARect I p. 436 (a. 1501) : Vlricus ... i-stitit iussu domini sui contra Matheum ... quod I aureum non ... solvit.Occ. występować przeciw komuś (czemuś) w dyspucie naukowej na uniwersytecie; aliquem (aliquid) in disputatione in universitate habita oppugnare, cum aliquo disputare, argumentando contendere
ArLit I p. 77 (a. 1521) : in quolibet libro faciendo principium contra dicta et conclusiones eius, vel qui mecum concurrerit legendo, i-re.
Ib. p. 83 (a. 1521) : qui doctor novus aliquot argumentis contra dominum baccalaureum brevissime i-at.
b.
log.
t. t. przeciwstawiać (się),
tj. wprowadzać zdanie przeciwstawne (lub sprzeczne);
(se) opponere
i. propositionem alteri propositioni oppositam
vel contrariam facere,
inducere (Gr. ἐνίστασθαι
redditur)
BYSTRZ. AnalPr fol. o IIa : omnis instantia fertur opposite propositioni, sed opposite propositiones, quibus i-atur, sufficienter concluduntur per primam et terciam figuras ... quia contra vniuersalem affirmatiuam i-atur per vniuersalem negatiuam vel per particularem negatiuam et contra vniuersalem negatiuam i-atur per vniuersalem affirmatiuam vel per particularem affirmatiuam (cf. ib. contextum).
Ib. fol. o IIb : philosophus ponit artem generalem ad inueniendum instantiam dicens, quod si qui velit i-re vniuersaliter, debet sumere medium ad syllogisandum supra subiectum propositionis, contra quam secunda (i. sequenda ) est instantia vt, si quis velit i-re contra istam: omnium contrariorum est eadem disciplina, debet sumere opposita pro medio, qui vero vult i-re particulariter, debet sumere medium pro subiecto propositionis, contra quam fit instantia, et fiet syllogismus in tercia figura vt: qui vult i-re particulariter contra dictam propositionem, debet sumere pro medio notum et ignotum, que sunt particularia.Ita saepius ib.
N.
vocaliter
zaprzeczać, zbijać, odpierać słowami;
verbo negare, improbare, refutare, redarguere
BYSTRZ. AnalPost e Va : dignitas est propositio per se nota ... quia non cognoscitur per syllogismum aut per demonstrationem, sed lumine naturali intellectus, vnde quamuis contra eam possit i-ri vocaliter, mente tamen non potest negari.
Eodem sensu extra textus phil.
ArHist V p. 244 (a. 1332) : magistra monialium dixit ... quando Christus in celum ascendit, nonne duxit corpus suum secum ... tunc ipsa Adelheyd volebat de hoc i-re.
II.
transl.
1.
aliquem
uciskać, gnębić, dręczyć, nie dawać spokoju;
fere i. q. premere, sollicitare.
N.
constr. sq. abl.
CodEp I 1, p. 51 (a. 1418) : nisi me ... tanta importunitate i-ret.
2.
aliquid
domagać się usilnie, żądać, nalegać; (ef)flagitare, expete
re
(saec.
XV—XVI).
Cf.