Ogólne
Pełne hasło
Więcej

PES

Gramatyka
  • Formypes
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana
  • Część mowy
  • Rodzajmęski
Znaczenia
  • I.
    • A.
      • 1. propr.
        • a.
          • α.
          • β.
          • γ. iur.+ poenam («koc») pedibus (sub pedem) iudicis ponere (supponere):
        • b.
          • α. + pede(-ibus), per pedes pedester.
          • β.
          • γ.
          • δ. + pede citato, cito, concito, veloci velociter.
          • ε. + pede lento lente.
      • 2.
      • 3. + aequo pede manibus et pedibus a pedibus (nuntius) non (ad) passum pedis in pede, in pedes pari modo (saec. XVI). omni studio (saec. XVI). cursor, nuntius (saec. XVI). statim, ilico
        • θ.
        • ι. + sedere in pede expeditionis ad bellum statim gerendum paratum esse
        • κ. + pedem in cymba Charontis habere mortem proximo tempore obiturum esse
    • B. + anterior (dexter prior primus posterior (dexter: sinister galli pellis pediculorum (vulpinorum) in nominibus insignium nobilium ungulae vestigium
  • II.
    • A.
      • 1.
        • a. pediculus, fulcrum, pars inferior, v.gr
        • b. pedamentum, palus, columna
      • 2. basis, ima pars alicuius rei, fundamentum
        • a.
        • b. + pontis:
        • c.
    • B.
      • 1. mensura longitudinis
        • α.
        • β.
      • 2. metrum, numerus.
  • III. nat.
    • 1. + accipitris Dryopteris filix-mas Schott
    • 2. + ancinus Lepidium ruderale Linn.
    • 3. + antica, aurina, cervinus Ranunculus repens Linn.
    • 4.
      • a. Anagyris foetida Linn.
      • b. Geranium Robertianum Linn.
      • c. Cissus vitiginea Linn.
    • 5.
    • 6.
      • a. Lycopodium Selago Linn.
      • b.
    • 7.
    • 8. + leonis Alchemilla vulgaris Linn.
    • 9.
      • a. Geum urbanum Linn.
      • b. Geum rivale Linn.
    • 10.
      • a. Brassica oleracea vel viridis Linn.
      • b. Mercurialis annua Linn.
    • 11.
      • a.
      • b. Lycopus Europaeus Linn.
    • 12.
      • a. Plantago coronopus Linn.
      • b.
      • c. Asplenium ruta muraria Linn.
    • 13. + picae Delphinium consolida Linn.
    • 14. + porcinus Peucedanum cervaria Cusso.
    • 15. + pulli Portulaca oleracea Linn.
    • 16. + sorcus Delphinium consolida Linn.
    • 17.
      • a. + virtulis, Polygonum bistorta Linn.
      • b. Arum maculatum

Pełne hasło

PES, pedis m.
  • F.
  • G.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • B.
  • L.
  • A.
  • N.
  • K.
  • O.
[generis f.
CodVit p. 692 (a. 1425) : iustitia osculetur pedes vestras.
GLr p. 168 : pes antica. Ib. paulo infra :pes aurina.
impedibus scribitur pro in pedibus:
KodKKr II p. 448 (a. 1419) : laborauit suis impedibus diuersorum morborum ... infirmitate.]
I.
A. hominum
1. propr. Glossa Pol.
GŁOG. Alex. I fol. 27b : pes ... «noga».
Occ. in cognomi nibus
KsgŁawKr p. 17 (a. 1367) : Pesco cum spisso p-e.
KsgKaz p. 2 (a. 1369) : Jano cum curvis p-bus, calatifex.
Ib. p. 252 (a. 1390) : Miczeko cum curvo p-e III grossos dedit.
Iuncturae sollemniores
a. verbales
α. pedem (-es) amovere, conferre, efferre, ferre, figere, infigere, levare, movere, ponere, proferre, referre, retrahere, trahere, sim., cf. s. v .v.
β. pede aliquem(-id) atterere, calcare, conculcare, obterere, percutere, trudere, sim., cf. s. v .v.
γ. iur. poenam («koc») pedibus (sub pedem) iudicis ponere (supponere):
AGZ ΧΙII p. 511 (a. 1466) : capitaneus ... «coczkocz» decrevit ponere sub p-em sinistrum et ipsum iudicem ipse capitaneus expurgavit.
StPPP II p. 861 (a. 1487) : ius decreuit supponendam esse penam pedibus iudicis.
b. adverbiales
α. pede(-ibus), per pedes pieszo; pedester.
β. pede(-ibus) nudo(-is).
γ. pede(-ibus) sicco(-is).
δ. pede citato, cito, concito, veloci szybko; velociter.
Eodem sensu
concita ala pedum cf. sqq.
ε. pede lento powoli; lente.
2. in imagine.
Dicitur v. gr.
pes affectuum ( MATTH. Lect. I p. 21 ; ib. p. 217 ) ;, amoris ( ib. p. 21 ), animae ( ib. ) mentis ( FormJ p. 78 ; HESSE Matth. IV p. 387 ; JAC. PAR. OpIn p. 371 ) ;, potentiae, sapientiae ( MATTH. Rat. p. 58 ) ; item detractionis ( FormJ p. 27 ) , exorbitationis ( ib. p. 74 ).
3. in locut. (propr. et meton.) α. aequo pede na równej stopie; pari modo (saec. XVI). β. manibus et pedibus z całych sił; omni studio (saec. XVI). γ. a pedibus (nuntius) goniec; cursor, nuntius (saec. XVI). δ. non (ad) passum pedis cf. supra 154,151 sqq. ε. in pede, in pedes natychmiast; statim, ilico
PrSłow p. 3 (a. 1326) : judex videns non ordinem vertit se in p-es et aufugit post fornacem.
SSrSil VII p. 61 (a. 1459) : noluit communitas se periculo submittere et civitatem exire nisi in p-e revertendo.
ζ. pedum oscula beatorum cf. η. pedibus in sententiam ire cf.
Item
peronatis cf.
θ. alas pedibus addere cf. supra I 384, 13 sqq.
ι. sedere in pede expeditionis siedzieć na stopie wojennej, tj. być przygotowanym do natychmiastowej wyprawy wojennej; ad bellum statim gerendum paratum esse
SSrSil VII p. (a. 1469) : Wratislavienses intra muros manserunt ... et sedebant in p-e expedicionis, quandocunque vocaturi exire volebant.
κ. pedem in cymba Charontis habere być bliskim śmierci; mortem proximo tempore obiturum esse
ŹrWaw VIII p. 27 (a. 1539) : Catherina ... iam senio confecta alterumque, ut dicitur, p-em in cimba Charontis habens.
B. animalium. Praec. a. distinguitur α. anterior (dexter : AGZ V p. 36, a. 1416) , prior ( DŁUG. Hist. II p. 430 = IV p. 184 ed.nov. ; id. Clen. p. 54 ;), primus ( id. Clen. p. 54 ). β. posterior (dexter: AGZ XIX p. 358, a. 1483 ; sinister : AGZ V p. 36, a. 1416). b. łapki, tj. futro z łapek (lisich); pellis pediculorum (vulpinorum)
AKapSąd ΙII p. 110 (a. 1506) : residuum de ... vulpibus, sicut sunt dorsa ... et p-es.
CracArt II p. 313 (a. 1535) : pelliceus, ex vulpinis p-bus confectus.
c. w nazwach herbów szlacheckich; in nominibus insignium nobilium
StPPP VII p. 328 (a. 1426) : de clenodio pice p-is wlgariter «Srocza Noga».
InwKKr p. 173 : antependium ... cum armis «Kurza Noga» P-e Gallinae.
Ib. p. 89 : cum armis P-is Vulturni reverendi olim Ioannis Andreae de Valentinis.
Ib. p. 88 : cappa ... habet clipeum ... in quo arma sunt Pes Vulturis.
d. galli cf. e. meton. fere i.q. ślad kopyta; ungulae vestigium
CorpJP III p. 668 (a. 1522) : si vestigium ... ad stratam publicam venerit, ita quod non posset vestigium extradi de p-e ad p-em, alias «z kopyta w kopyto» etc.
II. meton. de rebus
A.
1. (pedis formam habentibus)
a. noga, nóżka; pediculus, fulcrum, pars inferior, v. gr. calicis ( NIC.BŁ. Tract. fol. h IIa et saepius), circini ( VITELO Persp.(S) V p. 198 ; Id. Opt. p. 51 ;et saepius), crucis ( MARTIN.OP. Serm. p. 356 ; ; ad crucem: MPH I p. 377, a. 1110) , cyphi ( KsgŁawKr p. 20, a. 1367) , monstrandae ( CodSil XIV p. 107, a. 1441 ; ad monstrandam: ŹrWaw IV p. 174, a. 1529 et saepius).
b. słup, filar, pal; pedamentum, palus, columna
KsgKaz p. 40 (a. 1372) : Thomas carpentarius tenetur civitati locare unum p-em in ponte, qui dicitur «Joch» (cf. ib. p. 32).
2. podnóże, stopy, podstawa; basis, ima pars alicuius rei, fundamentum
a. montis.
b. pontis:
PP V p. 165 (a. 1453) : fluuio ... fluente ... super molendinum ciuitatis usque ad p-em magni pontis.
DŁUG. LibBen II p. 23 : item omnes anguli et plateae ... incipiendo a p-e pontis.
Praec. in iunctura
in pede pontis:
SchlUrk p. 436 (a. 1298) : ad hospitale in p-e pontis trans Nysham immediatius situm.
KodMp I p. 321 (a. 1363) : portam predicte ciuitatis Kazimirensis, videlicet que est in p-e pontis per fluuium Wysslam eundo de Cracouia ad dextris.
Ita passim.
c. rerum variarum, v. gr. altaris ( InwKKr p. 116 ) , fornacis ( RachWaw II p. 126, a. 1529) , molendini ( PommUrk Π p. 66, a. 1260) , palmae ( MARTIN. OP. Serm. p. 474 ) , sepulchri ( DŁUG. LibBen I p. 222 ), sim.
B.
1. stopa jako miara długości; mensura longitudinis (cf. Stamm, Miary powierzchni, passim.)
N.
α. virilis: ( KodWp III p. 186, a. 1361).
β. locut. pede suo metiri cf.
2. stopa metryczna, miara wierszowa; metrum, numerus.
III. nat.
1. accipitris narecznica samcza; Dryopteris filix-mas Schott GLr I p. 98 .
2. ancinus pieprzyca gruzowa; Lepidium ruderale Linn. GLr p. 175.
3. antica, aurina, cervinus jaskier rozłogowy; Ranunculus repens Linn. GLr I p. 168 .
4. columbinus
a. roślina z rodziny motylkowatych; Anagyris foetida Linn. GLr I p. 206 .
b. bodziszek cuchnący; Geranium Robertianum Linn. GLr I p. 217 .
c. roślina z rodziny winoroślowatych; Cissus vitiginea Linn. GLr I p. 234 .
5. coroninus ( GLr I p. 168 ) cf.
6. corvi
a. widłak wroniec; Lycopodium Selago Linn. GLr I p. 103 .
b. GLr I p. 168 cf.
7. corvinus cf.
8. leonis gatunek przywrotnika; Alchemilla vulgaris Linn. GLr I p. 196.
9. leporinus
a. kuklik pospolity; Geum urbanum Linn. GLr I p. 195 .
b. kuklik zwisły; Geum rivale Linn. GLr I p. 195 .
10. locustae
a. kapusta warzywna; Brassica oleracea vel viridis Linn. GLr I p. 177 .
b. szczyr roczny; Mercurialis annua Linn. GLr I p. 225 .
11. lupi
a. GLr I p. 168, cf. supra 1.
b. karbieniec pospolity; Lycopus Europaeus Linn. GLr I p. 290 .
12. milvi
a. babka pierzasta; Plantago coronopus Linn. GLr I p. 306 .
b. GLr I p. 98, cf.
c. zanokcica murowa; Asplenium ruta muraria Linn. GLr I p. 99 .
13. picae ostróżeczka polna; Delphinium consolida Linn. GLr I p. 165 .
14. porcinus gorysz siny; Peucedanum cervaria Cusso. GLr I p. 255 .
15. pulli portulaka pospolita; Portulaca oleracea Linn. GLr I p. 158 .
16. sorcus ostróżeczka polna; Delphinium consolida Linn. GLr I p. 165 .
17. vituli
a. (etiam virtulis, sic) rdest wężownik; Polygonum bistorta Linn. GLr I p. 153 .
b. obrazki plamiste; Arum maculatum GLr I p. 118 .

Więcej

Słowniki

Korpusy

Lista haseł
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)