Ogólne
Pełne hasło
Więcej

ORDINO

Gramatyka
  • Formyordino
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -are, -avi, -atum
Znaczenia
  • I.
    • 1. + signa granicierum falcata (debito modo in allodio machinas bellicas (versus aditum fori aciem militum exercitum (in duas partesustawić (zwł. w szeregu), rozstawić, roz mieścićzajmować miejsce, znajdować się
      • α. phil.
      • β. gram.
    • 2. wykreślić,wyznaczyć
  • II.
    • A.
      • 1. + res doprowadzić do porządku, przygotować, urządzić
        • α. theol.+ hominem:
        • β. iur.
      • 2. + altare erigere metas villam iure Teutonicali locareustanowić, założyć, wyznaczyć
      • 3. sporządzić, wykonać, zbudować
      • 4. ułożyć, zredagować
      • 5. wyłożyć, dać do zrozumienia
    • B.
      • 1. zaciągnąć, powołać (do służby wojskowej)
      • 2. nająć na służbęprzekupić
      • 3. + alicui pozyskać, zjednać, sprowadzićnakłonić
  • III.
    • 1. postanowić, zarządzić, nakazać, polecić
    • 2. umówić się, uzgodnić
    • 3. rozstrzygnąć, ustalić, orzec (drogą polubowną)
    • 4. pośredniczyć w załatwianiu czynności prawnych
  • IV.
    • 1. oddać, przekazać, zapisać
    • 2. + pecuniam wypłacić
    • 3. transl. abstr.udzielić, dostarczyć, zapewnić
    • 4. dodać, dołączyć
  • V. + 1 wysłać, skierować
    • 2. przeznaczyć, obrócić na coś
    • 3. phil.+ Th. phil. przyporządkować, ukierunkować, zwrócić (ku czemuś) Mediopass. kierować się ku czemuś, zmierzać, mieć na celu
  • VI.
    • 1. wyznaczyć do pełnienia jakiejś funkcji, skierować do pracy
    • 2. mianować, powołać na jakieś stanowisko
    • 3. wyświęcić na kapłana, udzielić święceń kapłańskich lub zakonnych
      • a.
      • b.
      • c.
      • d.
  • VII.
    • 1. + IIIwyposażyć, zaopatrzyć
    • 2. ozdobić
  • VIII.

Pełne hasło

ORDINO, -are, -avi, -atum
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • NGl.
  • B.
  • L.
  • A.
  • Ha.
  • N.
  • K.
  • O.
[pass. sensu act.
ArHist V p. 431 (a. 1450) : fratres ... tres missas cantando ordinentur (nisi leg. cantare.
AGZ XIX p. 535 (a. 1475) : quas metas ex eorum bono consensu et ex concordatione sunt ordinati.]
I.
1. ustawić (zwł. w szeregu), rozstawić, roz mieścić; ordine disponere, v. gr. signa granicierum ( KodMp IV p. 400, a. 1442) , falcata frumenta (debito modo in allodio : DokMp I p. 212, a. 1381) , machinas bellicas (versus aditum fori : Tom. VII p. 368, a. 1525), item aciem militum (saec. XV), exercitum (in duas partes : DŁUG. Hist. IV p. 363 ). Mediopass. zajmować miejsce, znajdować się; situm esse
VITELO Persp. p. 134 : intra istam tunicam uueam o-atur humor crystallinus super extremitatem concauitatis nerui mediante uitreo humore.
N.
α. phil. per modum superioris et inferioris (inter se: STOB. Intr. fol. b IVa) .
β. gram. dictiones i.q. ad sensum disponere (syn. regere, constituere: GŁOG. Alex. II fol. A lb).
2. wykreślić,wyznaczyć; designare, ducere (lineam)
VITELO Persp. (S)V p. 246 : describatur poligonum ... quotcunque laterum visum fuerit o-nti.
Ib. p. 226 : si ... in speculo et forma illius foraminis multiplicetur ad visum, nichilominus o-atur in speculo tota forma actus.
Cf. Th. IX 2,940,27 sqq. .
II.
A.
1. res doprowadzić do porządku, przygotować, urządzić; in ordinem redigere, digerere,disponere, v. gr. calicem (in missali officio: ConcPol VI p. 332, a. 1593) , commodum (i. domicilium PommUrk V p. 55, a. 1312) , res ecclesiae (eo ordine: DŁUG. Hist. IV p. 143 ) , agrum ( DokMp IV p. 94, a. 1353) , guerram ( DŁUG. Hist. IV p. 143 ) , negotia (pro aliquo: Lites I p. 404, a. 1339 ; syn. disponere: DŁUG. Hist. V p. 38 ).
N.
α. theol. (sensu morali) hominem:
MATTH. Serm. I p. 183 : haec beatitudo o-at hominem respectu Dei quantum ad affectum.
NIC. BŁ. Tract. fol. d VIa : per ieiunium o-atur homo ad seipsum, per elemosynam ad proximum et per orationem ad Deum (cf. ib. supra sunt tria opera satisfactionis).
β. iur. fremitas (i. litem)i.q. componere ( ŁASKI ComPriv fol. 179b ).
2. ustanowić, założyć, wyznaczyć; constituere, instituere, v. gr. altare (syn. erigere : KodUJ I p. 196, a. 1440) , metas (i. fines cf. ), villam iure Teutonicali (syn. locare :
KodMp II p. 138, a. 1276) , viam communem (pecorum:
DokMp I p. 251, a. 1391), item articulos super contributionibus (syn. statuere: AKapSąd III p. 74, a. 1499) , concordiam inter se ( PommUrk II p. 176, a. 1267 et saepius), pactum inter se (syn. collaudare: KodMp II p. 239, a. 1318) , treugas, unionem pacis sim. ( Lites I p. 433, a. 1326 ; Dogiel I p. 2, a. 1335 et saepius), fraternitatem mechanicam (syn. statuere, regere: IurMas II p. 26, a. 1476), etiam traditionem et seditionem (contra et adversus aliquem: ArPrawn I p. 18, a. fere 1400) , maleficia ( AKapSąd III p. 277, a. 1501) .
3. sporządzić, wykonać, zbudować; conficere, parare, construere
DokMp I p. 245 (a. 1389) : ad ... molendini constructionem et perfectionem o-ndam ... nos ... duas partes ... impendemus.
DokSul p. 364 (a. 1394) : noster agricola ... o-et (ed. ordinat), faciat sugustria vulgariter «jazy».
DŁUG. Hist. V p. 257 : hostes ... fossam cum vallo ... o-runt.
N.
polecić, wykonać, zamówić; faciendum curare
DŁUG. Hist. V p. 200 : corpus Sbignei cardinalis sepulturae in urna aerea per eum, dum viveret, o-ta ... traditum.
4. ułożyć, zredagować; componere, conscribere, praec. testamentum (saec. XV), item kalendarium (in mensibus: BIEM p. 51 ) , libros iuris Magdeburgensis ( RHist V p. 66, a. 1421) , orationem (syn. componere: KrMU p. 84,31, a. fere 1416).
N. locut.
gesta hominum notamine litterarum utrwalić na piśmie; scripto mandare ( KodMp II p. 183, a. 1292).
5. wyłożyć, dać do zrozumienia; explicare, significare
JAC. PAR. Opln p. 423 : Paulus dicit ([Vlg. Rom. 9,22)], quod si Deus volens ostendere iram ... sustinuit in multa patientia vasa irae etc., sic o-ndum est, ut Deus se quasi passive habeat, id est permissive ad sustinentiam vasorum irae.
HESSE Matth. IV p. 176 : quidam senator ... super ... ianuam sic ... scripserat: decretum datur, ne dormiat ... hic gens villana, sed Achilles, Plato, Diana; intendens per hoc o-re, quod nullus ad castrum ... nisi esset miles, philosophus aut dominus ingredi possit.
B. homines
1. zaciągnąć, powołać (do służby wojskowej); militem cogere. Refl. stawić się w wojsku; militiae munus suscipere
ArPrawn IV p. 347 (a. 1434) : quilibet in expedicione nobilis sive simplex se sub vexillo per ipsum electo ... collocare et o-re tenetur.
Locut.
campestraliter cf.
2. nająć na służbę; pretio conducere
KomKadł p. 405 : si ... quispiam ... hominem pauperem ad seruiendum sibi suscepit et o-uit.
RachWaw p. 9 (a. 1461) : carpentarios ad laborandum ... pinnacula ... o-ueram de salario IX marcarum.
IurMas II p. 35 (a. 1478) : cum familiaris profugus arrestatus fuerit, ipsum heres talis restituere debet ... et cum ipsum restituere noluerit, extunc debet actori, apud quem prius o-tus fuerit ... precium dare, pro quo apud ipsum erat o-tus.
Occ. przekupić; pretio corrumpere
SSrSil VII p. 178 (a. 1468) : dixit se ita o-tum esse ab aliquibus et conductum precio.
3. alicui pozyskać, zjednać, sprowadzić; adducere, conciliare
TPaw IV p. 482 (a. 1392) : vende sculteciam tuam, o-bo tibi ... emptores bonos.
CodVit p. 579 (a. 1422) : velis nobis socios o-re, cum quibus ... hastiludio concuramus.
KsgPrzem I p. 291 (a. 1442) : scultetissa ad eum venit supplicando, ut sibi emptorem domus o-sset et o-uit eidem emptorem iuxta postulata.
Occ. nakłonić; inducere, inclinare
Dogiel V p. 82 (a. 1385) : causam mediare et partes ad concordiam o-re volentes.
III.
1. postanowić, zarządzić, nakazać, polecić; statuere, praecipere, mandare, iubere.
2. umówić się, uzgodnić; condicere, pacisci, convenire
KodWp I p. 367 (a. 1266) : sibi heredi solutiones et servitia, prout cum eisdem o-verit, exhibebunt coloni.
PrzywKr p. 2 (a. 1324) : cum ... provisore infirmorum et pauperum ... o-re debeant, quod dicta elemosina ... infirmis ... presentetur.
Simili sensu refl. (cf. Pol.
umówić się,)
KsgMaz II p. 62 (a. 1424) : Ian ... pro bovibus debet se cum domino o-re.
Item mediopass.
KsgŁawKr p. 22 (a. 1367) : Petrus ... cum Margaretha ... sunt taliter o-ti et concordati, quod etc.
3. rozstrzygnąć, ustalić, orzec (drogą polubowną); (per modumarbitrii) decernere, statuere, definire
KodMp II p. XLVII (a. 1293) : vt quicquid ... ordinatores inter ipsos super dicta ecclesia et redditibus eius o-ndo concorditer diffinirent... eidem ordinacioni firmiter starent.
RotKal p. 160 (a. 1410) : Albertus ... «smowcza» qui o-bat terminum inter ipsos.
RH IX p. 114 (a. 1428) : amicabiles compositores et ordinatores ... uniuerunt, composuerunt et o-uerunt inter nobiles viros.
Syn.
componere ( ), determinare ( DokMp VIII p. 23, a. 1438) , laudare, definire, arbitrari (cf. infra 38).
Constr. ad 1
-3: indicatur obi.
a. sq. acc. (c. inf. ).
b. sq. de:
GALL p. 160,9 : de custodibus ecclesie ... ita liberaliter o-vit, quod omnes ... honoravit.
KsgHenr p. 39 (a. 1254) : cum ... de structione castrorum o-retur.
c. sq. pro, cf.
d. sq. super:
DŁUG. LibBen I p. 298 : facultatem ... super dictis articulis pronuntiare, laudare, definire, arbitrari et o-re.
e. sq. enunt. fin.
f. sq. quod, cf. et 18 et saepius. indicatur cui (quocum)
a. sq. dat.
b. sq. adversus:
PommUrk V p. 129 (a. 1313) : iuris sufficientiam adversus spoliatores ... o-re.
c. sq. cum, cf. et 11 et saepius.
d. sq. inter:
PommUrk I p. 176 (a. 1276) : ea, que inter homines in tempore o-antur et fiunt.
Cf. et saepius.
4. pośredniczyć w załatwianiu czynności prawnych; in rebus iure peragendis intercedere
KodMp II p. 132 (a. 1273) : acta sunt hec ... per manus Iohannis nostri clerici, Scarbimiro succamerario Cracouiensi o-nte (cf. ib. supra abbati de Wanchocsk ... fontem antiquum salis ... contulimus innouandum).
IV.
1. oddać, przekazać, zapisać; assignare, legare, tradere
AGZ III p. 23 (a. 1359) : molendinum ... Vlrico carpentario exposuimus, dedimus, convenimus et o-vimus in hunc modum.
StPPP II p. 135 (a. 1402) : cuilibet puero ... certam partem hereditatis sue ... assignauit o-ndo.
Ib. p. 336 (a. 1429) : Mathie ... partem hereditatis ... o-re et assignare alias «zdwacz» ... debebunt.
Ib. p. 361 (a. 1431) : quem bancum salis sibi ... pro salario o-uit et se dare submisit.
Iuxta posita
assignare ( ), dare ( ), disponere ( KodUJ I p. 196, a. 1440) , legare ( AKapSąd II p. 238, a. 1464).
Additur
testamentaliter ( ib. III p. 173, a. 1513).
N.
oprawić, tj. zabezpieczyć określoną sumę na majątku; aliquam pecuniae summam in fundo suo collocare
TPaw IV p. 342 (a. 1417) : Stephanus ... uxori sue dotaliciavit seu o-uit vulgariter «oprauil» sexaginta marcas in medio hereditatis sue.
KsgCzer p. 234 (a. 1420) : Dorothea ... debuit mihi o-re vulgariter «oprawicz» coram principe partem ... hereditatis.
2. pecuniam wypłacić; solvere
KsgHenr p. 63 (saec. XIII) : ut quantumcunque uellet ipsis pro sua sorte ... pecunie coram duce o-ret.
StPPP VIII p. 603 (a. 1398) : Margaretha ... Jaschonem ... de causa C marcarum liberum dimisit, quia sibi o-uit XL marcas.
ZapSądWp I p. 89 (a. 1402) : Cusz ... debet o-re infra duas ebdomadas sedecim marcas Iudeo ... et si non soluerit predictas pecunias, debet... intrare in obstagium.
3. udzielić, dostarczyć, zapewnić; conferre, praestare, praebere
KodMp II p. 228 (a. 1313) : priuilegiurn sibi super eam sculteciam dari decreuimus et o-ri.
CodSil X p. 168 (a. 1348) : de hoc ... Petrus fratribus et monasterio ... debet exnunc nostras litteras cum pendenti sigillo munitas o-re.
AKapSąd II p. 77 (a. 1428) : kmethones debent o-re suo procuratori ... cervisiam ad bibendum mettercio.
Sensu latius transl. refertur ad abstr. , v.gr. beneficium alicui ( KsgHenr p. 49, saec. XIII) , fructum et utilitatem ( PommUrk IV p. 7, a. 1301), item audientiam (apud papam: DŁUG. Hist. V p. 509 ).
N.
sibi uzyskać, zdobyć; i.q. parare
DŁUG. Hist. III p. 13 (= V p. 24 ed. nov.): potis erat ex proprio frumento ... genus cuiuslibet cerevisiae sibi o-re.
KodUJ IV p. 69 (a. 1517) : cogantur studentes ... per diversa hospitia victum seu expensas sibi quaerere et o-re.
Tom. XIII p. 344 (a. 1531) : sibi o-re subsidium a palatino Multaniae.
4. dodać, dołączyć; addere, adiungere
AGZ XIII p. 57 (a. 1437) : sibi i. uxori quinquaginta marcas ... super medietate bonorum ... que habet et expost habebit aut aliqualiter o-bit alias «prziczini» dedit.
SSrSil II p. 239 (saec. XV ex.ex) : due cappe ... cum clipeis decentibus ad eas o-tis.
V. 1 . wysłać, skierować; mittere, dirigere
Ksg ŁawKr p. 273 (a. 1395): que mercimonia ... in annuale forum mittet, diriget ac o-bit.
N.
minas et impressiones ( StSyn IV p. 24, a. 1420).
2. przeznaczyć, obrócić na coś; destinare, convertere
DokSul p. 353 (a. 1363) : addentes ... sculteto macella carnium ... prout suae utilitati voluerit o-re.
KsgŁawKr p. 176 (a. 1392) : partem domus ... in usus suos proprios ... convertere et o-re.
Item
omnia in profectum ecclesiae ( DŁUG. Reg. II p. 310, a. 1479) , thesaurum in pios usus ( ZabDziej II p. 26, a. 1482) , censum in fundationem altaris ( KodUJ III p. 205, a. 1502) .
3. phil. przyporządkować, ukierunkować, zwrócić (ku czemuś); in aliquem finem dirigere
NIC. BŁ. Serm. II p. 227 : malum o-at in Deum non per se, sed per hoc quod commendat bonum (citatur Augustinus Ench. 10 ).
BYSTRZ. Top. fol. p Ia : differentia cum sit generalis, cum genere o-nda est (cf. ib. supra differentia generica est annexum generis).
WROCŁ. EpitConcl fol. z IVb : sunt tria o-ntia hominem ad Deum ... scilicet fidelitas, reuerencia et famulatus.
ExPhys fol. i VIa : cognitionem et intellectum o-ntem omnia in finem.
Cf. Th. IX 2,944,15 sqq. Mediopass. kierować się ku czemuś, zmierzać, mieć na celu; dirigi
VITELO Opt. p. 367 : ad quam rem sicut ad finem nobilissimum omne, quod de natura ... speculorum praemisimus, aliqualiter o-atur.
MATTH. Serm. I p. 31 : labor manualis ... o-atur primo ad victum acquirendum ... secundo ad tollendum otium.
AMedi III p. 64 (saec. XV med.med) : necessarium ... est, ut haec omnia in unum, scilicet Deum, o-entur.
Additur
finaliter ( WROCŁ. Dial. fol. E VIIb) , ultimate ( STOB. Parv. fol. B VIIIb) .
Constr.
a. sq. dat.
b. sq. ad.
c. sq. cum, cf.
d. sq. in c. acc.
VI.
1. wyznaczyć do pełnienia jakiejś funkcji, skierować do pracy; ad aliquid agendum destinare
StPPP I p. 224 (a. 1368) : tragarios ... alios ... ad labores o-re (cf. ŁASKI ComPriv fol. 82a).
KsgŁawWar p. 216 (a. 1484) : Bernardus in iudicio banito o-vit alias «vstavyl» Bernardum procuratorem sibi ad extrahendum pecuniam ... super Anna.
2. mianować, powołać na jakieś stanowisko; nominare (ad munus gerendum).
Syn.
facere, constituere ( DokMp IV p. 31, a. 1294 et saepius).
N. locut.
aliquam in matrimonium wydać za mąż; i.q. locare ( Tom. IV p. 49, a. 1516 ; ib. VIII p. 195, a. 1526).
3. wyświęcić na kapłana, udzielić święceń kapłańskich lub zakonnych; sacerdotem vel religiosum creare.
Additur
ad serviendum Deo ( CodSil(M) I p. 47, a. 1147), ad sacros ordines ( AKapSąd III p. 29, a. 1466). Constr. ad I-3 :
a. sq. (dupl. ) acc.
b. sq. ad.
c. sq. in c. acc.
d. sq. ut
*KodUJ I p. 8 (a. 1364) : civitatem ... Cracovien sem ... ut in ea vigeret studium generale ... o-ndam.
VII.
1. wyposażyć, zaopatrzyć; ornare, instruere PommUrk III
p. 415 (a. 1300) : due scutelle cibariis decenter o-te.
CodSil V p. 148 (saec. XIV med.) : quod iure ... nobis conpeteret dictam ecclesiam de persona ydonea o-re.
JAC. PAR. Opln p. 395 : virtutes morales ... ornant et o-ant animam quoad actus rationis pertingibiles per humanam industriam.
N. locut.
aliquem communicatione et confessione :
KsgGrWp II p. 257 (a. 1397) : communicatione et confessione per quendam presbyterum ... est o-tus.
2. ozdobić; ornare, decorare
MPVat II p. 473 (a. 1374) : cingulum o-tum cum argento.
N.
missam cantando uświetnić; illustrare cf. -52.
Constr. sq. abl. vel
cum (ut supra).
VIII. sensu subobscuro
StPPP VIII p. 22 (a. 1377) : Jasco ... ducit testes contra Gregorium ... pro XVI marcis, quod se subdidit; Stephanus ... hoc o-uit, Thomas ... hoc o-uit, Gosco ... hoc o-uit.
Ib. p. 61 (a. 1382) : testes ... Andreas o-uit et interfuit (cf. ib. p. 115, a. 1384).
Ib. p. 182 (a. 1386) : contra Agatham kmethonissam ... quia sine tempore recessit o-ns et suscipiens mansionem.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)