Ogólne
Pełne hasło
Więcej

MENSURA

Gramatyka
  • Formymensura, mansura, menssura
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -ae
  • Część mowyrzeczownik
  • Rodzaj
Znaczenia
  • I. propr.
    • A.
      • 1. actus metiendi, mensuratio.
      • 2. magnitudo (metiendo definita)
        • a.
        • b.
        • c.
          • α. concr.
          • β. abstr.+ aetatis
    • B. spatium magnitudove ad metiendum constituta
      • 1.
        • a.
          • α. gen.
          • β.
          • γ.
        • b.
          • α.
          • β.
          • α.
          • β. + (plana et) aequalis 296,12 plana simplex conferta: supereminens superfluens superagitata
      • 2.
        • a. phil. log.
        • b. gram. rhytmi metrum.
        • c. mus.
      • 3. + ad (iuxta) mensuram per mensuram= III pro mensura sub mensura
  • II.
    • A. agri modus certus
    • B.
      • 1. tributum rerum granis minutis constantium
      • 2.
        • a. pretium frumenti molendi, quod farina vel granis solvebatur
        • b. a molitore domino feodali solvi solitum
    • C.
      • 1. pecunia, quae pro quantitate qualitateque panni in urbem importandi examinanda a magistratibus exigebatur
      • 2. pannorum mercaturae pretium
    • D.
      • 1. metiendi instrumentum.
      • 2. vas ad metiendum grana liquoresve aptum.
  • III. transl.
    • 1. regula
    • 2. + ad mensuram moderate

Pełne hasło

MENSURA s. MANSURA s. MENSSURA, -ae f.
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • Dc.
  • NGl.
  • B.
  • L.
  • A.
  • H.
  • N.
  • K.
I. propr.
A.
1. mierzenie, odmierzanie, pomiar; actus metiendi, mensuratio.
Definitur
MARTIN. p. 1 : quantitatis investigatio m-a appellatur.
N. locut.
in mensuram cadere (transire):
PommUrk V p. 65 (a. 1312) : nichil de ipso molendino in m-am mansorum cadat.
KodWp III p. 147 (a. 1360) : lacus, paludes ... non transibunt in agrorum m-am.
2. (odmierzona) wielkość, rozmiar; magnitudo (metiendo definita)
a. de area (praec. agrorum). Glossae Pol.
DokMp VI p. 281 (a. 1408) : conswetam laneorum m-am «dlye» wlgariter nuncupatam.
AGZ XI p. 94 (a. 1435) : iuxta plenam m-am alias «do dly».
b. de animantium corporibus (saec. XVI).
c. de rebus
α. concr. , v. gr. cincturae vestis ( OSTR. in Tom. IV p. 242, a. 1517).
Syn.
quantitas ( DŁUG. Op. p. 249 ).
β. abstr. , v. gr. aetatis ( DŁUG. Op. p. 13 : sapientia supra aetatis ... m-am).
N.
naturalis i. naturae propria:
id. Hist. I p. 105 (= I p. 165 ed. nov.): cibum potumque pro naturali m-a, non pro voluptate sumebat.
Iuncturae verbales ad
a-c: aliquam mensuram explere (complere : DokMp I p. 150, a. 1368 ; DŁUG. LibBen I p. 47 ) ; simili sensu habere ( ŁASKI LibBen I p. 559 ) , servare ( ib. p. 606 ), tenere ( ib. p. 603 ), item in mensura stare ( APozn I p. 369, a. 1464 : usque aqua stabit in m-a sua, videlicet in profunditate quatuor ulnarum) vel fieri (
KsgMaz II p. 137, a. 1425 : ista robora ... in m-a debent fieri).
B. miara, jednostka miary; spatium magnitudove ad metiendum constituta
1. sensu communi
a. spectat ad longitudinem vel spatium.
Definitur
α. gen. , v. gr., funis vel virgae ( PommUrk III p. 195, a. 1294) , funiculi ( KodMaz(L) p. 50, a. 1339).
N.
Novifori ( KodMp II p. 270, a. 1329) .
β. sq. adi. , v. gr. communis in regno Poloniae currens ( KodMp IV p. 223, a. 1425) , civilis ( Tom. VII p. 34, a. 1524) , Culmensis ( KsgMaz II p. 62, a. 1424 et saepius), Francica ( KodMp III p. 1, a. 1333) , Lublinensis ( DokMp I p. 377, a. 1412) , Sredensis ( KodKKr I p. 206, a. 1337 et saepius), Proschoviensis ( StPPP VIII p. 912, a. 1400) , Pysdrensis ( KodWp V p. 73, a. 1405) , in Slupcza consueta ( KodWp III p. 252, a. 1364) , cett.
γ. glossis Pol.
IusMet p. 138 (a. 1415) : spatium duarum m-arum, quae «lather» vocantur.
RotGniezn p. 269 (a. 1438) : parare pontem ... ad duas m-as, vulgariter «na dwu prathu». KsgŁawWar
p. 83 (a. 1458) : sex m-as alias «prątow».
Cf. etiam ib. p. 203 (a. 1483) .
b. spectat ad capacitatem (liquorum vel rerum granis minutis constantium), v. gr. avenae ( StPPP VIII p. 48, a. 1381 et saepius), cervisiae ( PreussUB I p. 294, a. 1285 et saepius), mellis ( DokMp VIII p. 366, a. fere 1387 et saepius), ), pisi ( ib. I p. 49, a. 1336), salis ( KodMp II p. 63, a. 1241 et saepius), siliginis ( StPPP VIII p. 31, a. 1381 et saepius), item caementi ( KsgKaz p. 515, a. 1401), cett.
Definitur
α. adi. loci, v. gr. Cracoviensis ( DokMp VII p. 355, a. 1432 et passim), Chrzanoviensis ( KsgDoch p. 175 ) , Clobucensis ( ib. p. 326 ) , Posnaniensis ( KodPol I p. 115, a. 1284 et passim), ), Ratbergensis (parva: CodSil II p. 8, a. 1264) , Sredensis ( KodKKr I p. 206, a. 1337 et saepius), Szadkoviensis ( DŁUG. LibBen I p. 276 ) , Wratislaviensis ( KodWp I p. 362, a. 1264.
N.
sancti Adalberti (i. Gnesnensis UrkOels p. 23, a. 1204) .
β. glossis Pol.
DokMp I p. 380 (a. 1413) : supra m-am wlgariter «mosz» ... dictam.
KodWp V p. 320 (a. 1421) : 4 modios seu m-as wlgariter «czwyertnye» brasei.
KodKKr II p. 485 (a. 1422) : vnam m-am alias «cwiertnie» siliginis.
KodKrak I p. 485 (a. 1422) : vnam m-am alias «cwiertnie» siliginis.
KodKrak I p. 179 (a. 1424) : vnam m-am alias «czwiertnia» salis minuti (ita saepissime ).
DokMp VII p. 117 (a. 1423) : tunnas sive m-as «klody» dictas (cf. AGZ VII p. 73, a. 1427; ib. XVII p.401, a. 1502).
KsgMaz II p. 176 (a. 1426) : solvere ... cineres mediam quintam m-am wlgariter «laszth».
DokMp VII p. 386 (a. 1433) : XXX-ta m-as «pocowy» wlgariter dictas de melle (cf. StPPP II p. 672, a. 1462; TPaw II p. 113, a. 1486).
KodKWil p. 166 (a. 1437) : unam m-am mellis wlgariter dictam «szathec» (i. uszatek).
AGZ V p. 113 (a. 1441) : unam m-am wulgariter dictam «scopyecz»... cerevisie (cf. StPPP XII p. 80, a. 1506).
Ib. XVI p. 102 (a. 1473) : sex m-as alias «czorithna» siliginis.
ZabDziej III p. 592 (a. 1489) : tres m-as alias «wyerthele».
Ib. p. 110 (a. 1491) : cantarus stanneus unius m-e alias «czaszna».
KodKWil p. 545 (a. 1499) : m-am mellis alias «vstaw».
ŁASKI ComPriv fol. 242a : septem m-e et dimidia, que vulgo dicitur «macze».
Visit. p. 146 (a. 1511) : m-am mellis alias «raczka».
Ib. p. 493 (a. 1534) : cervisie I m-am vulgariter «roszmyar».
Ib. p. 553 (a. 1539) : 2 m-as alias «dzbany».
Indicatur capacitas
PommUrk V p. 88 (a. 1313) : m-e in vulgo dicte «stricmatte» (Germ. ), quarum viginti quatuor facient unum modium duri frumenti.
TPaw III p. 397 (a. 1397) : modium sive quattuor m-as tritici.
Visit. p. 374 (a. 1512) : facit maldrata XII m-as, m-a vero duos choretos aut IV choros.
Iuxta ponitur
chorus ( DokMp I p. 46, a. 1334 et saepius), modius ( KodWp V p. 320, a. 1421) , quartale ( DŁUG. LibBen I p. 650 ), item capetia (manipulorum: StPPP VIII p. 505, a. 1398) .
Distinguitur (cum de granis agitur)
α. iusta (opp. falsa: ŁASKI ComPriv fol. 242a ).
β. (plana et) aequalis miara tzw. strychowana, cf. supra I 296,12 sqq. Simili sensu plana ( Visit. p. 253, a. 1511) , simplex ( WilkLub p. 5, a. 1492 : quot coros tritici m-e simplicis alias «rowney»).Opp. referta (
StPPP XII p. 476, a. 1533 : referta m-a, hoc est «vyrzchowate bes strichowanya»;
conferta: DŁUG. LibBen III p. 63 ) , supereminens ( ib.Π p. 126 ), superfluens ( Visit. p. 253, a. 1511), superagitata ( WilkLub p. 5, a. 1492 : totidem coros m-e superagitate alias «vyrzchovatey myery»; coagitata:
MARTIN. OP. Serm. p. 165 : m-a ... coagitata, quando inculcata et bene hinc et bene inde concussa, vt plus capiat).
2. sensu speciali
a. phil. , v. gr. durationis aeternorum ( GOST. Th. fol. b Ib) , entis (de primo principio: ib. fol. g IIIa ; ;item entitativa, opp. quantitativa: GŁOG. Porph. fol. p IIb) , rei continuae (de tempore BYSTRZ. ParvLog fol. Q Ib), etiam log. amplae acceptionis termini (de suppositione naturali ib. fol. J IIIb) , ponibilium in praedicamento ( GŁOG. Porph. fol. m IVb) , perfectionis, praecisionis, extensionis ( BYSTRZ. Log. fol. o Ia).
Distinguitur
adaequata (opp. extendens: MatFil IV p. 52, saec. XV) , intrinseca (opp. extrinseca: BYSTRZ. Log. fol. m Ia) , proxima (opp. remota: ExPhys fol. o IIIb) .
b. gram. miara rytmiczna; rhytmi metrum.
c. mus. explicatur
FELSZT. OpCong fol. B IIb : modus est certa melodia et debita vocum distancia et dicitur modus a modificatione siue m-a, quoniam omnis ascensus vel descensus debita m-a continetur.
Id. OpSimpl fol. A IIb: simplex musica... omnes notas simpliciter considerat, sc. una et eadem m-a, vt est cantus Gregorianus.
Ib. fol. A IVa : modi perfecti ... eandem m-am, quam retinent, mutare non possunt.
Distinguitur
vocis cantabilis vel pronuntiabilis (de voce recta:
MONET. fol. D IIIb) .
3. locut. adv. ad (iuxta) mensuram [według miary.] Simili sensu α. per mensuram :
ArPrawn X p. 427 (a. 1414) : per m-am illud dimidiabunt.
PP VI p. 56 (a. 1431) : quotcumque mansi poterint in eadem porcione reperiri per m-am.
DŁUG. Hist. II p. 187( = III
p. 209 ed. nov.): vas aquae ... in capita per m-am distributum.
β. pro mensura :
DokMp I p. 230 (a. 1386) : quotquot possint emensurari seu pro m-a adinveniri lanei.
γ. sub mensura
ib. p. 193 (a. 1377) : laneos ... locandos ... sub m-a, modulo (ed. -alo) et consuetudine omnimoda, quibus aliae villae ... locatae et mensuratae sunt.
Cf. ib. III p. 166 (a. 1445) .
II. meton.
A. określonej wielkości kawałek gruntu; agri modus certus
KodWp III p. 113 (a. 1358) : in agris nostris unam m-am ad estivalia et aliam ad yemalia exarare.
ArPrawn V p. 406 (a. 1398) : emit ... in area sua duas ulnas et m-as.
DŁUG. LibBen II p. 480 : de sex m-is alias «z przymyarkow».
B.
1. danina w formie określonej ilości ciał sypkich; tributum rerum granis minutis constantium
KodMp II p. 63 (a. 1241) : domui ... sanctimonialium ... m-am salis in Bochnia octauo die semper percipiendam ... benigne contulimus.
Ib.
p. 103 (a. 1256) : coloni ... villarum ... a pensione m-e, que «srezna»... wlgariter appellatur ... sint in perpetuum absoluti (cf. ib. I p. 97, a. 1270).
CodEp III p. 530 (a. 1434) : ab omni dacione et solucione m-arum, que «dziakla» nuncupentur ... sint omnino soluti (cf. ArPrawn VII p. 263, a. 1457; KodKWil p. 458, a. 1493).
Additur
dationis ( ArPrawn I p. 378, a. 1527), item episcopalis ( KodMaz(L) p. 28, a. 1289), missalis ( KodKKr II p. 3, a. 1328), (solvendorum) missalium ( StPPP III p. 20 et saepius).
2. tzw. miara, opłata w zbożu lub mące
a. pobierana w młynie za mielenie zboża; pretium frumenti molendi, quod farina vel granis solvebatur
PommUrk II p. 366 (a. 1278) : conuentui ... de Brode ... dedimus potestatem habendi m-am, que «matta» uocatur (cf. ib.III p. 342, a. 1298).
DokMp I p. 23 (a. 1304) : molendinum ... ab omni iurisdicione ... facimus fore ... liberum ... nec cuiquam fas erit ibi molere sine m-a.
KodMp II p. 269 (a. 1329) : annonas nostras ... molendinarius ... molere tenebitur m-a non recepta.
Ita passim saec. XIV-XVI.
Iuxta ponitur
emolimentum ( KsgLub p. 124, a. 1496 et saepius). Glossae Pol.
StPPP VIII p. 946 (a. 1400) : intercessor ... molendinatoris ... pro m-a libera wlgariter «myara».
AGZ XIX p. 330 (a. 1449) : debet ... molare (sic ) sine m-a alias «przez miarky».
Additur
molendini ( StPPP VIII p. 742, a. 1399 ; de molendino: DokMp VI p. 239, a. 1405) , molaris ( DokMp I p. 319, a. 1404), item (indicata grani specie) brasealis ( StPPP IX p. 113, a. 1480) , in grano ( Tom. VII p. 181, a. 1525 et saepius).
Dicitur
mensurae datia ( TPaw I p. 13, a. 1502) vel tributio ( DokMp I p. 217, a. 1382) et saepius,item mensura solutionis ( DokMp VII p. 286, a. 1430).
b. składana panu feudalnemu za użytkowanie młyna; a molitore domino feodali solvi solitum
DŁUG. LibBen I p. 607 : est in eadem villa molendinum ... quod solvit m-as.
AGZ XVI p. 177 (a. 1479) : molendinator non est emtibilis, sed de m-a sedebat.
StPPP XII p. 417 (a. 1496) : ex quo molendino solvuntur tres ... marce ... tamen vellent ... procuratores capituli, quod ibi essent m-ae alias «ossep».
C.
1. opłata pobierana przez władze miejskie za czynności związane ze sprawdzaniem ilości i jakości sukna wwożonego do miasta; pecunia, quae pro quantitate qualitateque panni in urbem importandi examinanda a magistratibus exigebatur
MatLub p. 18 (a. 1468) : nos ... consulibus ... m-am alias «strigeld» omnium ... staminum in civitatem Lublinensem venientium ... fieri et facere concessimus ... plenam et omnimodam ... facultatem omnia et singula pannorum stamina... dimensurandi, examinandi et in m-a eiusque plenitudine comprobandi.
2. łokciowe, opłata za prowadzenie handlu materiałami tekstylnymi; pannorum mercaturae pretium
Visit. p. 9 (a. 1511) : lanifices ... ratione m-ae alias «lokczowego» per grossum cum ½ solvent.
D.
1. przyrząd mierniczy; metiendi instrumentum.
2. naczynie służące jako miara; vas ad metiendum grana liquoresve aptum.
Dicitur
vacua:
DokMp II p. 67 (a. 1427) : vacuas m-as, vera pondera ... iustas ponderationes.
Opp.
mala:
KsgGrWp II p. 153 (a. 1398) : cum mala m-a vulgariter «s crziwa czwircza».
N. locut.
cum mensura vendere :
BreslUB p. 67 (a. 1296) : advenae... octo diebus vendent cum m-a, expiratis octo diebus ... vendent ... per marcas.
III. transl.
1. norma, reguła; regula, v. gr. legis divinae, virtutis apostolicae.
2. umiar, miara, praec. in locut. ad mensuram umiarkowanie, z umiarem; moderate
NIC. BŁ. Serm. I p. 21 : non ad m-am datus est ei BVMariae spiritus, sed cum plenitudine.
Simili sensu
cum mensura :
IO. LUD. p. 64, 105 : largiri ... dona debent cum m-a indigentibus atque dignis.
JAC. PAR. Serm. fol. 100a : bona temporalia ... possunt peti a Deo non propter se et cum quadam m-a et sub condicione.
Opp.
ultra (supra) mensuram ( MIECH. Chr. p. 6 ; AKapSąd III p. 223, a. 1423), ;item sine mensura ( DŁUG. Hist. V p. 30 ).
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)