General
Full Entry
More

INFORMO

Grammar
  • Formsinformo, informans,
  • Etymologyancient Latin
  • Inflectional type -are, -avi, -atum -ntis
  • Part of Speechnoun
  • Gender
Meaning Outline
  • I. propr.
    • 1. formare, figurare, fingere
      • a. concr.
      • b. abstr.
    • 2. + bona, hereditatem utilitates (et profectus) monasterii, villae agriculturam mansos (prout melius poterint mellificia facere, disponere in rectum statum redigere, disponere, constituere,
  • II. transl.
    • 1. erudire, instruere, docere. admonere, impellere discere.
      • α. + interrogationem iudicem instruere, quomodo causam, quam diiudicaturus est iudicet (de iudice superiore)
      • β. + (loqui) contra aliquem p, 439 partem (vel testem) in iudicio instruere
    • 2. + informatum reddere notitiam alicuius certiorem facere certiorem fieri
    • 1.
      • m.
      • n.
  • III. phil. forma (cf. supraIII 307,30 sqq.) instruere
  • IV. + in destruere, corrumpere

Pełne hasło

INFORMO, -are, -avi, -atum
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • B.
  • L.
  • A.
  • N.
  • K.
I. propr.
1. nadawać kształt, kształtować, wytwarzać; formare, figurare, fingere
a. concr. , v. gr. vas (syn. figurare: VITELO Opt. p. 62 ) , res (subtilius, de picturis: id. Persp. p. 176 ).
N.
colorem :
VITELO Opt. p. 464 : colores ex commixtione sui i. luminis lunae i-ti inficiuntur nec accedunt ad summam formae sibi propriae.
Item
aliquid colore zabarwiać; colorare:
ib. p. 61 : patet de luce transeunte uitreas fenestras, quę illorum uitrorum coloribus i-atur secum formas illorum colorum super obiecta corpora deferendo.
Etiam rubigine (livoris : NIC. POL. p. 44, v. 23 ). Occ. sensu latiore i. fere q. zakładać, budować; instituere, construere, v. gr. ecclesiam (artificiis subtilitate proportionabiliter: DŁUG. Hist. II p. 80= III p. 95 ed. nov.), fontem (i. fodinam) salis ( KodMp II p. 132, a. 1373) , molendinum ( KodWp III p. 101, a. 1358) , piscinam ( AGZ V p. 2, a. 1342).
b. abstr. , v. gr. imaginem Dei (in nobis: MARTIN. OP. Serm. p. 94 nlb. ), iura et consuetudines ( PreussUB I 2 , p. 57, a. 1258) , pacem, (syn. conservare: CodPom p. 89, a. 1173) .
N. iur.
sententiam i. q. ferre
KodMp IV p. 248 (a. 1428) : ad audiendum sentenciam per predictos dominos i-tam.
Praec. opt.
visum:
VITELO Opt. p. 202 : secundum dispositionem ... linearum reflexionis uisus necessario i-antur.
Item
superficiem visus ( id. Persp. p. 163 ) .
2. doprowadzać do należytego stanu, urządzać, wyposażać; in rectum statum redigere, disponere, constituere, praec. bona, hereditatem sim. ( KodWp I p. 497, a. 1284 ; ib. II p. 611, a. 1348 et saepius), item utilitates (et profectus) monasterii, villae sim. ( KodMp I p. 53, a. 1258 et saepius), agriculturam ( KodMp II p. 237, a. 1317) , mansos (prout melius poterint :
KodWp III p. 211, a. 1362) , arbores pro mellificiis (syn. cavare:
KodKKr II p. 8, a. 1322), item mellificia ( KodMp II p. 259, a. 1325 et passim; syn. facere, disponere : DokMp I p. 145, a. 1364 ; simili sensu apes:
Visit. p. 380, a. 1323 : scultetus libere locet et i-et apes et nullus alter ultra velle suum habebit i-re).
Part. perf. loco adi. , cf.
1. INFORMATUS I 1. Occ. nabywać; comparare
KodWp III p. 85 (a. 1358) : boves et iumenta per nos fuerunt statuta et i-ta pecunia nostra.
Ib. p. 102 (a. 1358) : molendinarius ... equos, ferramenta et cetera ... instrumenta debebit propriis sumptibus i-re.
II. transl.
1. kształcić, nauczać, pouczać; erudire, instruere, docere. Occ. i. fere q. namawiać, nakłaniać; admonere, impellere
KADŁUB. p. 78 : adolescentes ingenuos muneribus invitat et in patrum occisionem i-at.
Pass. uczyć się; discere.
N. constr. sq.
apud :
KsgCzer p. 11 (a. 1408) : nosco, quia i-tus est se furari aput te.
Praec.
iur.
α. wydawać instrukcję sędziemu odnośnie sądzonej przez niego sprawy (o sądzie wyższej instancji); iudicem instruere, quomodo causam, quam diiudicaturus est iudicet (de iudice superiore)
StPPP II p. 417 (a. 1438) : camerarij terrestres judiciales dominos in eadem causa interrogare debebunt et quidquid dicti camerarij fuerint i-ti pro eadem causa per dominos, tunc juxta eandem informationem inter partes decernere debebunt.
AGZ XV p. 51 (a. 1466) : terminos ... capitaneus per sex septimanas transposuit propter hoc, quia per maiestatem regiam i-ri debet, quomodo prefata causa debet iudicari.
Ita passim saec. XV. Simili sensu interrogationem iudicis
StPPP II p. 860 (a. 1487) : judicium decreuit ex interrogatione per ... regem et dominos consiliarios i-ta in causa Margarethe et Nicolai, quod etc.
β. udzielać wskazówek stronie (lub świadkowi) w sądzie; partem (vel testem) in iudicio instruere
StPPP VIII p. 111 (a. 1384) : pena ... quia iudicium destruit et in iudicio i-at.
Ib. p. 169 (a. 1385) : penam XV, quia aduersarium Jasconis ... i-uit.
Ita saepius saec. XIV-XV. Additur (loqui) contra aliquem
ib. p. 171 (a. 1386) : penam XV quia stans in iudicio i-erat alium contra Stasconem.
Ib. p, 439
( a. 1398) : pena, quia ... Iacussium ... contra Hancam ... i-uit.
Ib. p. 472 (a. 1398) : pena ... quia alium loqui i-uit in iudicio.
Ita saepius.
Item
post tergum
ib. IX p. 76 (a. 1468) : pars non debet partem i-re post tergum, sed recedendo a iure debet consiliari tantum, quantum iuris est.
2. zawiadamiać, informować; certiorem facere
KodWp III p. 84 (a. 1358) : de iumentis te i-amus, quod ... dimissimus aput te iumenta nostra.
AKapSąd II p. 31 (a. 1417) : male i-ns dominum regem extraxit dictam litteram.
Simili sensu informatum reddere ( Tom. V p. 179, a. 1520), item notitiam alicuius :
DokMp V p. 101 (a. 1409) : praesentium et futurorum volumus notitiam i-re, quod etc.
Mediopass. et refl. dowiedzieć się o czymś, zapoznać się z czymś; certiorem fieri
Lites I p. 38 (a. 1320) : iudices mandaverunt ... dari copiam coram eis propositorum ... ut quelibet earum partium super hiis ... coram eis posset et eciam ipsi iudices plenius i-ri.
ArPrawn I p. 17( a. fere 1400): prout i-ti sumus et ex relatu fidedignorum.
ArHist VI p. 97 (a. 1449) : domini comiserunt magistro Paulo se i-re ab hiis, qui talia audiverunt.
Simili sensu
animum suum :
AKapSąd II p. 76 (a. 1428) : dominus ... suspendit dictas causas ... ad i-ndum suum animum a domino archiepiscopo in omnibus causis.
AGZ XIV p. 97 (a. 1443) : dedimus ... ad interrogandum ... quomodo debeamus diffi nire ... et animum nostrum i-ntes dabimus ipsis partibus scitum.
Item intrans. ?
KodLit p. 362 (a. 1431) : prout de eo pluries a diu i-uimus.
ARect I p. 145 (a. 1478) : Anthonius asserebat a ... Valentino nichil i-sse (nisi utroque loco pron. refl. omissum ).
N.
se cum aliquo (e Pol. porozumieć się z kimś) aliquem consulere
KsgMaz I p. 82 (a. 1408) : si cum domino ... iudice nos i-bimus, tunc vobis litteram nostram mittemus.
Constr. ad
1-2: aliquem
a. abs.
b. sq. gen. (cf. Pol. uczyć (się), dowiadywać się c. gen. )
AConst p. 13 (a. 1244) : ecclesiarum rectores ... Polonicae linguae ad auctores exponendos pueris i-ti (cf. tamen KodWp I p. 322, a. 1257, ubi legitur Polonica lingua).
KsgCzer p. 294 (a. 1424) : lapsus est penam ... pro eo, quia testem ... Henrici rothe i-vit.
KodLit p. 359 (a. 1431) : Cruciferi huiusmodi treugae pacis existunt i-ti.
c. sq. acc.
TPaw IV p. 503 (a. 1392) : nec ullus sciuit juramentum eos testes i-re.
PP III p. 158 (a. 1448) : Barthkonem debet ... circa se habere, servare et i-re artificium.
Cf. , 7. Ita vulgo saec. XV-XVI, cf. Th. VII 1,1480,25 sq.
d. sq. abl. , v. gr. bonis moribus ( StSyn III p. 4 ) , virtutibus ( CantMAe I nr. 23, v. 6 a, saec. XIV) , doctrinis ( KrMU p. 114,40, saec. XV in.) , industria artis medicae ( StPPP X p. 74, saec. XIII in.) cett. N. locut. pass. α. informatione:
ArPrawn I p. 21(a. fere 1400): prout veridica informacione ... sumus i-ti.
β. fiducia nabrać otuchy; confidere
KADŁUB. p. 122 : huius mandati Glogovienses i-antur fiducia, vires colligunt.
e. sq. ad.
f. sq. de:
ArHist XII 2, p. 302 (a. fere 1410): de statu nostre provincie ... vos lator presencium i-bit.
Cf. Ita saepius saec. XV-XVI, cf. Th. VII 1,1479,39; 80 sq.
g. sq. in c. acc. ,
h. sq. in c. abl.
CodSil(M) I p. 45 (a. fere 1147): Sclavos incompositos in via morum et vitae rationibus i-re.
StSyn III p. 3 : in hiis i-ti clerici propheticam possint evadere sententiam.
Ita saepius saec. XV, cf. Th. VII 1,1479,84 sqq.
i. sq. pro, cf.
j. sq. super:
KodWp III p. 85 (a. 1358) : super hys omnibus ... nos quam cito potes i-re.
Cf.
k. sq. inf. cf. et Th. VII1,1480,17 sqq.
1. sq. enunt. obi.
KodKrak p. 209 (a. 1447) : i-ti sumus, quomodo ... consules Cracouienses ... ceruisiam ... propinare incipiunt.
Ita saepius. Cf. Th. VII 1,1480,65 sqq.
m. sq. enunt. interrog.
RachJag p. 556 (a. 1420) : petens i-ri a dominacione eius, quod (i. quid ) facere deberem.
Ita saepius, cf. et Th. VII 1,1480,26 sqq.
n. sq. ut fin. vel consecutivo
AGZ XVII p. 336 (a. 1496) : capitaneus ... i-vit iudicem, ut causam ipsam ad ius terrestre remitteret.
Ztschr. II p. 278 (a. 1497) : postquam eum i-bit, ut pro choro poterit ludere in organis.
Cf. Th. VII 1,1480,6 sq.
III. phil. t. t. udzielać formy; forma (cf. supraIII 307,30 sqq.) instruere
SŁUP. MixEl p. 159 : forma ignis non potest i-re aliud quam ignem.
GOST. Th. fol. e VI Ib : omnes res materiales sunt in intelligentia sicut in lumine i-nte et influente eis esse.
GŁOG. Hisp. fol. 5a : scientia est forma ipsius anime i-ns et qualificans ipsam animam.
N. part. Praes. loco
subst. informans,, -ntis n.?
STOB. Praed. fol. IIIa : adiectiua significant formam per modum i-ntis et ideo de nullo dicuntur vere nisi de eo, ad quod se habent per modum i-ntis.
Item part. perf. loco adi. cf.
1. INFORMATUS I 2.
IV. singulare (praefixo in negative sumpto) uszkodzić, zepsuć; destruere, corrumpere
AGZ IX p. 138 (a. 1492) : nocumentum ... per quod ... agger noster vel defluet vel i-retur notabiliter.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)