- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- NGl.
- B.
- L. (
- H. et
- K. pl.)
I.
1.
dotyczący (dziedziny) obyczajów,moralny, etyczny; qui
ad mores pertinet.
N. locut.
morale est alicui
jest w zwyczaju;
i. q. moris alicuius est (saec. XV).
Iuncturae notabiliores (praec. Phil.)
actus (
WROCŁ. EpitConcl fol. q Vb
;
item
actio :
JAC. PAR. Tract . fol. C Ia), bonum ( GŁOG. Anal. fol. RR IIa et saepius), circum stantia ( STOB. Aret. fol. c VIIa) , contrarium (opp. naturale : BYSTRZ. Top. fol. y IIb) , ens ( GŁOG. Don. fol. D Va) , habitus ( WROCŁ. Epit. fol. i IVa et saepius), iustitia (distinguitur a divina et legali : MATTH. OpTheol p. 99 ) , virtus (definit
WROCŁ. EpitConcl fol. p Vb : uirtus ... m-is ... est quidam habitus, qui habentem perficit et eius opus laudabile reddit; opp. contemplativa: KomPolit p. 188, saec. XIV ex. ; intellectualis ib. p. 183, a. 1410), item neglegentia ( CodSil XV p. 17, a. 1436) , etiam mors peccatoris (opp. corporalis et perpetua: CodEp II p. 325, a. 1434) .
Praec.
philosophia (disciplina, scientia)
według średniowiecznych komentatorów Arystotelesa dział filozofii dotyczący praktycznego postępowania
człowieka (obejmujący etykę,
politykę i ekonomię);
ex sententia m.
ae. Aristotelis commentatorum definit
KomPolit p. 188 (saec. XIV ex.ex) : sciencia practica seu m-is dividitur in tres, scilicet ethicam id est m-em, et economicam id est dispensativam, et politicam id est civilem (cf. STOB. Parv. fol. A Ia).
Inde
libri morales Aristotelis
i.
Ethica, Oeconomica, Politica (
KomPolit
p. 175, saec.
XV ex.).
Occ.
logica (
MatFil VI (XVII)
p. 83
(a. 1424)
:
philosophia m-is habet specialem logicam ... et hec vocatur logica m-is seu
dyalectica
), item (per iocum)
grammatica (
KrMU p. 87,52, saec. XV in. : studentes ... a modis virtutis declinantes contra m-em gramaticam pro modis significandi legunt libros amandi).
N. inscriptiones
librorum
α.
Cato Moralis
pochodzący z w. III zbiór maksym
moralnych;
sententiarum, quae ad mores
emendandos valent, collectio
saec. tertio p.
Chr.
n. conscripta
ArPrawn I p. 367 (a. 1527) : legantur ... in ... scholis diligenter libri Evangeliorum, epistolae Pauli, Catho M-is etc.
β.
Speculum Morale
określenie dzieła encyklopedycznego Wincentego z Beauvais ; de opere Vincentii Bellovacensis, quod Speculum Maius inscribitur
AKapSąd I p. 205 (a. 1515) : Speculum M-e Vincentii (inter varios libros enumeratur ).Abs. loco subst.
a.
moralis,,
-is
m.
filozof moralny, etyk; qui
moribus investigandis operam dat
JAC. PAR. Serm. fol. 44b : dicit m-is: nam leuius ledit quidquid preuidimus ante.
Ib. fol. 65b : Seneca et m-es dicunt: accepti beneficij memor esto.
b.
morale,,
-is
n.
moralność;
mores
StMed XIX 2, p. 158 (a. 1449) : audacitas est vitiosum m-e.
c.
moralia,,
-ium
n.
zagadnienia moralne, dziedzina moralności; ea quae ad mores pertinent
WŁODK. Op. p. 418 : si contra legem faciunt Judaei in m-bus.
STOB. Parv. fol. A Ia : m-is philosophia ... tractat m-ia, hoc est vicia et virtutes.Ita saepius in textibus phil. Cf. Th. VIII 1473,16 sqq.
N.
appellationem libri Gregorii Magni, qui inscribitur Moralia in
Job
ZABOR. Tract. p. 44 : apud Gregorium in M-bus dicitur etc.
AKapSąd I p. 205 (a. 1515) : M-ia beati Gregorii.Occ. przepisy moralne; praecepta, quae ad mores pertinent
NIC. BŁ. Serm. I p. 182 : iugum veteris legis ... erat graue propter multiplicitatem m-ium.Cf. Th. VIII 1473,29 sq.
2.
sensus
moralny sens (Pisma św.);
Scripturae
s. sensus translatus,
qui ad mores emendandos pertinet
(saec. XV).
Simili sensu
abs. loco subst.
morale,,
-is
n.
JAC. PAR. Serm. fol. 152b : misit Christus digitos in auriculas eius surdi et m-e aliquod singulare nobis ostendit, digiti enim Dei gratiam Spiritus Sancti significant.Cf. Th. VIII1474,9 sq.
II.
1.
moralny, zgodny z zasadami moralnymi;
morum doctrinae congruus,
honestus
GŁOG. Anim. fol. A IIb : philosophia et eius studium ordinatur in vitam m-em sicut in finem.Cf. Th. VIII 1474,20 sqq.
2.
czynny, oddany życiu czynnemu;
(de rebus) activus, (de hominibus)
vitae activae deditus
ZABOR. Tract. p. 32 : ei homini vita humana, id est m-is et politica competit.
Ib. infra homo m-is, id est vitam activam seu politicam ducens, pro posse debet laborare, quod vivat vita contemplativa.