- F.
- Th.
- Bl.
- S. (pl.),
- Dc.
- NGl.
- B.
- L.
- A.
- H. (pl.),
- N.
- K.
[
gen.
sg.
ministeriali:
RotPyzdr
p. 143 (a.
1405)
:
testes Jacobi ministeriali.
RotKość
p. 558 (a.
1427)
:
de prevencione ministeriali
ad proximos terminos.
abl.
sg.
ministeriale:
ArPrawn X
p. 181 (a.
1406)
:
cum ... Jacussio
ministeriale
.]
I.
adi.
A.
(de hominibus) służebny, pełniący służbę; qui ministrat,
servit
1.
de servis
KodPol I p. 75 (a. 1254) : in quibus agris locati sunt m-es famuli ... Jacobus pistor ... Gogich cocus.Cf. Th. VIII 1006,49 sqq. et infra II A 1.
2.
de sacerdotibus eorumve
officio
NIC. BŁ. Serm. I p. 62 : praeparatio, quae fit per sacerdotes in mentibus fidelium, non est nisi m-is, ipsi enim sunt ministri, per quorum officium praedicationis et doctrinae Deus auctor principalis praeparat corda fidelium.
Ib. p. 229 : quomodo praedicator sit seminator instruimentalis et m-is (cf. ib. supra Deum esse seminatorem et auctoritatiuum et principalem).
JAC. PAR. Var. I p. 353 : sicut unum caput principale est tocius Ecclesiae et immediatum, quod est Christus, sic unum caput est m-e singulorum membrorum ... quod est pontifex Romanus.
B.
(de rebus) liturgiczny, służący liturgii; ad
sacra peragenda aptus
CodSil II p. 174 (a. 1379) : a lateribus ... imaginis episcopi due alie imagines in vestibus m-bus ... geniculantes ... apparebant.
StSyn VI p. 24 (a. 1407) : vasa m-ia, palle et ornamenta ministrorum munda sint et nitida (cf. etiam ConcPol III p. 91, a. 1519).Cf. Th. VIII 1006,44 sqq.
II.
subst.
ministerialis,,
-is
m.
A.
1.
pl. ludność
służebna; qui servorum loco subditi ad
certa quaedam opera peragenda
obligabantur
CodSil(M) I p. 261 (a. 1204) : hos m-es et famulos ... ad servicium Deo dicatis virginibus ... contulimus.
KodWp I p. 265 (a. 1252) : villam ... m-ium nostrorum, qui vulgariter «lagevnici» vocantur.
KodMp I p. 51 (a. 1255) : si ... m-es scilicet «carmnici» uillas ... intrauerint ... uaccas et oues ... accipere uolentes.
2.
(w cesarstwie rzymskim narodu niemieckiego) ministeriał, wasal
wywodzący się z ludności
niewolnej, zobowiązany do pełnienia służby publicznej; (in imperio
RomanoGermanico) servus
manumissus vasalli loco munera
publica gerens
* BreslUB p. 215 (a. 1369) : viri spectabiles ... m-es scilicet, qui in vulgari nominabantur «Dynstlyte» (Germ. ) ... duplicis sunt generis: primi sunt, qui sub se et suo omagio tenent et habent milites et clientes ... alii sunt simplices milites, clientes, famuli, villani cete rique tales persone seculares.
ŁASKI ComPriv fol. 237a : de creatione scabinorum ex m-bus imperij.Ad rem cf. K. Koranyi, Powszechna historia państwa i prawa, Warszawa 1966, III p. 20 sqq.
B.
iur.
t. t.
1.
woźny sądowy, pierwotnie pomocnik sędziego, później niższy urzędnik sądowy,
doręczający pozwy, odbywający
wizje lokalne itp.
;
primum iudicis administer, deinde
magistratus iudicialis minor,
praeco
KodKKr I p. 53 (a. 1254) : in quo iudicio iudicabuntur, quando per litteram cum sigillo nostro (sc. Boleslai ducis ) et non per m-em cittati erunt.
KodWp II p. 101 (a. 1295) : prout hereditas per nostrum m-em missum per subcamerarium nostrum ([sc. Premislai ducis) ] est suis limitibus consignata.
ArHist IV p. 324 (a. 1354) : prohibemus eciam omnibus officialibus, m-bus, subvenatoribus et eorum podagijs ... incolas molestare et citare.Ita passim saec. XV—XVI.
Explicatur
StPPP III p. 62 : iudices ... pro exercendis iudiciis habeant suos executores, qui de more veteri apud nos m-es appellantur.
Syn.
praeco (
KsgMaz I
p. 30, a.
1404
;
Lites II
p. 188, a.
1412
et saepius), bedellus
(
StPPP IX
p. 256, a.
1546)
, officialis (
ib. II
p. 123,
a. 1401)
,
portulanus (
AGZ XVII
p. 183, a.
1479)
.
Glossae
Pol.
JusPol p. 4 (a. 1264) : hoc debet mandare m-is alias «wozni» vel «skolni» (cf. KodWp III p. 89, saec. XIV med.).
VL p. 42 (saec. XIV med.) : officiales vel m-es alias «slużebniki» ... nullius nisi palatini instituere habeant potestatem.
ChrPP p. 480 : instituit dux velut canes venaticos, m-es videlicet, qui nominantur «slużebniczy», ad calumnias componendas (cf. item RHer III p. 2, a. 1404; GLt p. 24; AGZ V p. 56, a. 1427; StPPP II p.462, a. 1440; AGZXIX p. 84, a. 1490).
KodWp III p. 630 (a. 1390) : veniens m-is dictus «vozny» vulgariter recognovit limitationem factam per milites (cf. KsgPrzem I p. 304, a. 1443; RFil XVI p. 345, saec. XV med.).
AGZ XII p. 80 (a. 1440) : Ianussio dederunt ex iudicio m-em wulgariter «vymyeczcza» ad eiciendum Deszkonem.
CodEp III p. 12 (a. 1447) : super subditos ... principum, baronum, nobilium ... m-es alias «dzeczske» non dabimus (item PP II p. 141, a. 1452; ib. p. 145, a. 1452; KodKWil p. 525, a. 1497 et passim ).
ZabDziej II p. 147 (a. 1484) : Iohannem plebanum ... invasit verbis diffamatoriis asserens eum ... m-em et preconem alias «podvoyszky».Sensu non satis certo
ib. I p. 246 (a. 1539) : circa istum ius fuit ... Iohannes m-is «szolthyszek».
Constr.
a. sq.
gen.
, iudicii (regalis Gnesnensis:
AKapSąd II
p. 3, a.
1404),
item Regni (
PrzywKr
p. 7, a.
1360)
. b. sq. de, v.
gr. de Cracovia (
StPPP II
p. 123, a.
1401)
, de Srzoda (
RotKość
p. 272,
a. 1416)
. c. sq.
adi.
,
v.
gr. regius (
DokMp I
p. 71,
a. 1348)
, magnus (Gnesnensis:
RotGniezn
p. 244,
a. 1429)
, terrestris (
KodMp IV
p. 119, a.
1409
et saepius; additur terrae Cracoviensis:
MatRef
p. 15, a.
1568).
Item sq. adi. loci,
v. gr.
Dobrzinensis (
DokKujMaz
p. 6, a.
1345),
cf.
infra 15.
N.
iuratus
(et tonsus)
woźny postrzyżony na znak zaprzysiężenia;
tonsus post ius iurandum praestitum
StPPP II p. 450 (a. 1439) : utrum per m-em non juratum alias non tonsum, quem m-is juratus et tonsus destinat ... in negocio cittandi valetcittacio.
AGZ XII p. 267 (a. 1460) : addidit super se ad dandum intromissionem m-es tonsos Leopolienses, Halicienses, Grodecenses.Nescio an hoc pertineat rasus?
StPPP II p. 579 (a. 1448) : citauit eundem raso m-i alias «golim sluzebnikem» sine principali.
2.
oprawca, urzędnik, do którego należało ściganie
przestępstw zagrażających
spokojowi publicznemu;
magistratus, qui quietis
publicae turbatores iudicio persequebatur
KodMp II p. 190 (a. 1293) : hereditatem ab omnibus iudicibus Polonicalibus ... ministris, m-bus ... exactoribus absolutam.
KodPol III p. 442 (a. 1464) : m-es alias «oprawcze» in terris nostris monasterii Calvi Montis instituti uillas ipsorum monachorum visitant, ab eisdem ... stationes et procuraciones expetunt.