- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- NGl.
- B.
- L.
- A.
- Ha.
- N.
- K.
KsgKaz p. 159 (a. 1386) : de reformacione organarum (nisi leg. -orum.acc. pl. organas:
SSrSil I p. 374 (a. 1482) : unas organas, quascunque vellent, compararent (cf. infra alias ... minores comparandas).abl. pl. organibus:
KodWp V p. 432 (a. 1426) : pro magistro cantante et pulsante in organibus ecclesie.]
I.
1.
organ, narząd ciała spełniający określoną funkcję;
corporis pars, membrum, officium suum
faciens.
Definitur addito gen. , v. gr.
loquendi,
sentiendi;
item potentiae sensitivae (
HESSE Quaest.
p. 667
)
, sensuum ((
ib.
p. 668
;
; interiorum:
JAC. PAR. Opln
p. 171
)
sim.
N.
organum organorum
de manu
(Gr.
ὂργανον ὀργάνων
ex Aristot. An. 432a2 et al.)
SZYDL. p. 12 : manus corporis dicitur o-um o-orum in administrando.
GŁOG. Alex. I fol. H IIIb : secundum Philosophum dicitur, quod manus est o-um o-orum.Ita saepius.
Praec.
sensu praegnanti
a.
całe ciało ludzkie;
corpus humanum totum.
b.
organ głosu, narząd mowy, usta, (stąd także)
przen. głos,
mowa; instrumentum loquendi,(inde
meton.)
vox, oratio.
Saepe in
locut.
per organum (vocis) alicuius
przez czyjeś usta, za czyimś pośrednictwem; per alicuius os, vocem, aliquo interprete
VAd p. 217 : spiritu Dei per o-um suum s. Adalberti disputante.
WŁODK. ScrSel II p. 43 : quod fecit rex intimando hec domino Alexandro quinto ... per o-um vocis mee.
KodKKr II p. 432 (a. 1418) : oratores ... regis Polonie ... proposuerunt per o-um domini Pauli Wladimiri ... qualiter eqs.Ita saepissime usque ad saec. XVI .
Inde sensu latius transl.
2.
język, mowa; sermo,
lingua
DŁUG. Hist. IV p. 679 : pax ... fuit conclusa et in ecclesia cathedrali Iavrinensi o-o Hungarico et Polonico et Theutonico publicata.
3.
meton.
Spiritus Sancti
narzędzie Ducha św., człowiek
działający w imieniu Ducha św., wykonawca woli
Ducha św.
;
i.q. minister, interpres, mandatorum exsecutor
NIC. BŁ. Serm. I p. 105 : gloriosum vas et o-um Spiritus Sancti sanctus Augustinus.
CodVit p. 1023 (a. 1416) : ipsi enim episcopi sunt membra Jeshu Christi et Spiritus Sancti o-a, per quorum medium virtus Altissimi magnalia operari dignatus (sic ) est.
JAC. PAR. RefEccl p. 14 : Spiritus Sanctus ... per o-um suum ... sanctum Petrum ... eam simoniam damnavit.
Ib. p. 15 : Spiritus Sanctus per sua o-a, scilicet retro pontifices et sacra concilia, canones et leges constituit ... regulas.
N.
locut.
in organo Spiritus Sancti laborare
pełnić wolę Ducha św.,
działać jako narzędzie
Ducha św.
; Spiritus Sancti ministrum esse
PommUrk II p. 223 (a. 1269) : que sanctimoniales cottidie in o-o Sancti Spiritus ardenter laborant et estuant in dilecti dilectione Dei fundendo preces pro nobis.
II.
de variis instrumentis
concr.
1.
mus.
a.
sg.
każdy instrument muzyczny,
zwłaszcza strunowy;
instrumentum mus. quodlibet, praec.
chordis praeditum.
Iuncturae verbales notabiliores organum pulsare (
NIC. BŁ. Serm. I
p. 118
),
in organo ludere (
Zsig.
p. 22, a.
1500).
b.
(sg. et pl. eodem sensu) organy kościelne; instrumentum mus. quod vario tibiarum genere constat et follibus inflatur,
in ecclesiis poni
solitum.
Ad vocis definitionem additur
gen.
,
v.
gr. ecclesiae (cf.
et saepius),
divinorum (cf.
infra 49), laudum divinarum (cf.
infra 53 et saepius). Actus huiusmodi instrumento canendi exprimitur iuncturis
verbalibus:
α. organum (-a) pulsare (
*ACapOP
p. 603,
a. 1482),
tangere (
AKapSąd II
p. 650, a.
1483).
β. in
organo(-is) cantare (cf.
),
decantare (aliquid:
AKapSąd I II
p. 376, a.
1498),
ludere (
Ztschr. II
p. 278, a.
1497
et saepius), pulsare
(cf.
),
tangere (
AKapSąd I II
p. 270
a. 1499).
Locut.
α.
organorum magister
organista, qui organo in ecclesia canit,
cf.
supra
s.
v.
MAGISTER
21,22 sqq: et
ORGANISTA
I 1.
β.
organorum artifex (
ZabDziej IV 1,
p. 56, a.
1551)
,
laborator (
CracArt I
p. 64, a.
1421
et saepius),
magister (
ib. II
p. 323, a.
1536
et saepius),
structor (
ŹrWaw III
p. 90, a.
1520)
budowniczy organów, organmistrz; faber qui organa facit,
cf. supra
s.
v. MAGISTER 22,15 sqq. et
ORGANISTA I 2
et ORGANARIUS et ORGANIFEX.
γ.
organa suspendere
zabronić gry na organach w kościołach z powodu ekskomuniki;
interdicto prolato organorum cantum in ecclesiis prohibere
CodSil V p. 203 (a. 1340) : in quibuslibet locis ... diocesis nostre, ad que predictus dux excommuticatus venerit ... divinorum o-a sint suspensa.
DŁUG. Hist. I p. 377 (= II p. 140 ed. nov.): Polonice Ecclesie episcopi ... interdictum apostolicum publicant et ecclesiis singulis obseratis, laudum divinarum o-a ... suspendunt.Cf. etiam ib. II p.476 (= IV p. 233 ed. nov.) et Id. Op. p. 79 .
2.
astr.
,
v.
gr. astrolabicum (
COPERN. OpM
p. 144
)
.