General
Full Entry
More

GENUS

Grammar
  • Formsgenus
  • Etymologyancient Latin
  • Inflectional type -eris
  • Part of Speechnoun
  • Genderneutre
Meaning Outline
  • I.
    • 1. abstr.+ saeculi origo, stirps, ortus.
    • 2. concr. familia, gens.
      • a. generatio,
      • b. progenies.
  • II. universitas eorum, qui (quae) origine naturaque coniuncti (-a) sunt
    • A.
      • 1. + humanum homines in universum.
      • 2. gens, natio, v. gr.
      • 3. + masculinum (femininum) sexus.
    • B.
      • 1. concr.
      • 2. phil. definitur
        • α.
        • β.
        • γ.
        • δ.
        • ε. + praedicamentale unum e decem praedicamentis quae dicebantur
        • a. gram.+ nominum doctrinam gram. m. ae. explicat
        • b. rhet.+ verborum 3. dicendi i. q. oratorium (saec. XV).
      • 4. + in genere in universum
  • III. geom. exemplar, unum mensura quaedam (superficiei)

Pełne hasło

GENUS, -eris n.
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • B.
  • A.
  • K.
I.
1. abstr. pochodzenie, urodzenie; origo, stirps, ortus. Dicitur saeculi :
KrMU p. 135, 36 (a. 1443) : regina Hedwigis ... iuxta g-us seculi diviciis ... afflueret.
N. locut.
genus ferre wywodzić się; i. q. ducere
VAdAnt p. 33, 4 : clericus ... regio sanguine g-us ferens.
2. concr. ród, rodzina; familia, gens. Definitur (1—2) gen. , v. gr. nobilium (item nobilitatis: ArHist VIII p. 467, a. 1411 et saepius),kmethonum ( AGZ XV p. 473, a. 1474) , famulitii (sordidum: KADŁUB. p. 54 ) vel adi. , v. gr. nobile et militare ( DŁUG. LibBen I p. 396 ) , civile ( ib. p. 185 ), rusticale ( Lites II p. 186, a. 1412) , plebeium ( AKapSąd III p. 38, a. 1473 ; additur et ignobile: StPPP VI p. 132, a. 1518). Occ.
a. pokolenie; generatio,
b. potomek; progenies.
II. odrębna grupa, odmiana, rodzaj; universitas eorum, qui (quae) origine naturaque coniuncti (-a) sunt
A. de hominibus
1. humanum rodzaj ludzki, ludzie; homines in universum.
2. naród; gens, natio, v. gr. Polonicum ( DŁUG. LibBen I p. 4 ) .
3. masculinum (femininum) płeć; sexus.
B.
1. de rebus concr. , v. gr. frugum, grani vel abstr., v. gr. alienationis ( KodKKr I p. 88, a. 1263) , probationis ( Lites I p. 94, a. 1339 et saepius), usurarum ( StSyn III p. 49 ).
N. locut.
discendi litterarum wykształcenie; litterarum studia
DŁUG. Hist. I p. 233 (= I p. 300 ed. nov.) : priscos principes Poloniae in discendi literarum g-e nunquam... exercitatos fuisse.
Occ. meton. hostile i. q. hostilitatis:
ib. V p. 242 : singula, quae potestatis regiae noverat, omni g-e hostili vastat.
2. phil. t. t. rodzaj; definitur
MatFil II p. 31 (saec. XV in.) : commentator i. Averroes ... dicit, quod g-us est forma universalis (cf. BYSTRZ. Log. fol. e IVb : g-us est species universalis).
Id. Log. fol. d VIIa : g-us est quod de pluribus et differentibus specie in eo quod quid sit praedicatur (cf. id. Top. fol. o IVb).
Id. Top. fol. y VIa : g-us accipitur dupliciter: uno modo pro natura limitata finita et positiua predicabili de pluribus differentibus in quid, alio modo generaliter pro magis communi, a quo non potest converti subsistendi consequentia.
Constr.
a. abs. b. sq. gen. c. sq. ad :
BYSTRZ. AnalPr fol. n VIa : syllogismus probatiuus est g-us ad dialecticum et demonstratiuum.
Id. AnalPost fol. i VIIIa : nominales ponunt ens esse g-us ad Deum et creaturas.
Distinguitur
α. logicum ( BYSTRZ. Log. fol. m. IIIb et passim). Simili sensu praedicabile ( ExPhys fol. m. Ib et saepius). Porro distinguitur superius ( BYSTRZ. AnalPost fol. m Ia ; item superveniens supra aliquid id. Log. fol. e Vb ), intermedium ( STOB. Aret. fol. i Ia) , subalternum ( BYSTRZ. Log. fol. d Va et saepius; subalternatum id. Top. fol. q IVa et saepius).
β. morale ( BYSTRZ. Log. fol. t IIa ; ; moris id. Top. fol. y IIb ), physicum ( id. Log. fol. m IIIa ), scibile ( STOB. Parv. fol. A Ib) .
γ. determinatum ( BYSTRZ. ParvLog fol. O IIIa et saepius; item assignatum, definitum, distinctum id. Log. fol. e Va ).
Opp.
indeterminatum ( id. Elench. fol. s IVa ).
δ. proprium ( BYSTRZ. Log. fol. e IIb et saepius; item propinquum ib. fol. b Ib ).
Opp.
remotum ( ib. ), extraneum (ad speciem id. AnalPr fol. 1 Ia ).
ε. praedicamentale kategoria; unum e decem praedicamentis quae dicebantur ( MatFil II p. 29, saec. XV in.in et passim). Simili sensu generalissimum ( MatFil IV p. 54, saec. XV et passim; cf. Th. VI 1903,15).
N. locut.
esse (poni) in (de, sub) aliquo genere:
MatFil II p. 29 (saec. XV in.in) : Deus est in g-e praedicamentali.
Ib. p. 19 (saec. XV in.in) : subiectum accidentis ... est de g-e cause materialis.
Ib. p. 33 (saec. XV in.in) : termini qui vere dicuntur de Deo, vere ponuntur in g-e praedicamentali.
BYSTRZ. Top. fol. q IVb : hec enim omnia sub eodem g-e, scilicet sub virtute.
3. gram.
a. nominum rodzaj gramatyczny (saec. XV); doctrinam gram. m. ae. explicat GŁOG. Alex. I fol. l IIa sqq.
b. verborum strona czasownika (saec. XV). 3. rhet. dicendi rodzaj retoryczny; i. q. oratorium (saec. XV).
4. locut. in genere w sposób ogólny, w ogóle; in universum
MARTIN. OP. Serm. p. 58 nlb. : opera ipsis convenientia non specificantur, sed proferuntur in g-e.
PommUrk II p. 480 (a. 1282) : sacerdos ... faciet memoriam ... illorum in g-e, qui benefecerunt ... domui supradicte.
Ita saepius.
Opp.
in specie ( DŁUG. Hist. III p. 484 ) , privatim ( id. Op. p. 367 ).
III. jednostka, sztuka; exemplar, unum
AGZ XII p. 3 (a. 1435) : septem g-a scrofarum, videlicet tres porcos, tres scrofas et unum «ozymczya».
Ib. p. 14 (a. 1437) : quinquaginta g-a scrofarum septem g-a equorum ... decem g-a owium, item quinque g-a tunicarum.
Ib. p. 53 (a. 1439) : quatuor g-a gallorum, quatuor panes.
N. geom. jednostka miary (powierzchni); mensura quaedam (superficiei)
MARTIN. p. 22 : iaceant in aliquo quadrato tria g-a penes unum latus, multiplicentur tria per tria et sunt 9 superficies quadrati, seu quot g-a iacerunt in superficie.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)