- Th. (rec.),
- S.
- Dc.
- B.
- L.
- A.
- H.
- N.
- K.
[abl.
sg.
marschalle
?
PP II
p. 99 (a.
1450)
:
presentibus ... Iohanne ...
castellano Iohanne ... aule regie
marschalle.]
I.
equorum
masztalerz,
koniuszy; agaso, stabularius
KodLit p. 256 (a. 1419) : Namur ... illustris principis ... Alexandri marschalcus equorum.
StPPP II p. 683 (a. 1463) : canonicus ... conuentum ... condempnauit, quia Nicolaum marsalcum ... de Cracouia «roztrucharza» apud ipsos arrestatum juri non statuit.Nescio an huc pertineat
GLb p. 61 : mariscallus (ed. maniscal-) «dworny koval».
II.
marszałek, honorowy urząd dworski; aulae principis
procerumve Ecclesiae magistratus superior
KodWp I p. 182 (a. 1238) : testes ... sunt ... Andreas castellanus de Kalis ... venator Lutogneus, mareschalcus Simon, Marsus dapifer.
PommUrk II p. 232 (a. 1270) : testes ... nobilis uir comes Hinricus ... Vlricus marskalcus ... milites.
Lites I p. 343 (a. 1339) : magister Ordinis Cruciferorum nunc, tunc vero marescalcus.
KodMp III p. 121 (a. 1358) : presentibus ... Iohanne Iura castellano ... Pelca marsalco et subagazone Cracouiensi.Ita passim saec. XIV—XVI.
Syn.
subagaso (cf.
),
senaschalcus (
KodPol II
p. 758, a.
1375).
Distinguitur
α. regni (Poloniae:
KodPol I
p. 222,
a. 1362
et passim; additur magnus:
Tom. XVI 2,
p. 160, a.
1534
; maior:
WAPOW. Chr.
p. 209
)
.
Simili sensu
regis (
KodKWil
p. 311, a.
1471)
,
item generalis (
IurMas II
p. 19, a.
1474)
, supremus (
ArPrawn VI
p. 209, a.
1554).
Opp.
curiae (
DokMp IV
p. 117, a.
1360
et saepius), aulae regiae (
ŹrWaw II
p. 157, a.
1514),
item curiensis (
StPPP VII
p. 600, a.
1424
;
KsgPrzKr
p. 340,
a. 1494).
Explicatur
StPPP VII p. 41 : regni et curiae nostrae Poloniae regis marsalcorum ... officium est omnibus caerimoniis nostris et curiae nostrae superintendere, aulicos nostros conscribere ... hospites et senatores regni excipere ... et generaliter omnia tam in curia nostra quam in domibus, cameris, mensis regiis ... constituere, providere et dirigere. Ib. infra quia ... marsalcus regni ab aula nostra saepius abesse consueverit, aequum ... est, ut absente eo marsalcus curiae non ignoret prosequi ... illa omnia, quae per marsalcum regni ... in curia nostra directa erant (ib. latius mariscalcorum munera describuntur ).
ArPrawn VI p. 209 (a. 1554) : supremus marschalcus ad omnem officii actionem vocare debet marschalcum curiae.
β. (Magni Ducatus) Lithuaniae (
CracArt I
p. 202, a.
1474
;
AKapSąd III
p. 136, a.
1509
; additur generalis
*Dogiel I
p. 213, a.
1548)
, Moraviae (summus:
KodKKr I
p. 253, a.
1354).
γ. (Ordinis) Cruciferorum
(cf.
supra 35
-6
;
;
DŁUG.
Hist. II p. 295 = IV
p. 43
ed.nov.
; additur generalis
*Lites II
p. 84,
a. 1413).
Simili sensu
Prussiae (
IurMas II
p. 10,
a. 1472).
δ. ducis (Wytholdi:
RachJag
p. 398,
a. 1412)
, principis (Masoviae
KsgRWar
p. 208,
a. 1506)
, archiepiscopi (Gnesnensis:
AKapSąd II
p. 59, a.
1424
;
; Plocensis:
ŹrWaw III
p. 41,
a. 1518).
Ad rem
cf.
Bardach, Historia państwai prawa
p.
461.
III.
scacalis
wieża (figura szachowa);
latrunculus turris formam habens
DŁUG. Clen. p. 75 : familia Pyrzchala rochum sive scakalem marschalcum nigrum in campo albo defert (cf. id. Hist. III p. 163 = V p. 182 ed.nov.).