- F.
- G.
- Bl.
- S.
- Dc.
- B.
- L.
- H.
- Ha.
- N.
- O.
a.
sq.
gen.
PP V p. 3 (a. 1424) : habita ... probacione per certorum dignitariorum super donacione.
Ib. II p. 10 (a. 1441) : donec ... sume florenorum per ipsorum fuerint exacte.
b.
sq.
abl.
MATTH. OpTheol p. 383 : per gloria Dei vel acquisitione virtutum.
DokKKr I p. 174 (a. 1391) : per nonnullo temporis intervallo.
ArHist X V p. 143 (a. 1396) : eidem dedimus pannum per duabus sexagenis.
ArPrawn X p. 347 (a. 1412) : terminus continuatur hinc per 6 septimanis inmediate se sequentibus.
RachKról p. 27 (a. 1471) : pro ... quolibet pedite per medio floreno.
ZabDziej II p. 383 (a. 1487) : petit ... duo «oboyczyky» per duobus florenis quilibet «obyczyk».
Ib. p. 440 (a. 1488) : quomodo sibi servicium per quatuordecim septimanis non solvit.
Zsig p. 152 (a. 1501) : pro eadem via ... dedi per medio «czanthnar» risii.
Tom. V p. 154 (a. 1520) : per tot excessibus.
Ib. VI p. 126 (a. 1522) : per celeriore ac equiore administratione justitie.
ZabDziej I p. 250 (a. 1541) : per septem iuratis.Huc quoque pertinet postpositio insolita
PP V p. 22 (a. 1425) : occasione victualium ... Benik ... sorori sue ... singulis annis per ad tempora vite sue ... soluere tenebitur (nisi inter per et ad summa pecuniae quaedam omissa sit ).
2.
de positione:
postponitur
acc.
nominis
KodKWil p. 157 (a. 1435) : significamus tenorem per presentium.
3.
de iuncturis: additur per abundantiam alteri
prp.
DokKKr I p. 121 (a. 1381) : litteras ... exhibitas huiusmodi per sub tenore.]I. DE LOCO
A.
(na pytanie którędy) wskazuje rzecz lub miejsce, przez które się przechodzi: przez,
poprzez, na drugą stronę;
(quaerendo qua via) indicat rem vel locum, per quam (quem) aliquis (aliquid)
transit: trans, in partem
alteram.
Glossae
Pol.
RotPozn p. 563 (a. 1435) : quando transiverunt per scopulos, alias «po kopczech».
DokMp III p. 295 (a. 1449) : per expulsum alias «przes vygony».
Ib. p. 189 (a. 1446) : iverunt per nemus alias «przes dambrova», et pertranseuntes quasi per tres partes lanei, alias «jacoby przesz dwye staye lanovych».
AGZ XVII p. 323 (a. 1496) : ipsum ... mancipasti et per tres limites granicierum, alias «przes troye granycze” portasti.Per abundantiam additur in transversum per compaginem ( AKapSąd III p. 175, a. 1513) .
Iuncturae nominales selectae (praec. c. verbis eundi)
α. per aurem, fenestram, foramen,
murum, ostium, portam, porticum
sim.
β. per aera; per aquam, fluvium (fluvii ascensum, descensum,
decursum
sim.), rivulum, mare, undas; per terram, campum, litus, locum, montem (iuga montium),
pratum, siccum, villam; per
granicies, limites, lineam; per
iter, viam (vulgo, etiam meton.), plateam, semitam; per distantiam, spatium;
item per scalam ascendere (conscendere, descendere), cf.
s
.v.
v.
B.
(na pytanie gdzie) wskazuje miejsce, w którym coś się znajduje lub dzieje: przez, w, po,
na;
(quaerendo ubi)indicat locum, quo
aliquid est vel fit: in aliqua
re, inter.
Glossa
Pol.
ArSang V p. 141 (a. 1521) : scopulum ... facere ... per aggerem, alias «po grobli».
C.
singulare (na pytanie dokąd) wskazuje miejsce po które coś sięga: aż do, dokąd;
(quaerendo ad quem locum) indicat locum, ad quem aliquid extenditur: ad, usque ad
TPaw VII p. 242 (a. 1421) : nescimus per quem locum hereditatis Bycz, et per quem locum hereditatis Potulowo.
Ib. infra per quem locum est aqua, per hunc locum est (i. pertinet ) ad Potulowo, sed per quem locum aqua non est, hoc pertinet ad hereditatem Bycz.
Ib. infra p. 243 : nescimus per quem locum pertinet ad Bicz et per quem locum ad Potulowo ... qua nemus pertinet ad Bicz et per quem locum aqua ... pertinet ad Potulowo.
IurMas I p. 147 (a. 1435) : distincciones granicierum stare debent per aquam, vulgariter «poky marthwa woda stogy».
AKapSąd II p. 137 (a. 1442) : vestimenta ad cingulum sua debet demittere et corpus suum per cingulum nudare.
ArHist VI p. 106 (a. 1471) : septem diebus dominicis debet stare discalciatus et nudus per cingulum in foris ecclesie.
D.
varia et singularia
1.
wskazuje odległość: o, na (odległość); indicat distantiam: i.q. abl. nudus
MARTIN. OP. Chr. p. 52 : Vejentes, qui a Roma distabant per octodecim miliaria et Fidenates, qui per duodecim milliaria distabant.
Ib. p. 147 : mari per tria miliaria recedente.Ita vulgo. Occurrit praec. in iuncturis α. ab aliquo loco per aliquod spatium distare (supra 57 et saepissime. β. ab aliquo loco per aliquot miliaria castra movere ( RHist XXIX p. 492, a. 1431) , demorari ( ib. ). γ. per distantiam octo diaetarum se protendere ( DŁUG. Hist. IV p. 720 ) , per duo stadia aliquem conspicari ( CRIC. in Tom. II p. 77, a. 1512) , per aliquot milia passuum obviam procedere ( WAPOW. Chr. II p. 106 ) , per tres gradus ecclesiam in pavimento elevare ( Tom. XIII p. 307, a. 1531). δ. ab aliquo loco per aliquot miliaria (diaetas, passus) elongatus ( SSrSil I p. 373, a. 1482) , longinquus ( *Ztschr. XVI p. 271, a. 1345) , protensus ( DŁUG. Hist. V p. 608 ) , remotus ( KodWp V p. 490, a. 1429) , situatus ( KodKWil p. 346, a. 1475 ; subtus civitatem: SSrSil IX p. 39, a. 1464). ε. facere foramen in aliqua re per unum digitum aut per duos ( MARTIN. p. 43 ), super aliquid per quattuor pedes superesse ( MARTIN. OP. Chr. p. 420 ) .
2.
Prp.
Pol. za reddi
videtur
a.
wskazuje część ciała lub odzieży, którą ktoś dotyka lub
uderza: za, w; indicat partem corporis vel
vestimenti, quam quis tangit vel
percutit: ad, in aliquid, aliqua re
(cf.
AD
)
KADŁUB. p. 86 : Bucephalus, quem ... deinter hostes per caudam ad suos Alexander pertraxit.
PEREGR. fol. x VIa: quem ille lachrimabiliter capiens per plicam ... rogabat: ... non recede.Ita vulgo.
Iuncturae notabiliores
selectae
α. aliquem per collum (crines, manus, pedes
sim., item per vestem, pallium sim.) accipere,
apprehendere, arripere, capillare, corripere, detinere, extrahere, iugulare, percutere, rapere, recipere, retinere,
stringere, suspendere,
tangere, tenere, tractare, trahere, vulnerare sim.,
cf.
s.
v
.v.
Item sine verbo Lat.
TPaw IV p. 558 (a. 1393) : michi mitram voluit deponere et «yol» i. cepit per mitram.
β.
item aliquem connectere (coniugare) per balteos; ligare per manus,
pedes et collum; vinculare
per collum, sim.
Locut. potiores
α. anguillam per caudam
possidere, cf.
β. cum aliquo per crines
ire, cf.
γ. alicui per faciem
cum cultello dare,
cf.
δ. aliquem per manum (collum) alicui dare, tradere,
sim.,
cf.
et VI 115, 32 sqq.
ζ. aliquem per collum
capere, tenere,
sim.,
cf.
b.
eodem sensu de aliis rebus (praeter partes
corporis), in certis
quibusdam
locut. ,
ubi
Pol. za
reddi videtur
α. per corulum (se) recipere
e
Pol.
brać się za laskę, cf.
β.
per aliquid (se) tenere
e
Pol. trzymać (się) za coś;
aliquid tenere
AGZ XIII p. 453 (a. 1465) : Myn iurare debet... tenens per catenam ecclesie.
Ib. XV p. 162 (a. 1473) : manu sinistra recipiat et tenebit se per rotulam circa ecclesiam Ruthenicam.
Ib. infra testes ... iurabunt manu sinistra recipientes et se tenentes per rotulam circa ecclesiam Ruthenicalem.
γ.
gladium per capulam gestare
trzymać miecz za głowicę;
i.q. capulam manu tenendo
AUnii p. 150 (a. 1502) : ducalis ... effigies ... dextra vibratum gladium per capulam ... gestans.
3.
wskazuje przedmiot, o który ktoś uderza: o, w; indicat
rem, quam quis percutit: ad, in c. acc.
RFil XXV p. 140 (a. 1466) : caput suum per parietem tam nimis collisit, ita quod sonum eius audivit.
DŁUG. Clen. p. 76 : victrix filia regis existens tabulam scacorum sibi adversario victo per caput frangeret.
Ib. p. 77 : cumque dicta filia regis ... singulis adversariis tabulam scacalem per caput fregisset.
Ib. infra arrepta tabula scacali eam per caput filie regis confregit.
ZabDziej III p. 243 (a. 1493) : Iohannes ... manibus ambabus ... mulierem ... per fornacem tergo deiecit; quam ... percussionem etc.II. DE TEMPORE
A.
wskazuje przeciąg czasu; indicat spatium temporis
1.
(na pytanie: jak długo?
) określa czas trwania czynności: przez, w ciągu (jakiegoś czasu); indicat
spatium temporis, quo aliquid
fit: in (aliquo tempore).
Iuncturae selectae
per (omne) aevum, saeculum, saecula (saeculorum), tempus infinitum sim.,
per temporis continuationem,
cursum, decursum, incrementum,
intervallum, lapsum, processum, successionem sim., per aliquot annos, menses,
hebdomadas, septimanas, dies,
noctes sim., per (multa) tempora, temporum intervalla sim.,
per (totam) vitam,
sim.,
cf.
s
.v.
v.
2.
(na pytanie: na jak długo?
) wskazuje przeciąg czasu, na który coś się komuś daje, zastawia: na;
indicat spatium temporis, in
quod aliquid alicui detur vel
locetur: in (aliquod tempus)
KsgHenr p. 201 (a. 1302) : duos mansos ... exposuimus per quatuor annos pro undecim marcis.
StPPP VIII p. 300 (a. 1389) : partem hereditatis ... per reuolucionem unius anni sibi comisit in tutelam.Ita saepissime.
Iuncturae verbales
selectae
per aliquod tempus
α. aliquid (alicui) arendare (
APozn II
p. 15,
a. 1471
et saepius), conferre (
StPPP VIII
p. 342,
a. 1389)
, dare (
SSrSil VII
p. 129, a.
1467)
, invadiare (
PP III
p. 2, a.
1427)
, obligare (
KsgCzer
p. 137,
a. 1415),
item aliquid apud aliquem convenire (
StPPP XI
p. 215, a.
1447).
β. cum aliquo foedus inire (
RHist XXXIX
p. 55, a.
1445)
, aliquem in exilium
agere (
DŁUG. Hist. I p. 259 = II
p. 18
ed.nov.),
sal ad castrum expedire (
ArHist XV
p. 140, a.
1395)
.
3.
(na pytanie: o ile?
)wskazuje o jaki czas coś się przesuwa, odkłada: o, na; indicat spatium
temporis quo aliquid
differtur: i.q. acc. vel abl. (temporis, mensurae) nudus
MPVat III p. 187 (a. 1311) : parum ante principium quadragesime proxime elapse per duos vel tres dies.
PommQu p. 23 (a. 1360) : si postea redimerit, tunc iterum nobis debet alloqui per dimidium annum; si vero denarios nostros rehabere voluerimus, tunc Reynero per dimidium annum annuntiamus.
WODKA p. 235 : loca solsticiorum ... semper in 134 annis anticipant per vnum diem.Ita saepissime.
Iuncturae verbales
selectae:
aliquid differre (per unam septimanam :
Tom. III
p. 394, a.
1515
;
per mensem
et
per quinque hebdomadas :
BIEM
p. 11
;
; per multos dies :
Tom. VI
p. 326, a.
1523)
,
postergare (per quinque
hebdomadas :
BIEM
p. 26
;
;
per unam diem
ib.
p. 72
)
, deviare (per aliquot hebdomadas :
BIEM
p. 69
).
Occurrit etiam post nomen
BIEM p. 19 : anticipationem aequinoctii per 11 dies.
N.
locut.
dare alicui per unum mensem ad satisfaciendum
przełożyć termin o jeden miesiąc;
terminum uno mense
prorogare
ARect I p. 183 (a. 1481) : citatus fuerat Venceslaus ... et dominus rector dedit eidem ... per vnum mensem ad satisfaciendum (cf. supra III 800, 3 sqq. ).
B.
wskazuje moment czasu;
indicat punctum temporis
1.
(na pytanie kiedy?
) wskazuje moment czasu, w którym coś się odbywa: w (czasie); (quaeritur
quando?) indicat temporis
momentum, quo aliquid fit: in,
alicuius rei tempore,
v.
gr. per diem, noctem
sim.; item alternatim
per annos (
DŁUG. LibBen II
p. 92
)
, alternatim per commutationes (
ArLit I
p. 97,
a. 1449)
, semel per annum (
IurMas II
p. 37,
a. 1482)
sim.
2.
wskazuje moment czasu w przyszłości: za, po, w, na;
indicat spatium temporis quo lapso aliquid faciendum est, i. punctum temporis
in futuro: aliquo tempore
post
NIC. POL. p. 150, v. 34 : bibet medicinam post prandium per duas horas.
PommUrk VII p. 247 (a. 1329) : reliquam partem a dicto festo ultra per annum pagare ... debemus.
StPPP VIII p. 337 (a. 1389) : condescendere habet de ... parte hereditatis ... per II septimanas.Ita vulgo. Praec. iur. de termino, i. iudicii habendi die constituta
PommUrk VII p. 342 (a. 1330) : stamus per annum et diem pro appropriacione ... bonorum.
StPPP VIII p. 246 (a. 1388) : rector ecclesie ... cum kmethonibus ... terminum ad concordandum per IIIIor septimanas.Ita vulgo. Glossa Pol.
PP III p. 173 (a. 1449) : tenetur ... vnam sexagenam ... soluere a die data presencium per annum, wlgariter «w rok».
Definitur terminus post quem:
KsgŁawKr p. 303 (a. 1396) : promisit solvere a festo s. Michaelis per annum.
StPPP VIII p. 892 (a. 1400) : per duas septimanas a die predicta iurare debet.Ita saepissime.
Item
abhinc (
ArHist VI
p. 96,
a. 1446
:
terminum prefixit ... abhinc per tres ebdomadas.
StPPP VII p. 239, a. 1509 : habent terminum ... abhinc per duas septimanas),a data praesentium (
AGZ III p. 150, a. 1402 : debent dare a data presencium per quattuor ebdomadas quinquaginta marcas.Ita saepius), (a data) hodie ( AGZ XII p. 342, a. 1471 : termini ... generales ... qui hodie per septimanam debuerunt esse, sunt transpositi in quatuor septimanis a data hodie per septimanam). Hic pertinere videtur locut. iur. accipere per quindenam, cf.
3.
wskazuje punkt czasu, przed którym coś się ma stać: w ciągu, przed upływem;
indicat punctum temporis, ante quod aliquid faciendum est: ante,
prius quam
ArHist VI p. 88 (a. 1442) : episcopus debet dare monicionem ... que debet esse per unum mensem.
StPPP II p. 541 (a. 1444) : si ... aliqua parcium non posset in iudicio parere ... debet ... auisare partem alteram per octo dies.
AGZ XIV p. 507 (a. 1454) : debet se deducere ... per decursum quatuor septimanarum.Ita saepius.
C.
wskazuje czynność, w czasie której coś się odbywa: w, podczas, w czasie (trwania), w
ciągu;
indicat actionem, intra quam aliquid
fit: intra, circa, inter, dum aliquid
agitur,
v.
gr. per somnum, excubias, furorem, otium, quietem, soporem, per iter, per vitam, per confessionem, missam
celebrandam, litem, venationem
sim.
D.
(w tłumaczeniu jednego ze znaczeń polskiego przez)wskazuje termin, który się pomija przy
liczeniu; indicat temporis momentum, quod computando praetermittitur
(Pol.
przez
reddi videtur; cf.
Słownik Staropolski
VII 211b 49 sqq.) tantum in
locut.
ad terminos (proximos) per terminos (proximos)
na drugie z kolei roki sądowe (tj. termin rozprawy), nie licząc najbliższych;
ad aliam diem iudicii constitutam proxima die iudicii praetermissa
StPPP VIII p. 765 (a. 1399) : Mleczko cum abbate ... terminum peremptorium ad terminos per terminos.
Ib. p. 769 (a. 1399) : terminum peremptorium habent ad terminos per terminos proximos.
AGZ XI p. 83 (a. 1434) : actor ... impedivit reum, ut secum terminum per terminos scriberet.Ita passim. Glossae Pol.
AGZ XI p. 370 (a. 1451) : terminos per terminos, alias «bez roki» inscripserunt pro graniciebus.
Ib. XIII p. 373 (a. 1462) : datum est ei per tres terminos, alias «przesz troye roky».
Ib. XVIII p. 536 (a. 1499) : reposuit terminum ... ad terminos proximos per terminos, alias «przes roky na roky».
Eodem sensu
per terminos ad terminos proximos:
StPPP VIII p. 516 (a. 1398) : Nicolaum ... de penis iudicii ... liberare se astrinxit per terminos ad terminos proximos.Cf. TERMINUS. III. DE INTERCESSORE ET AUCTORE, INSTRUMENTO ET MODO
A. per aliquem
1.
przez kogoś, za czyimś pośrednictwem, przy czyjejś pomocy, dzięki komuś; aliquo intercedente, mediante, interveniente, alicuius ope, opera, interventu.
2.
przy stronie biernej zamiast ab, wskazuje sprawcę: przez; cum verbis pass.
ponitur pro
prp.
ab indicando auctorem alicuius rei;
qui usus posterioris
Latinitatis
ap. nos pervulgatissimus fuit.
Occurrit etiam post nomina
verbalia,
v.
gr. per aliquem
facta (facienda) consecratio (
AKapSąd III
p. 131, a.
1509)
, dispensatio (
ib.
p. 100, a.
1503)
, dispositio
(
ib.
p. 231, a.
1430)
, donatio (
KodMazNow II
p. 139, a.
1313)
, dotatio (
AKapSąd III
p. 131, a.
1509)
, exstirpatio (
ib.
p. 89, a.
1502)
, fundatio
(
ib.
p. 131, a.
1509)
, impedimenta et damna
(sc.
solvenda
KsgŁawKr
p. 180, a.
1392)
, impetitio (
AKapSąd III
p. 27, a.
1466)
, inductio (testium:
MazZHerb
p. 47, a.
1463)
, ordinatio (
AKapSąd III
p. 231, a.
1430)
, vexatio (
ib.
p. 27,
a. 1466)
, visio (
StPPP VIII
p. 832, a.
1400),
sim.
3.
notabiliora quaedam ad 1-2:
a.
iuncturae verbales selectae
α.
saepissime dicitur per aliquem fieri, aliquid
facere sim.
β.
iur. aliquid
in iudicio per aliquem (ministerialem, testes sim.) demonstrare (docere,
probare sim.),
item per aliquem iuramentum praestare, famam suam expurgare; aliquid per
fideiussores fideiubere;
aliquem per nuntium (officialem) avisare, citare, per procuratorem proponere, sim.
γ. per alias personas submissas in
mortem (et necem) machinari (
AKapSąd III
p. 73, a.
1499)
, stare (
StPPP VII
p. 578, a.
1506),
item per suammet propriam personam iuramentum praestare (
AGZ XV
p. 97, a.
1468).
δ. malum imminet per aliquem (
RHist XXXIX
p. 59, a.
1445)
, dilatio supervenit
per aliquem (
StPPP VIII
p. 540, a.
1398)
.
ε.
per aliquem liberos habere
sim.
MPH IV p. 650 (saec. XIII) : Constandam accepit coniugem ... Kazimirus dux Cuiavie ... et habuit per eam duos filios.
PommUrk III p. 308 (a. 1297) : si ipsam per alterum ... liberos habere contigerit.Ib.
p. 312 (a. 1297) : si ... vxor mea post discessum meum per me grauida fuerit.
b.
iuncturae pronominales unus per alterum (alium:
StPPP VIII
p. 478, a.
1398
;
StSyn IV
p. 96
et saepius), alter per alterum (
KodWp III
p. 406,
a. 1373).
c.
locutiones selectae
α.
per aliquem stat
zależy od
kogoś, jest czyjąś winą; pendet ab
aliquo, in aliuius potestate
est, alicuius est culpa.
β.
nihil habere per aliquem
(e
Pol.
nie mieć nic po kimś)
nie mieć z kogoś żadnego pożytku;
i.q. nullum commodum ex aliquo
StPPP II p. 493 (a. 1441) : quia ... homines trucidati «vmordowany» tardauerunt labores suos et domini ita, quod dominus nichil habuit per ipsos quum fuit summa necessitas.
Ib. p. 629 (a. 1453) : Mathias fugiendo ante ipsum Petrumsuper equo, destructus est sibi equus, quod nihil habet per ipsum equum sicut quatuor marce; in eo ipsum Petrum in totidem dampnificauit.
B.
per aliquid
wskazuje środek lub narzędzie lub
sposób (czasem też stoi przy stronie
biernej zamiast ab ):czymś, przez coś,
za pomocą czegoś; indicat instrumentum
vel modum (nonnumquam etiam cum
verbis pass.
pro ab);aliqua re
(i.
abl.
instr. vel modi), de, ex,
ab.
Glossa
Pol.
RFil XXIV p. 21(a. fere 1420): per vocem «prze molwa».Notabiliora quaedam ad B:
1.
Iuncturae nominales notabiliores selectae,
v. gr.
agnatus per virilem sexum (
ArPrawn VII
p. 143,
a. 1566)
, avus per lineam directam (
DŁUG. Op.
p. 190
)
, circulus per centrum A (i. cuius centrum est A
COPERN. Rv.
p. 212
)
, eductio per facem ignis (
ArPrawn X
p. 237, a.
1408)
, expositio alicuius rei
per aliam linguam (
GŁOG. Alex. I fol. R
VIIa
;
;per aliud nomen:
WROCŁ. CongLog fol. a
IIIb)
, mandatum per litteram (
StPPP VIII
p. 325,
a. 1389)
, subscriptio per manum propriam (
Zsig p. 18, a. 1500),
sim.
Praec.
in textibus phil. , v. gr.
abstractio (per divisionem:
ExPhys fol. g VIb)
, agens (per intellectum
ib. fol. ο Ia)
, cognitio (per rationes
communes:
BYSTRZ. Top. fol. v IVa)
, consequentia (per
locum a minore ad maius
id. AnalPost fol. d
IIIa)
, definitio (per posteriora et ignotiora (
id. Top. fol. z VIIb
et passim), divisio (per rationale et irrationale
id. AnalPost fol. m Ia
et saepius), syllogismus (per impossibile:
WROCŁ. Dial. fol. H
Ia)
, totum (per unionem, opp. per compositionem
id. EpitConcl fol. a IIIb),
cett.,
cf.
s.v
.v.
2.
Iuncturae verbales notabiliores selectae, v. gr.
α. per scripta (litteras, tenorem
praesentium sim.)
aliquem certificare, aliquid mandare, petere, prohibere, scribere, significare, testari,
sim.;
β. per sigillum aliquid approbare, ratificare sim.;
γ. per articulos (capita, catalogum, canonem
sim.) aliquid enarrare, exponere, regulare, regestrare,
testamentum facere
sim.;
δ. per schedulas (formam scrutinii,
voces, vota) aliquem eligere,
electionem facere
sim.;
ε. per navem (currum, naviculam,
navigium, vecturam
sim.) accurrere, deportari, evadere, ire,
pernavigare, vehi, venire
sim.;
ζ. per fugam aliquo advenire;
η. per vincula (nodos, ferramenta)
aliquem coniungere, ligare
sim;
θ. per signa (terminos,
monticulos, cruces
sim.) aliquid discernere, distin
guere, limitare, signare
sim.;
ι. per sagittam (ignem
sim.) aliquem perimere sim.;
κ. per famam (auditum, sonitum, coniecturam) assequi, audire,
percipere sim.;
λ. per lineam (generis, directam,
femininam, masculinam),
descensum (generationem legitimam, veram radicem genealogiae sim.)
descendere, procedere,
progredi sim.; item per aviam de stirpe principum (
KodWp I
p. 75, a.
1281)
,
sim.;
μ. per aliquid agnoscere,
cognoscere, deprendere
sim.
ν. per casus declinare (dicere), per
pedes (digitos) mensurare
sim.
ο. missam (officium) per
cantum celebrare (expedire,
perficere) sim.
π.
item
iur.
,
v.
gr. per iuramentum (querelam) attestari,
deponere, dicere, docere,
aliquid disponere, per aliquid (documentum, iuramentum, librum, litteram sim.)
docere, probare sim., aliquem per litteram
citare, per poenam punire
(compescere, perstringere), alicui per litteram parcere sim.;
cf.
s.
v
.v.
ρ.
praec.
in textibus
phil.
,
v.
gr.
agere (per naturam :
KomPolit
p. 205, a.
1501)
, esse (per essentiam :
MATTH. Rat.
p. 34
;
; per causam materialem :
BYSTRZ. AnalPost
fol. d IIIb
;
;item
inesse per formam inhaerendae :
WROCŁ. Dial. fol. B IIIa)
, exsistere (per naturam :
STOB. Aret. fol. g IVb)
, operari (per naturam,
opp.
per artem :
ExPhys fol. i VIb)
; item log.
acquirere (notitiam
sim.,
v.
gr.
per viam sensus aut memoriae :
BYSTRZ. AnalPost fol. cVb
et saepius), arguere (per inductionem
ib. fol. i VIIa)
,
disputare (per rationes
probabiles
id. Top. fol. p
IVa),
intellegere (per demonstrationem :
SŁUP. MixEl p. 163 ) , praedicare (per locum dialecticum:BYSTRZ. Top. fol. o VIIa) , scire (per demonstrationem id. AnalPost fol. e Ib) , syllogisare (per impossibile id. AnalPr fol. m Ia et saepius),cett., cf.s .v. v.
3.
Iuncturae adiectivales selectae, v. gr.
per aliquid
contentus;
praec.
phil.
,
v.
gr.
communis (per praedicationem,
opp.
per usum et applicationem :
BYSTRZ. Elench. fol. t IIIb)
, perfectibilis (per alium
id. ParvLog fol. P IIIb),
rationalis (per essentiam :
STOB. Aret. fol. g VIa)
, simplex (per carentiam compositionis :
BYSTRZ. Log. fol. g VIIb ; ;item log. cognoscibilis (per analogiam:WROCŁ. Epit. fol. a Va) , intellegibilis (per definitionem et essentiam suam: MatFil IV p. 41, saec. XV) , notus (per inductionem, opp. per demonstrationem: BYSTRZ. AnalPost fol. g IIb) , cett., cf. s. v .v.
4.
in iuncturis nominalibus, in quibus
prp.
per
cum substantivo nihil aliud declarat, nisi quod adverbio ab eodem substantivo derivato exprimitur
(potiora tantum exempla
afferuntur)
NIC. BŁ. Serm. I p. 161 : tunc per rationem ([i. rationaliter) ]recte homo viuit, si diuina prius aestimet.
KomKadł p. 534 : si ... videat se debere principari, non solum ad vitam, sed etiam per hereditatem ([i. hereditarie) ]in proprijs filiis.
DŁUG. Op. p. 34 : regem et Petri militis nepotes ... de terra per iniquitatem ([i. inique) ]agere.
5.
in ceteris
locut.
α.
matrimonium (coniugium, sponsalia) contrahere per verba,
cf.
infra
s.
v.
VERBUM.
β.
respondere per ‘nescit, non credit, placet’
sim.,
cf.
infra
s.
v.
RESPONDEO.
γ.
iuramentum facere (vocare) per aliquas voces
i. fere q. mówiąc;
dicendo
CantMae I nr 20, v. 5b (saec. XIV) : o felices martyres ... nobis prece subvenite, ut post huius cursum vite per beatum nos venite Christi vocet gracia (i. ut gratia Christi vocet nos dicendo hoc beatum 'venite' ).
ArHist VI p. 139 (a. 1514) : in eventum, in quem dominus allegaret se aliquid solvisse amplius, quam contineatur in libro procuratoris, extunc vicethezaurarius ... faciat iuramentum per verba de sciencia (iuret se rem scire ) et reverendissimus dominus per credo (iuret se credere tantum ).δ. legere per aliquot syllabas wymawiać jako ileś sylab; pronuntiare (pro) aliquot syllabis
GŁOG. Alex. I fol. B VIa : ‘dans ae’ non debet legi per tres syllabas, ita scilicet, quod fit dactylus (sc. dans a e , sed per duas, vt fit spondeus (sc. dans e ).ε. per crucem (circulum) na kształt krzyżyka (kółka); crucis (circuli) forma
AAlex p. 542 (a. 1506) : balasius pectoralis, quatuor margaritis per crucem non mediocribus, minoribus vero aliis per circulum circumfixis.ζ. per columbationem (kalendas) ambulare (convenire, currere, equitare) chodzić po kolędzie; tempore festi Nativitatis Christi vicinos visitare kalendamque (cf. supra II 42, 15 sqq.) colligere
MARTIN. OP. Marg. fol. h 6b : presbiteri cum per kalendas conueniunt quasi semiplenum ventrem habeant etc.
ArHist V p. 27 (a. 1408) : uenit in consuetudinem aput laycos ante, citra et post festum Natiuitatis Domini... ambulare per columbacionem.
RFil XXIV p. 62 (a. 1415) : vespere cum latronibus per columbationem currit.
PrPrz p. 89 (a. 1431) : rector ecclesiae ... equitans per columbacionem recepit pecunias.Ita saepius. Simili sensu per legationem cmethonum equitare jeździć w poselstwie od kmieci; i.q. a cmethonibus legatus
KodWp III p. 288 (a. 1366) : scoltetus ... dum ... per legacionem kmethonum equitaverit etc.
C.
Locutiones ad A-B:
1. per se
a.
(dicitur etiam, sed perraro per me, per te, per nos, per vos)sam (tj. bez nikogo, niczego, niczyjej pomocy), sam przez się, sam dla siebie, sam (osobiście, we własnej osobie), sam w sobie; ipse, praesens, solus,unus.
Praec.
α.
ad vim vocis augendam additur ipse per se, solus per se; item
per se ipsum (
PEREGR.
fol. 112b
et saepius; nos ipsos:
CodSil V
p. 275,
a. 1340
; semet ipsum:
VSt
p. 330
et saepius;solum:
AKapSąd III
p. 373,
a. 1488)
; per se personaliter (
ZabDziej II
p. 521,
a. 1489
et saepius; per nos personaliter:
KodWp II
p. 2,
a. 1288
et saepius), per se in sua persona (
StPPP
VIII
p. 394,
a. 1397),
sim.
β.
iuxta ponuntur opposita
,v.
gr.
per alium (
ArLit I
p. 99,
a. 1475
et saepius), per suos (
DŁUG. Hist. IV
p. 328
)
, per procuratorem (
KodUJ III
p. 130,
a. 1487)
, per substitutum (
AKapSąd III
p. 119,
a. 1508)
; sine aliquo (
GALL
p.
88,10
:
per se patriam sine palatino comite rexit);
cum aliqua re (
THOM. Med. p. 323 : diazinziberos per se vel cum diacalamento.
KodMp II p. 243, a. 1318 : quocienscunque ipsos cives per se aut cum mercibus ... transire contigerit).
b.
phil.
t.t.: sam przez się,samoistnie, w istocie,
z (w odniesieniu do)
natury rzeczy; ex se, secundum
essentiam
(Gr.
δι’αύτό)
MATTH. Dial. fol. 111a : melius est per se bonum quam per accidens.
MatFil II p. 41 (a. 1412/13) : Deum esse nec est manifestum per se nec desperatum manifestari.Ib.
p. 24: propositionum, quae immediate vel saltem per se ex experientia sensitiva vel intellectiva noscuntur.Ita vulgo.
Explicatur
GŁOG. Anal. fol. JJ IVb : modi per se sunt quatuor: duo dicendi, tertius essendi et quartus causandi.
BYSTRZ. AnalPost fol. d IIIb: secundum Lincolniensem per se dicitur quattuor modis; primo modo aliquid dicitur per se ens, quia non habet causam efficientem et sic sola prima causa dicitur per se; secundo dicitur per se, quod non habet esse per causam materialem, et sic intelligentie dicuntur per se esse et per se stantes; tertio dicitur omnis substantia sola per se esse et iste est tertius modus per se positus a Philosopho in textu; quarto modo dicitur per se quando alterum de altero dicitur, sic quod quidditas vnius egrediatur per se a quidditate alterius, et isto modo accipitur per se, quando dicitur, quod sunt duo modi dicendi per se.
Ib. infra per se potest capi dupliciter: uno modo proprie et hoc modo accipitur in textu cum dicitur: per se autem et secundum quod ipsum idem dico; alio modo accipitur communiter et tunc est superius ad secundum quod ipsum nec est idem sibi conuertibiliter.
Distinguitur
(in) modo primo (opp.
secundo):
STOB. Intr. fol. b VIa : alterum subiectum non includat alterum per se primo modo seu quiditative.
Id. Praed. fol. 3a : ab hijs ... que insunt per se secundo modo non sit precisio, vt a propriis passionibus.
GŁOG. Anim. fol. e IIIa : tactus non inest necessario animali per se primo, sed bene secundo modo (cf. ib. supra illud inest necessario, quod inest essentialiter ... sed tactus est accidens).
Id. Anal. fol. MM IVa: proprietates vel per se passiones ... praedicantur in secundo modo per se de eorum subiectis.Ita saepius. Simili sensu per se primo (opp. secundo)
ExPhys fol. P IVb : accidens ... uno modo ... opponitur ei, quod est per se primo, alio modo ... opponitur ei, quod est per se secundo.Ita saepius.
Iuxta posita notabiliora,
v. gr.
essentialiter (
ExPhys fol. g
6a),
positive (
BYSTRZ. AnalPost fol. i 2b
et saepius), principaliter
(
GŁOG. ExLog
fol. 9b
)
, proprie (
STOB. Aret. fol. d 3b
et saepius), ),
secundum se (
BYSTRZ. AnalPost fol. d IIIb
et saepius;additur
ipsum
ib. fol. c 8b ; ; solum:
ib. fol. d IIIb
;
; totum:
WROCŁ. Dial. fol. D VIb)
, simpliciter (
BYSTRZ. AnalPost. fol. F IIIa
et saepius).
Opp. , v. gr.
per
accidens (
et passim
), per aliquid additum (
BYSTRZ. AnalPost
fol. e 6b)
, per aliud (
ExPhys fol. g 5a
;
; per alium:
MatFil II
p. 42,
saec. XV in.in)
, per alterum (
ExPhys fol. P IVa)
, per partem (
ib. fol. s 2a
;
;secundum partes
ib. fol. n IVb)
, in alio (
GŁOG. ExLog fol.
R lb
et saepius), sim.
Iuncturae notabiliores selectae
α.
verbales,
v.
gr.
per se esse (item habere esse),
exsistere, inesse;
item agere, generari, moveri, stare; praec.
log.
capere (concipere), (cog)noscere, demonstrare,
dicere, ostendere,
praedicare (item ponere in praedicatione), significare, sumere,
cett.,
cf.
s.
v
.v.
β.
nominales,
v.
gr. per se bonum, causa, effectus, finis, motus, passio, principium,
item
log.
definitio, differentia,
modus, praedicatio (item praedicatum),
propositio, scientia,
cett.,
cf.
s
.v.
v.
γ.
adiectivales, v.gr. per se alterabilis, augmentabilis, bonus,
mobilis, praesens;
praec.
log. cognoscibilis, contrarius, diversus, impossibilis, intellegibilis,
manifestus, necessarius,
notus, sensibilis, sufficiens, unus, verus
(item falsus), cett.
s.
v
.v.
c.
oddzielnie, osobno;
seorsum
StPPP VIII p. 946 (a. 1400) : kmetonem ociderunt: caput per se, manus per se et pedes per se, ita quod ministerialis non valuit wlnera considerare.
AGZ XIII p. 52 (a. 1437) : iste triginta marce dotalicii ... non spectant ad debita ... sed per se.
Eodem sensu
de per se
d.
własnoręcznie; manu
propria
(in iunctura
dominus rex per se)
DokMp VI p. 137 (a. 1396) : dominus rex per se (in fine litterarum ).Cf. KodKKr II p. 258 (a. 1401) et saepissime.
2. de per se cf.
et 37, 10 sqq.
3.
przy przysięgach i zaklęciach wskazuje to,
na co się przysięga:
na; post verba iurandi (iurare,
adiurare, dicere, promittere,
supplicare sim.) indicat
in quid iuratur,
v.
gr. per Deum, Iesum Christum, nomen Christi, Sancta Sanctorum
etc.,immo idolum, item per aliquid, v.
gr. per collum (colli vadium), fidem, imperium, imperii coronam
multaque alia.
IV. DE CAUSA ET AUCTORITATE
A.
przez, dla, z (powodu), wskutek; ob, propter aliquid,
alicuius rei causa, gratia.
N.
locut.
α.
per hoc
przez to, dlatego, skutkiem tego; propterea, quam
ob rem.
β.
per Dei gratiam
z łaski Bożej; ex
gratia Dei
ChrPP p. 534 : dux ... Ludovicus per Dei gratiam adhuc vivit.
CIOŁ. Lib. I p. 86 (a. 1424) : grata per Dei graciam corporis fruimur sospitate.Ita saepius.
γ.
per aliquid (furtum) arrestari (deprehendi)
zostać przyłapanym na kradzieży czegoś;
i.q. in alicuius rei furto
KsgKaz p. 45 (a. 1372) : ille, qui est arestatus per thaurum, promisit probare ... quod a iuventute nutrivisset thaurum.
ŁASKI ComPriv(IusMagd) fol. 24 lb : si quis per furtum deprehensus fuerit.
δ.
per medicinam aliquo ascendere
przyjść po lekarstwo; medicinae obtinendae causa
venire
JAC. PAR. Serm. fol. 147b : duo egroti per medicinam in templum, id est ad officinam sanitatis, ascendunt.
B.
1.
na mocy, na podstawie, w oparciu o coś;
ex, propter, secundum
MPH IV p. 751 (saec. XIII med.) : Bolesta ... ab ... duce pro ipso parricidio personaliter accersitur per sentenciam, quam tulit contra eum.
KodMp II p. 102 (a. 1255) : Falco ... obtinuit... per eiusdem iudicij sentenciam perpetuo adiudicatum.Ita vulgo, saepe in textibus iur. Iuncturae potiores selectae α. per allocutionem, appellationem, cautionem, commendam, compositionem (amicabilem), compulsum, condiciones pacis, consuetudinem, decretum, dictationem, edictum, habitudinem, informationem, interlocutionem, litteram, privilegium, proximitatem, regulam, querelam, sententiam (vulgo), sim., cf. s. v .v. β. per alicuius annuentiam, auctoritatem, concessum, licentiam, mandatum, probationem, scientiam, sim. cf. s. v .v. γ. per oboedientiam (de monachis JAC. STR. p. 99 ; SEVER. p. 43 ). ;δ. per suam necessitatem ( AGZ XIV p. 139, a. 1444). ε. phil. per analogiam ( GOST. Th. fol. c lb et saepius), per comparationem ( STOB. Sign. fol. a lb et saepius), per oppositum ( id.Intr. fol. b 2a et saepius).
2.
(de scriptoribus) według, na podstawie jakiegoś autora, czyimś zdaniem; aliquo auctore, ex alicuius verbis, sententia, doctrina
KADŁUB. p. 98 : luce ... clarius per locum a maiori liquet.
VITELO Persp. (U) I p. 216 : palam, quoniam ipse lineae sunt in eadem superficie per 2am Xl-i [i. Euclid. Elem. XI 2 (ita ib. saepe]).
NIC. BŁ. Serm. II p. 127 : Christus de nocte fuit captus, vt patet per omnes euangelistas.
SŁUP. MixEl p. 157 : tunc non est mixtio per Philosophum, qui hoc expresse dicit.
Ib. p. 164 : falsitas patet per Themistium super primo De anima.Ita vulgo, praec. dicitur post constat, liquet, patet.
Dicitur etiam
per
auctoritates (
WROCŁ.
EpitConcl fol. c 2a), documenta (KodUJ ΙII
p. 218, a.
1504)
, litteras (
CulmUB
p. 655, a.
1513
et saepius), scripturas (
NIC. BŁ. Serm.
I
p. 31
)
, testimonia Evangeliorum (
ConcPol IV
p. 198,
a. 1438)
, textum (
JAC. PAR. Var. I
p. 127
),
sim.
V. DE MULTIPLICATIONE PARTITIONE ET DISTRIBUTIONE
A.
de multiplicatione, in iunctura aliquid per aliquid multiplicare.
B.
de divisione in partes
1.
post verba dividendi: na, po; ad, in aliquid
VITELO Persp. (S) V p. 197 : est ergo DB semidyameter circuli, dividens semicirculum per equalia.
Ib.(U) I p. 296 : divisa linea per inequalia.Ita saepissime.
Iuncturae verbales selectae, v. gr.
aliquid per aliquid decerpere (per frusta
cf.
sqq),
diffundere et disseminare (per elementum:
DŁUG. Op.
p. 44
) , dividere (
et 17 et saepissime
; per medietatem:
StPPP VIII
p. 334,
a. 1389
; per aliquot membra :
MARC.
p. 44, v. 7
et 15
;
; per partes :
CodVit
p. 910, a.
1430
; per syllabas :
DOBCZ. Ars fol. a 5a)
, frangere (per pecies :
DŁUG. Hist. III p. 543 = VI
p. 241
ed.nov.),
incidere (pannos per
ulnas :
Dogiel IV
p. 118,
a. 1424)
, ordinare (exercitum per turmas :
MIECH. Chr. p. 71 ) , partire (per tribus et cognationes:MIECH. Chr. p. 2 ) , secare (seper aequalia: VITELO Persp. (U) I p. 262 et saepius), truncare (per frusta: MARTIN. OP. Chr. p. 35 ), sim.
Item dicitur post nomen
discretio (per regiones:
DŁUG.
Hist. I p. 58 = I
p. 117
ed. nov.)
.
2.
post verba vendendi: na, po; in certas quidem partes minores dividendo
BreslUB p. 52 (a. 1283) : mercator ... per singulares ulnas vendens pannos.
Ib. p. 68 (a. 1296) : nullus hospes debet vendere per singulas ullnas ... et non vendam per incisa frusta.
DokMp VIII p. 316 (a. 1447) : quilibet eorum seorsum ... vendiderunt... per unam admensurationem, alias «przymiarek»in piscina.
AGZ VI p. 159 (a. 1472) : omnia pannorum stamina ... per unum stamen vendantur ... calige per unum twzynum, velamina de lana ... per unam porcionem.Ita saepissime, v. gr. bona per sortes ( AKapSąd III p. 75, a. 1500) , merces minutim ac per talenta et ulnas ( CorpJP III p. 26, a. 1507) , cerevisiam per tunnas ( Dogiel IV p. 245, a. 1526 ; per achtualia, amphoras, cantaros : StPPP VII p. 243, a. 1509), sim.; immo per unum et per decem :
AGZ VI p. 159 (a. 1472) : nullus ... boves aut vaccas emat per unum ... sed ad minus per decem.
Item legitur post nomina,
v. gr.
propinatio seu extraditio vini
per
ollas et per cupas seu barilia (
StPPP VII
p. 243,
a. 1509)
, venditiones per libram (
Tom. IV
p. 352,
a. 1518)
.
C.
de distributione
1.
omnibus locis
prp.
Pol. po reddi
videtur;ubi apud bonos auctores
Latinos
acc.
nudus poni solet
a.
wskazuje ilość czegoś, dawaną każdemu (przez
każdego) z osobna;
indicat quantum cuique distribuendo datur vel quantum quisque dat
KodMp II p. 64 (a. 1242) : quinque fratres ... quibus prepositus singulis annis cuilibet per marcam argenti pro uestibus dabit.
Lites II p. 217 (a. 1312) : census singulis annis ... per duos pullos de quolibet manso.
ib. infra census singulis annis ... per unam mensuram tritici et per aliam avene et per duos pullos de quolibet anno (ib. infra saepius ).
KodMp II p. 229 (a. 1313) : de qualibet curia per plaustrum lignorum circa festum s. Martini... nobis adducere.
KodKKr I p. 172 (a. 1325) : tenebuntur cmethones ... singulis annis in festo b. Martini dare per fertonem.Ita vulgo.Glossa Pol.
AGZ XVIII p. 95 (a. 1475) : cuilibet ipsorum seorsum ... cessit per quatuor areas ... et per quintam curiam, alias «po czthyrech dworzyskach ... y po pyąthem dworovy».
Iuncturae verbales selectae
α.
apponere (per aliquot solidos :
AKapSąd III p. 76, a. 1500) , componere (per aliquot grossos:
Visit. p. 28, a.1511) , assignare (per aliquot grossos:AKapSąd III p. 124, a. 1508) , dare (per aliquot florenos, grossos, marcas sim. PrzywKr p. 36, a. 1379 et vulgo; per duos pullos et per medium capete ovorum : KodWp III p. 288, a. 1366 ; per pallium et per pelliceam : AGZ XII p. 268, a. 1461 ; per certam quantitatem agri : AKapSąd III p. 212, a. 1525, sim.), donare (per unum anulum :
Tom. VIII p. 67, a. 1526) , manere (per aliquot marcas:KsgCzer p. 98, a. 1417) , ministrare (per aliquot grossos : AKapSąd III p. 240, a. 1480) , pendere (per aliquot sexagenas : KodKrak p. 729, a. 1542) , porrigere (per panem, tortam sive gallum :
AKapSąd III p. 353, a. 1531) , puniri (per aliquot marcas:ArLit I p. 17, a. 1449) , solvere (per aliquot denarios, fertones, grossos sim. KodPol I p. 196, a. 1346 et vulgo; per aliquot choros avenae, per aliquot capetias ovorum, per aliquot caseos, per aliquot quartas sebi : StPPP XII p. 415, a. 1496 ; per aliquot gallos: Visit. p. 292, a. 1511 ; ; per quid super eo eveniat i. quantum ei obveniat KsgCzer p. 288, a. 1423) , teneri (per dicam cerae: AKapSąd III p. 46, a. 1478 et passim ib. ; per binam poenam «niestanie» TPaw III p. 68, a. 1388 et saepius), usurare (usuram solvere per grossum a qualibet marca: StPPP VIII p. 350, a. 1389 ; ib. p. 525, a. 1398), sim., cf. s. v .v.
N.
verbo solvendi omisso
StPPP VIII p. 307 (a. 1389) : omnes kmethones ... per penam XV.
KsgMaz III p. 133 (a. 1435) : quilibet eorum per penam sex marcarum.Ita saepius.
β.
capere (per unam marcam et partem piscium:
LibBenP
p. 133
)
, convenire (agrum per stadia
ib.
p. 31
),
exigere (per aliquot grossos :
Tom. XV
p. 378,
a. 1533)
, extorquere (censum per aliquot
grossos :
AKapSąd III
p. 48, a.
1478)
, extrahere (per aliquot grossos
ib.
p. 353,
a. 1531)
, habere (per aliquot florenos :
RachKról
p. 34, a.
1471
; per aliquot
stadia:
Visit.
p. 28, a.
1511
; per praedium et per medium mansum :
LibBenP
p. 128
)
; item
condemnare
(
AGZ XIII
p. 523,
a. 1466
:
te condempnamus
a quinque annis ... per viginti truncos brasei anno quolibet... que tu recepisti...
ac eciam a quinque
annis anno quolibet per decem truncos tritici),
spoliare (
AKapSąd III p. 210, a. 1525 : incolas ... per IV choros avene et ortulanos per 1 chorum ac eciam per aliquot gallos spoliavit seu sibi dari fecit),sim., cf. s .v. v.
N.
locut.
per unam missam septimanatim complere
i .q. unam missam qualibet septimana
DokKKr II p. 368 (a. 1441) : presbiteri ... tenebuntur per unam missam septimanatim ... singulis annis complere.Indicatur tempus, v. gr.
α. quolibet anno (
AKapSąd III
p. 48, a.
1478
et saepius), singulis annis
(
et 13 et saepe),
singulis festis (
AKapSąd III
p. 76, a.
1500)
, singulis septimanis (
StPPP
VIII
p. 525,
a. 1398).
β. ad septimanam (
StPPP VIII
p. 350,
a. 1389)
, ad aliquod festum (
AKapSąd III
p. 76, a.
1500).
γ. circa aliquod festum
(
).
δ. in aliquo festo
(
).
ε. pro aliquo festo
(
AKapSąd III
p. 46, a.
1478).
ζ. annuatim(
LibBenP
p. 133
)
, septimanatim (
).
b.
wskazuje cenę pojedyńczej rzeczy; indicat pretium
cuiusque rei
KsgŁawKr p. 90 (a. 1372) : pro C ulnis tele ... valoris per XIII «hellem» quelibet ulna.
StPPP VIII p. 92 (a. 1383) : pro X ulnis panni per octo grossos.
KodMp III p. 354 (a. 1384) : quamlibet marcam per quadraginta octo grossos computando.Ita vulgo.
Iuncturae variae selectae
α. aliquid per aliquot
denarios (florenos,
grossos, marcas, scotos, sexagenas
sim.) capere (
RachKról
p. 110,
a. 1476
et saepius),
computare (
),
dare (
Tom. X
p. 79, a.
1528
et saepius), emere (
Zsig
p. 11, a.
1500)
, pensare (
MPH III
p. 202,
a. 1417
et passim),solvere (
VL
p. 162,
a. 1451)
, vendere (
PP II
p. 101,
a. 1450)
;
item stare (de florenis:
AGZ XVI
p. 39, a.
1466)
, valere
(de equis
ib. XIX
p. 476,
a. 1504),
sim.,
cf.
s.v
.v.
2.
cum numeralibus
a.
po x razy; aliquot
vicibus
KodMazNow II p. 174 (a. 1325) : campanis per ter pulsatis.
TPaw IV p. 747 (a. 1399) : in foro per quatuor tenentur proclamare.
AAlex p. 545 (a. 1506) : item «podnyebyenye» i. tentorium, tria camchata cum auro antiqua per quatuor camchata (sensu parum perspicuo ).
b.
per unum
po jednym;
singuli
SEVER. p. 43 : fratres ... per vnum mittebantur ... de loco ad locum.
RotKość p. 85 (a. 1399) : obtinuit ... dampnum ... usque ad quinquaginta marcas, et sola potest iurare ad decem marcas; et si ad viginti voluerit, aponet unum testem iurantem, et sic ulterius per unum multiplicando ([i. numerum testium singulos successive addendo multiplicans). ]
ArLit VII p. 342 (a. 1526) : a quibus duobus scopulis ad sinistram partem eundo tendunt scopuli per unum usque ad fluvium.
c.
o jakąś sumę; aliqua
summa pecuniae
Visit. p. 118 (a. 1511) : auxit censum per octo grossos.VI. PRO CASIBUS SUBST. ET PRO ALIIS PRP.
A.
zastępuje dopełniacz rzeczownika; ponitur pro gen.
subst.
RachDw I p. 141 (a. 1564) : transmisi Vilnam bombardas uncatas per palmos 4 (cf. ib. p. 139: bombardam uncatam palmorum 4).
GŁOG. Alex. I fol. Aa VIa : nominatiuus casus est perfectissimus per omnes casus.
B.
zastępuje inne przyimki;
ponitur pro aliis
prp.
1.
pro ab
a.
cf.
et 276, 11.
b.
od kogoś, z
czyjejś strony; ex parte alicuius
KodWp VIII p. 174 (a. 1420) : si ... Laurencius aliquod impedimentum per amicos meos habuerit vel a patre.
CodVit p. 468 (a. 1420) : cum eciam per nos nunquam pro eo habetis sigilla.
KodUJ III p. 146 (a. 1490) : habebit ... censum terreum per certos cives Cracovienses ... de areis et domibus.
2.
pro
ad:
Somm. p. 897 (a. 1202) : inde eundum est erga meridiem ad austrum ad terminos ville Tynecz et circa illos per occidentem usque ad viam.
KodMp III p. 174 (a. 1364) : iuger agri per estatem et iuger agri per hyemem ... arare, seminare ... et metere.
KodUJ IV p. 3 (a. 1507) : item Summarium super sextum Decretalium ... item Tabula per totam Summam venerabilis domini Anthonii.
3.
pro
ante:
StPPP X p. 86 (a. 1436) : c signum litterae per numerum ... positum signat causam.
4.
pro
apud :
Visit p. 298 (a. 1511) : cuius incendii non existit memoria per incolas villae eiusdem.
5.
pro
cum:
PEREGR. fol. i Ia : commixta est farina ad inuicem per aquam.
MARTIN. OP. Serm. p. 300 nlb. : quod et... angeli in eis ramis requiescant per delectationem.
KodWp III p. 85 (a. 1357) : si ... scultetus ignoraverit piscari, tunc piscatorem per predicta instrumenta pro se obtinebit.
DŁUG. Op. p. 345 : quinque fratres anachoreticam(ed. -choricam) vitam ... per summam abstinentiam et vitae austeritatem ducentes.
AGZ IX p. 188 (a. 1501) : dum Thurci in terras nostras ... impetum fecissent igneque et gladio per omnem turpitudinem vastabant.
6.
pro
de:
AGZ XV p. 459 (a. 1470) : fratribus ... ad reponenda iuramenta per theolonea datus est terminus.
Praec.
in locut.
decima per aliquem locum
wskazuje własność ziemską, od której płaci
się dziesięcinę;
indicat terram, pro qua decima solvitur
KodKKr I p. 216 (a. 1339) : decimam nostram per duos mansos ... et per vnum mansum ... ecclesie s. Nicolai ... donamus.
DokMp V p. 20 (a. 1403) : decimas per araturas suas manipulatim dare.
Ib. p. 90 (a. 1409) : decimam manipularem per agros curiae.
LibBenP p. 116 : plebanus habet decimam manipularem per duo predia in Grambkowo.
7.
pro
ex:
NIC. BŁ. Tract. fol. h Ib : symbolum ... dicitur a syn quod est con et bolos morsus, quasi compositum per morsellos paruos, id est articulos, est enim collectum ex diuersis locis Sacre Scripture.
8.
pro
in
c.
acc.
]
GALL p. 101,17 : viscera equi ... per terram cadere cernens.
MARTIN. OP. Serm. p. 467 nlb. : videt lumen maximum intrare per ecclesiam.
SSrSil I p. 219 (a. 1398) : cadens per gradus ascensus cujusdam lignei tradidit spiritum.
ZabDziej III p. 477 (a. 1497) : receptus est per vehiculum ... et ductus in hospitale.
9.
pro
in
c.
abl.
MARTIN. OP. Marg. fol. k 5b : mors spiritualis mala est, quando quis moritur per peccatum mortale, sicut per peccatum infidelitatis.
PP III p. 120 (a. 1445) : ante festum s. Petri per uincula.
StPPP II p. 775 (a. 1471) : Swanthoslaum ... tota nocte ligatum crudeliter per trabem tenuit.
SSrSil I p. 383 (a. 1482) : oritur ... bellum atrox ... per Ecclesiam.
LibBenP p. 25 (a. 1510) : prepositura habet... decimam de uno campo per oppidum Moschyna.
10.
pro
inter :
JAC. PAR. Var. II p. 376 (litterae a. 1432) : quatenus ... onus per plures partitum tanto portabilius redderetur.
ArLit I p. 102 (a. 1478) : onera omnium communitatum maxime videntur onerosa .. si non fuerint distributa per singulas personas communitatis.
11.
pro
post:
StPPP VIII p. 781 (a. 1399) : terminum ... habent ... pro quarta parte «pusezini» per mortem patrui sui.
ZabDziej IV 1, p. 49 (a. 1551) : dedit statim ... marcam unam, per decursum vero anni in die hodierno ad eundem diem anni futuri marcas decem reponere debebit.
12.
pro
propter:
DŁUG. Hist. IV p. 364 : transgressores ... in patibulum ... per quod ... exercitus omnis ire et suspensos videre cogebatur, agebantur.
13.
pro
pro:
CodSil(M) II p. 34 (a. 1208) : circuitum ville eius per villam nomine Legche commutavi.
CodPom I p. 229 (a. 1213) : molendinarius ... nulli tenebit molere gratis, sed per prouentus, quos monialibus ... solet ministrare.
PommUrk I p. 176 (a. 1226) : hanc uillam per aliam ... in concambium rationabiliter commutauimus.
PP V p. 11 (a. 1423) : dux dedit ius Theutunicum commune per octo grossos Nicolao.
RFil XVI p. 366 (a. 1423) : sacerdotes per aliquos grossos promptissime absolvunt peccatores.
KsgPozn p. 174 (a. 1428) : si aliquis inpedierit ... cives ... per predictam suam partem (cf. ib. supra impedire pro ... quarta parte).
AKapSąd III p. 320 (a. 1525) : dare ... III ollas butiri boni, et quelibet olla debet in se continere bonam urnam, alias «thrzi phasky» per unam urnam.
InwKKr p. 215 : candelabra ... cum manubriis per unam candelam sistendam.
14.
pro
secundum:
SamlUB p. 177 (a. 1327) : ab eadem granicia ascendendo sursum ... per incisiones arborum usque ad viam ... ab eadem quercu per incisiones arborum revertendo ad supradictam aquam.
AGZ XIX p. 515 (a. 1475) : conseminaciones ... metere ... per signa ac impressuras tuas, alias «przesz nawyrezy tvoi».
DŁUG. Hist. IV p. 728 : qui... fugiebant... interdiu per solem, nocte vero per stellas ... ad Danubium profecti sunt.
HKap p. 391 (a. 1499) : bona ipsorum tenere debent ambae partes per haec signa et granities (i. signa servando ), quae jam inter se fecerunt.
AAlex p. 238 (a. 1503) : nolentes id facere, quod debent, nisi per eorum vota procedatur.
15.
pro
sub:
KodMp II p. 226 (a. 1313) : eum liberum ... dimiserat per subsequentem condicionem: duos boues ... restituere etc.
KodKKr I p. 202 (a. 1336) : diuisores fidedignos eligant, qui per iuramentum ... omnia ... colligentes seruant et custodiant diligenter.
DŁUG. Hist. V p. 130 : cum quo duce per aliquas conditiones aequas sufferentiae pacis factae sunt.VII. LOCUTIONES ADVERBIALES ad I-V quarum pleraeque iam ap. antiquos viguerunt, nonnullae autem suis capitibus laudantur
1.
cum
subst.
,
v.
gr. per accidens cf.
sq. et 1185, 46 sqq.
per aenigmatacf.
I 294, 51 sqq.
per angulos cf.
I 522, 5 sqq. per quattuor anguloscf.
I 521, 53 sqq. per antecessum cf.
I 568, 5 sqq.
per antiquitatem cf.
I 582, 45 sqq. et 583, 22.per aquam terramque cf.
I 678, 14
sq.
per artem cf.
I 781, 10
sq.
per artificium cf.
I 792, 27 sqq.
per ascensum (fluvii) cf.
I 809, 40 sqq.
per aspectum cf.
I 820, 49 sqq.
per calumniam cf.
II 53, 29 sqq.per cantum cf.
II 122, 48
sq.
per casum cf.
II 239, 55 sqq.
per cifram cf.
II 383,12
sq.
per circinnium cf.
II 402, 30.
per circuitum cf.
II 404, 32 sqq. et 52 sqq.
per collum cf.
II 606, 55 sqq.
per concordiam cf.
II 843, 26 sqq.
per considerationem cf.
II 1056, 19
sq.
per contrarium cf.
II 1228, 3 sqq.
per copulam (carnalem) cf.
II 1319, 38 sqq.
per corrigellam cf.
II 1362, 47 sqq.
per corulum cf.
II 1380, 33 sqq.
per decessum cf.
III 84, 54 sqq.
per descensum (fluvii) cf.
III 383, 33 sqq. et384,11.
per diametrum cf.
III 493, 53.
per digitos cf.
III 550, 45 sqq.
per dilationem cf.
III 564, 6
sq.
per directum cf.
III 603, 5 sqq.
per dispensationem cf.
III 667, 16.
per effectum cf.
III 977, 28 sqq. et 36
sq.
per errorem cf.
III 1188, 36
per essentiam cf.
III 1201,53 sqq.
per (omnem) eventum cf.
III in addendis vol. VII
per (nullum) eventum cf.
III 1240, 51 sqq.
per evidentiam reicf.
III 1248, 22 sqq.
per experientiam cf.
III 1464, 6
sq.
per experimentum cf.
III 1466, 6 sqq.
per expressum cf.
III 1501, 45 sqq.
per fas et nefas cf.
IV 73, 30 sqq. et VI 649, 3 sqq.
per formam (iuris) cf.
IV 305, 53sq.per fraudem cf.
IV 375, 32
sq.
per gladium cf.
IV 549, 51 sqq.
per gyrum cf.
IV 670, 54 sqq.per imaginationem cf.
V 78, 24 sqq.
per indirectum cf.
V 439, 54 sqq.
per industriam cf.
V 480,29
sq.
per infusionem cf.
V 582,36.
per initium cf.
V 632, 10.
per licentiam cf.
V 1402, 20 sqq.
per longum et latum cf.
V 1285, 10 sqq.
per longum cf.
V 1518, 6
sq.
per ludibrium cf.
V 1548, 52
sq. per
manum(-us) cf.
VI 111, 11
sq.
et 112, 3 sqq.et 114,
19
sq.
et 115, 32 sqq.
per medietatem cf.
VI 192, 13 sqq.
per medium cf.
VI 202, 1 sqq. et 204, 55 sqq.
per mensuram cf.
VI 253, 10 sqq.
per metas cf.
VI 292, 31 sqq.
per modicum cf.
VI 402, 45 sqq.
per modum cf.
VI 414, 48 sqq.
per hunc (talem, quemcumque) modum
cf.
IV 753,7 sqq. et VI 415, 9
sqq.
per naturam (rei) cf.
VI 610, 38 sqq.
per nihil cf.
VI 688, 19 sqq.
per nomen cf.
VI 716, 16 sqq.
per obtentum (gratiae) cf.
VI 914, 54 sqq.
per occasionem cf.
VI 934,29 sqq.
per orbem cf.
VI 1095, 39 sqq.
per officium cf.
VI 1002, 24
sq.
per omnem opportunitatem cf.
VI 1063, 21
sq.
per ordinem(-es) cf.
VI 1119, 33 sqq.
per organum vocis cf.
VI 1128, 36 sqq.
per os (ora) cf.
VI 1149, 20
sq.
et 53.
per otium cf.
VI 1165, 2
sq.
per partem(-es) cf.
et 15 sqq.et 52
sqq.
per partim cf.
sq.
per pedes cf. pes per potentiam cf. potentia per praesentiam cf. praesentia per proprietatem
cf.
proprietas per proximitatem cf. proximitas
per quadrum cf. quadrum per radicem cf. radix per rapinam cf. rapina per recessum cf. recessus per rectitudinem cf. rectitudo per recursivam cf. recursiva per reductionem cf. reductio per respectum cf. respectus per saeculum cf. saeculum per saltum cf. saltus per senium cf. senium per similitudinem cf. similitudo per spatium cf. spatium per speciem cf. species per speculumcf. speculum per succumbens cf. succumbens per suffragium cf. suffragium
per unguem cf. unguis per vehementiam cf. vehementia per verbum (verba) cf. verbum per vestigia cf. vestigium per viam cf.
via per vicem
(vices) cf.
vicis per vim cf. vis per virtutem cf. virtus per visum cf. visus per voluntatem cf. voluntas
2.
cum
adi.
,
v.
gr. per apertum cf.
I 599, 12.
per consequens cf.
II 1033, 13 sqq. et 21 sqq.
per integrum cf.
V 793, 21
sq.
per obliquos cf.
VI 853, 38 sqq.
per obliquum cf.
VI 853, 48 sqq.
per omnia cf.
VI 1023, 43 sqq.
per posteriuscf. posterus per prius cf. prior per simile cf. similis per singula cf. singulus per quantum cf. quantum per tantum cf. tantum per totum cf. totum per transversum cf. transversus
3.
cum aliis partibus orationis,
v.
gr. de per se cf.
III 36, 55 sqq. et 37, 10 sqq.
per aliquamdiu cf.
I 404, 9 sqq.
per expresse cf.
III 1499, 2
sq.
per idem cf.
V 24, 34 sqq.
per (et) infra cf.
V 569, 4 sqq.
per nihil cf.
VI 688, 19 sqq.
per omnimode cf.
VI 1021, 27 sqq.per seorsum cf. seorsum per transversim cf. transversim VIII.
COMPOSITA VARIA
(in editionibus nonnumquam seorsum scripta)
per ample cf. perample
et ample I 490, 44 sqq.
per ante cf. perante per antea cf. perantea per bibo cf. perbibo per inde cf. perinde per instanter cf. perinstanter per maxime cf. permaxime per medius cf. permedius per multum cf. permultum per necessarius cf. pernecessarius per nimium cf. pernimium per nunc cf. pernunc per parum cf. perparum per plurimum cf. perplurimum per posterius cf. perposterius per prius cf. perprius per similis cf. persimilis per ultra cf. perultra