- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- NGl.
- B.
- L.
- A.
- Ha.
- N.
- K.
- O.
ArHist V p. 431 (a. 1450) : fratres ... tres missas cantando ordinentur (nisi leg. cantare.
AGZ XIX p. 535 (a. 1475) : quas metas ex eorum bono consensu et ex concordatione sunt ordinati.]
I.
1.
ustawić (zwł. w szeregu), rozstawić, roz
mieścić; ordine disponere,
v.
gr.
signa granicierum
(
KodMp IV
p. 400, a.
1442)
, falcata
frumenta
(debito modo in allodio :
DokMp I
p. 212, a.
1381)
,
machinas bellicas (versus aditum
fori :
Tom. VII
p. 368, a.
1525),
item
aciem militum
(saec.
XV),
exercitum (in duas partes :
DŁUG. Hist. IV
p. 363
).
Mediopass.
zajmować miejsce, znajdować się; situm
esse
VITELO Persp. p. 134 : intra istam tunicam uueam o-atur humor crystallinus super extremitatem concauitatis nerui mediante uitreo humore.
N.
α.
phil. per
modum superioris et inferioris
(inter se:
STOB. Intr. fol. b IVa)
.
β.
gram.
dictiones i.q. ad sensum disponere
(syn.
regere, constituere:
GŁOG. Alex. II fol. A lb).
2.
wykreślić,wyznaczyć;
designare, ducere (lineam)
VITELO Persp. (S)V p. 246 : describatur poligonum ... quotcunque laterum visum fuerit o-nti.
Ib. p. 226 : si ... in speculo et forma illius foraminis multiplicetur ad visum, nichilominus o-atur in speculo tota forma actus.Cf. Th. IX 2,940,27 sqq. .
II.
A.
1.
res
doprowadzić do porządku, przygotować,
urządzić; in ordinem redigere,
digerere,disponere,
v.
gr. calicem (in missali officio:
ConcPol VI
p. 332, a.
1593)
, commodum (i. domicilium
PommUrk V
p. 55, a.
1312)
, res ecclesiae (eo
ordine:
DŁUG. Hist. IV
p. 143
)
, agrum (
DokMp IV
p. 94, a.
1353)
, guerram (
DŁUG. Hist. IV
p. 143
)
, negotia (pro aliquo:
Lites I
p. 404, a.
1339
; syn. disponere:
DŁUG. Hist. V
p. 38
).
N.
α.
theol.
(sensu morali)
hominem:
MATTH. Serm. I p. 183 : haec beatitudo o-at hominem respectu Dei quantum ad affectum.
NIC. BŁ. Tract. fol. d VIa : per ieiunium o-atur homo ad seipsum, per elemosynam ad proximum et per orationem ad Deum (cf. ib. supra sunt tria opera satisfactionis).
β.
iur.
fremitas (i. litem)i.q. componere (
ŁASKI ComPriv
fol. 179b
).
2.
ustanowić, założyć, wyznaczyć; constituere, instituere,
v.
gr.
altare
(syn.
erigere :
KodUJ I
p. 196, a.
1440)
, metas
(i. fines
cf.
),
villam iure Teutonicali
(syn.
locare :
KodMp II p. 138, a. 1276) , viam communem (pecorum:DokMp I p. 251, a. 1391), item articulos super contributionibus (syn. statuere: AKapSąd III p. 74, a. 1499) , concordiam inter se ( PommUrk II p. 176, a. 1267 et saepius), pactum inter se (syn. collaudare: KodMp II p. 239, a. 1318) , treugas, unionem pacis sim. ( Lites I p. 433, a. 1326 ; Dogiel I p. 2, a. 1335 et saepius), fraternitatem mechanicam (syn. statuere, regere: IurMas II p. 26, a. 1476), etiam traditionem et seditionem (contra et adversus aliquem: ArPrawn I p. 18, a. fere 1400) , maleficia ( AKapSąd III p. 277, a. 1501) .
3.
sporządzić, wykonać, zbudować; conficere,
parare, construere
DokMp I p. 245 (a. 1389) : ad ... molendini constructionem et perfectionem o-ndam ... nos ... duas partes ... impendemus.
DokSul p. 364 (a. 1394) : noster agricola ... o-et (ed. ordinat), faciat sugustria vulgariter «jazy».
DŁUG. Hist. V p. 257 : hostes ... fossam cum vallo ... o-runt.
N.
polecić, wykonać, zamówić;
faciendum curare
DŁUG. Hist. V p. 200 : corpus Sbignei cardinalis sepulturae in urna aerea per eum, dum viveret, o-ta ... traditum.
4.
ułożyć, zredagować;
componere, conscribere,
praec. testamentum
(saec.
XV), item kalendarium (in mensibus:
BIEM
p. 51
)
, libros iuris Magdeburgensis (
RHist V
p. 66, a.
1421)
, orationem
(syn. componere:
KrMU
p. 84,31, a.
fere 1416).
N.
locut.
gesta hominum notamine litterarum
utrwalić na piśmie;
scripto mandare (
KodMp II
p. 183, a.
1292).
5.
wyłożyć, dać do zrozumienia; explicare, significare
JAC. PAR. Opln p. 423 : Paulus dicit ([Vlg. Rom. 9,22)], quod si Deus volens ostendere iram ... sustinuit in multa patientia vasa irae etc., sic o-ndum est, ut Deus se quasi passive habeat, id est permissive ad sustinentiam vasorum irae.
HESSE Matth. IV p. 176 : quidam senator ... super ... ianuam sic ... scripserat: decretum datur, ne dormiat ... hic gens villana, sed Achilles, Plato, Diana; intendens per hoc o-re, quod nullus ad castrum ... nisi esset miles, philosophus aut dominus ingredi possit.
B. homines
1.
zaciągnąć, powołać (do służby wojskowej);
militem cogere. Refl. stawić się w wojsku; militiae munus suscipere
ArPrawn IV p. 347 (a. 1434) : quilibet in expedicione nobilis sive simplex se sub vexillo per ipsum electo ... collocare et o-re tenetur.
Locut.
campestraliter
cf.
2.
nająć na służbę;
pretio conducere
KomKadł p. 405 : si ... quispiam ... hominem pauperem ad seruiendum sibi suscepit et o-uit.
RachWaw p. 9 (a. 1461) : carpentarios ad laborandum ... pinnacula ... o-ueram de salario IX marcarum.
IurMas II p. 35 (a. 1478) : cum familiaris profugus arrestatus fuerit, ipsum heres talis restituere debet ... et cum ipsum restituere noluerit, extunc debet actori, apud quem prius o-tus fuerit ... precium dare, pro quo apud ipsum erat o-tus.Occ. przekupić; pretio corrumpere
SSrSil VII p. 178 (a. 1468) : dixit se ita o-tum esse ab aliquibus et conductum precio.
3.
alicui
pozyskać, zjednać, sprowadzić; adducere, conciliare
TPaw IV p. 482 (a. 1392) : vende sculteciam tuam, o-bo tibi ... emptores bonos.
CodVit p. 579 (a. 1422) : velis nobis socios o-re, cum quibus ... hastiludio concuramus.
KsgPrzem I p. 291 (a. 1442) : scultetissa ad eum venit supplicando, ut sibi emptorem domus o-sset et o-uit eidem emptorem iuxta postulata.Occ. nakłonić; inducere, inclinare
Dogiel V p. 82 (a. 1385) : causam mediare et partes ad concordiam o-re volentes.
III.
1.
postanowić, zarządzić, nakazać, polecić;
statuere, praecipere,
mandare, iubere.
2.
umówić się,
uzgodnić; condicere, pacisci,
convenire
KodWp I p. 367 (a. 1266) : sibi heredi solutiones et servitia, prout cum eisdem o-verit, exhibebunt coloni.
PrzywKr p. 2 (a. 1324) : cum ... provisore infirmorum et pauperum ... o-re debeant, quod dicta elemosina ... infirmis ... presentetur.
Simili sensu refl. (cf. Pol.
umówić się,)
KsgMaz II p. 62 (a. 1424) : Ian ... pro bovibus debet se cum domino o-re.
Item mediopass.
KsgŁawKr p. 22 (a. 1367) : Petrus ... cum Margaretha ... sunt taliter o-ti et concordati, quod etc.
3.
rozstrzygnąć, ustalić, orzec (drogą polubowną); (per
modumarbitrii) decernere,
statuere, definire
KodMp II p. XLVII (a. 1293) : vt quicquid ... ordinatores inter ipsos super dicta ecclesia et redditibus eius o-ndo concorditer diffinirent... eidem ordinacioni firmiter starent.
RotKal p. 160 (a. 1410) : Albertus ... «smowcza» qui o-bat terminum inter ipsos.
RH IX p. 114 (a. 1428) : amicabiles compositores et ordinatores ... uniuerunt, composuerunt et o-uerunt inter nobiles viros.
Syn.
componere
(
),
determinare (
DokMp VIII
p. 23,
a. 1438)
, laudare, definire, arbitrari (cf.
infra 38).
Constr.
ad 1
-3: indicatur
obi.
a.
sq.
acc.
(c.
inf.
).
b.
sq.
de:
GALL p. 160,9 : de custodibus ecclesie ... ita liberaliter o-vit, quod omnes ... honoravit.
KsgHenr p. 39 (a. 1254) : cum ... de structione castrorum o-retur.
c.
sq.
pro, cf.
d.
sq.
super:
DŁUG. LibBen I p. 298 : facultatem ... super dictis articulis pronuntiare, laudare, definire, arbitrari et o-re.
e.
sq.
enunt.
fin.
f.
sq.
quod, cf.
et 18 et saepius. indicatur cui (quocum)
a.
sq.
dat.
b.
sq.
adversus:
PommUrk V p. 129 (a. 1313) : iuris sufficientiam adversus spoliatores ... o-re.
c.
sq.
cum, cf.
et 11 et saepius.
d.
sq.
inter:
PommUrk I p. 176 (a. 1276) : ea, que inter homines in tempore o-antur et fiunt.Cf. et saepius.
4.
pośredniczyć w załatwianiu czynności prawnych; in
rebus iure peragendis intercedere
KodMp II p. 132 (a. 1273) : acta sunt hec ... per manus Iohannis nostri clerici, Scarbimiro succamerario Cracouiensi o-nte (cf. ib. supra abbati de Wanchocsk ... fontem antiquum salis ... contulimus innouandum).
IV.
1.
oddać, przekazać, zapisać; assignare, legare, tradere
AGZ III p. 23 (a. 1359) : molendinum ... Vlrico carpentario exposuimus, dedimus, convenimus et o-vimus in hunc modum.
StPPP II p. 135 (a. 1402) : cuilibet puero ... certam partem hereditatis sue ... assignauit o-ndo.
Ib. p. 336 (a. 1429) : Mathie ... partem hereditatis ... o-re et assignare alias «zdwacz» ... debebunt.
Ib. p. 361 (a. 1431) : quem bancum salis sibi ... pro salario o-uit et se dare submisit.
Iuxta posita
assignare
(
),
dare (
),
disponere (
KodUJ I
p. 196, a.
1440)
, legare (
AKapSąd II
p. 238,
a. 1464).
Additur
testamentaliter (
ib. III
p. 173,
a. 1513).
N.
oprawić, tj. zabezpieczyć określoną
sumę na majątku;
aliquam pecuniae summam in fundo suo collocare
TPaw IV p. 342 (a. 1417) : Stephanus ... uxori sue dotaliciavit seu o-uit vulgariter «oprauil» sexaginta marcas in medio hereditatis sue.
KsgCzer p. 234 (a. 1420) : Dorothea ... debuit mihi o-re vulgariter «oprawicz» coram principe partem ... hereditatis.
2.
pecuniam
wypłacić;
solvere
KsgHenr p. 63 (saec. XIII) : ut quantumcunque uellet ipsis pro sua sorte ... pecunie coram duce o-ret.
StPPP VIII p. 603 (a. 1398) : Margaretha ... Jaschonem ... de causa C marcarum liberum dimisit, quia sibi o-uit XL marcas.
ZapSądWp I p. 89 (a. 1402) : Cusz ... debet o-re infra duas ebdomadas sedecim marcas Iudeo ... et si non soluerit predictas pecunias, debet... intrare in obstagium.
3.
udzielić, dostarczyć, zapewnić; conferre, praestare, praebere
KodMp II p. 228 (a. 1313) : priuilegiurn sibi super eam sculteciam dari decreuimus et o-ri.
CodSil X p. 168 (a. 1348) : de hoc ... Petrus fratribus et monasterio ... debet exnunc nostras litteras cum pendenti sigillo munitas o-re.
AKapSąd II p. 77 (a. 1428) : kmethones debent o-re suo procuratori ... cervisiam ad bibendum mettercio.Sensu latius transl. refertur ad abstr. , v.gr. beneficium alicui ( KsgHenr p. 49, saec. XIII) , fructum et utilitatem ( PommUrk IV p. 7, a. 1301), item audientiam (apud papam: DŁUG. Hist. V p. 509 ).
N.
sibi
uzyskać, zdobyć;
i.q. parare
DŁUG. Hist. III p. 13 (= V p. 24 ed. nov.): potis erat ex proprio frumento ... genus cuiuslibet cerevisiae sibi o-re.
KodUJ IV p. 69 (a. 1517) : cogantur studentes ... per diversa hospitia victum seu expensas sibi quaerere et o-re.
Tom. XIII p. 344 (a. 1531) : sibi o-re subsidium a palatino Multaniae.
4.
dodać, dołączyć; addere,
adiungere
AGZ XIII p. 57 (a. 1437) : sibi i. uxori quinquaginta marcas ... super medietate bonorum ... que habet et expost habebit aut aliqualiter o-bit alias «prziczini» dedit.
SSrSil II p. 239 (saec. XV ex.ex) : due cappe ... cum clipeis decentibus ad eas o-tis.
V.
1
. wysłać, skierować;
mittere, dirigere
Ksg ŁawKr p. 273 (a. 1395): que mercimonia ... in annuale forum mittet, diriget ac o-bit.
N.
minas et impressiones (
StSyn IV
p. 24, a.
1420).
2.
przeznaczyć,
obrócić na coś; destinare, convertere
DokSul p. 353 (a. 1363) : addentes ... sculteto macella carnium ... prout suae utilitati voluerit o-re.
KsgŁawKr p. 176 (a. 1392) : partem domus ... in usus suos proprios ... convertere et o-re.
Item
omnia in profectum ecclesiae (
DŁUG. Reg. II
p. 310, a.
1479)
, thesaurum in pios
usus (
ZabDziej II
p. 26, a.
1482)
, censum in fundationem altaris (
KodUJ III
p. 205, a.
1502)
.
3.
phil.
przyporządkować, ukierunkować, zwrócić (ku czemuś); in
aliquem finem dirigere
NIC. BŁ. Serm. II p. 227 : malum o-at in Deum non per se, sed per hoc quod commendat bonum (citatur Augustinus Ench. 10 ).
BYSTRZ. Top. fol. p Ia : differentia cum sit generalis, cum genere o-nda est (cf. ib. supra differentia generica est annexum generis).
WROCŁ. EpitConcl fol. z IVb : sunt tria o-ntia hominem ad Deum ... scilicet fidelitas, reuerencia et famulatus.
ExPhys fol. i VIa : cognitionem et intellectum o-ntem omnia in finem.Cf. Th. IX 2,944,15 sqq. Mediopass. kierować się ku czemuś, zmierzać, mieć na celu; dirigi
VITELO Opt. p. 367 : ad quam rem sicut ad finem nobilissimum omne, quod de natura ... speculorum praemisimus, aliqualiter o-atur.
MATTH. Serm. I p. 31 : labor manualis ... o-atur primo ad victum acquirendum ... secundo ad tollendum otium.
AMedi III p. 64 (saec. XV med.med) : necessarium ... est, ut haec omnia in unum, scilicet Deum, o-entur.
Additur
finaliter (
WROCŁ. Dial. fol. E VIIb)
, ultimate (
STOB. Parv. fol. B VIIIb)
.
Constr.
a.
sq.
dat.
b.
sq.
ad.
c.
sq.
cum, cf.
d.
sq.
in
c.
acc.
VI.
1.
wyznaczyć do pełnienia jakiejś funkcji, skierować do pracy; ad aliquid agendum destinare
StPPP I p. 224 (a. 1368) : tragarios ... alios ... ad labores o-re (cf. ŁASKI ComPriv fol. 82a).
KsgŁawWar p. 216 (a. 1484) : Bernardus in iudicio banito o-vit alias «vstavyl» Bernardum procuratorem sibi ad extrahendum pecuniam ... super Anna.
2.
mianować, powołać na jakieś stanowisko; nominare
(ad munus gerendum).
Syn.
facere, constituere (
DokMp IV
p. 31, a.
1294
et saepius).
N. locut.
aliquam in matrimonium
wydać za mąż;
i.q. locare (
Tom. IV
p. 49, a.
1516
;
ib. VIII
p. 195,
a. 1526).
3.
wyświęcić na kapłana, udzielić święceń kapłańskich lub zakonnych;
sacerdotem
vel religiosum creare.
Additur
ad serviendum Deo (
CodSil(M) I
p. 47, a.
1147),
ad sacros ordines
(
AKapSąd III
p. 29, a.
1466).
Constr.
ad
I-3
:
a.
sq.
(dupl.
)
acc.
b.
sq.
ad.
c.
sq.
in
c. acc.
d.
sq.
ut
*KodUJ I p. 8 (a. 1364) : civitatem ... Cracovien sem ... ut in ea vigeret studium generale ... o-ndam.
VII.
1.
wyposażyć, zaopatrzyć;
ornare, instruere
PommUrk
III
p. 415 (a. 1300) : due scutelle cibariis decenter o-te.
CodSil V p. 148 (saec. XIV med.) : quod iure ... nobis conpeteret dictam ecclesiam de persona ydonea o-re.
JAC. PAR. Opln p. 395 : virtutes morales ... ornant et o-ant animam quoad actus rationis pertingibiles per humanam industriam.
N. locut.
aliquem communicatione et confessione :
KsgGrWp II p. 257 (a. 1397) : communicatione et confessione per quendam presbyterum ... est o-tus.
2.
ozdobić;
ornare, decorare
MPVat II p. 473 (a. 1374) : cingulum o-tum cum argento.
N.
missam cantando
uświetnić; illustrare
cf.
-52.
Constr.
sq. abl.
vel
cum (ut supra).
VIII.
sensu subobscuro
StPPP VIII p. 22 (a. 1377) : Jasco ... ducit testes contra Gregorium ... pro XVI marcis, quod se subdidit; Stephanus ... hoc o-uit, Thomas ... hoc o-uit, Gosco ... hoc o-uit.
Ib. p. 61 (a. 1382) : testes ... Andreas o-uit et interfuit (cf. ib. p. 115, a. 1384).
Ib. p. 182 (a. 1386) : contra Agatham kmethonissam ... quia sine tempore recessit o-ns et suscipiens mansionem.