- F.
- Th.
- Bl.
- Dc.
- NGl.
- B.
- L.
- A.
- H.
- N.
- K.
I.
propr.
A.
1.
mierzenie, odmierzanie, pomiar; actus metiendi, mensuratio.
Definitur
MARTIN. p. 1 : quantitatis investigatio m-a appellatur.
N. locut.
in mensuram cadere (transire):
PommUrk V p. 65 (a. 1312) : nichil de ipso molendino in m-am mansorum cadat.
KodWp III p. 147 (a. 1360) : lacus, paludes ... non transibunt in agrorum m-am.
2.
(odmierzona) wielkość, rozmiar; magnitudo
(metiendo definita)
a.
de area
(praec.
agrorum).
Glossae
Pol.
DokMp VI p. 281 (a. 1408) : conswetam laneorum m-am «dlye» wlgariter nuncupatam.
AGZ XI p. 94 (a. 1435) : iuxta plenam m-am alias «do dly».
b.
de animantium corporibus
(saec.
XVI).
c.
de rebus
α.
concr.
,
v.
gr. cincturae
vestis (
OSTR.
in
Tom. IV
p. 242,
a. 1517).
Syn.
quantitas (
DŁUG. Op.
p. 249
).
β.
abstr.
,
v.
gr.
aetatis (
DŁUG. Op.
p. 13
:
sapientia supra aetatis ... m-am).
N.
naturalis
i. naturae propria:
id. Hist. I p. 105 (= I p. 165 ed. nov.): cibum potumque pro naturali m-a, non pro voluptate sumebat.
Iuncturae verbales ad
a-c: aliquam mensuram explere (complere :
DokMp I
p. 150,
a. 1368
;
DŁUG. LibBen
I
p. 47
)
; simili sensu
habere (
ŁASKI LibBen
I
p. 559
)
, servare (
ib.
p. 606
),
tenere (
ib.
p. 603
),
item
in mensura stare
(
APozn I
p. 369,
a. 1464
:
usque aqua stabit in m-a sua, videlicet in profunditate quatuor
ulnarum) vel fieri (
KsgMaz II p. 137, a. 1425 : ista robora ... in m-a debent fieri).
B.
miara, jednostka miary;
spatium magnitudove ad metiendum constituta
1.
sensu communi
a.
spectat ad longitudinem vel spatium.
Definitur
α.
gen.
,
v.
gr., funis vel virgae (
PommUrk III
p. 195,
a. 1294)
, funiculi (
KodMaz(L)
p. 50,
a. 1339).
N.
Novifori (
KodMp II
p. 270,
a. 1329)
.
β.
sq.
adi.
,
v.
gr. communis in regno Poloniae currens (
KodMp IV
p. 223,
a. 1425)
, civilis (
Tom. VII
p. 34,
a. 1524)
, Culmensis (
KsgMaz II
p. 62,
a. 1424
et saepius), Francica (
KodMp III
p. 1,
a. 1333)
, Lublinensis (
DokMp I
p. 377,
a. 1412)
, Sredensis (
KodKKr I
p. 206,
a. 1337
et saepius), Proschoviensis (
StPPP
VIII
p. 912,
a. 1400)
, Pysdrensis (
KodWp V
p. 73,
a. 1405)
, in Slupcza
consueta (
KodWp III
p. 252,
a. 1364)
,
cett.
γ.
glossis
Pol.
IusMet p. 138 (a. 1415) : spatium duarum m-arum, quae «lather» vocantur.
RotGniezn p. 269 (a. 1438) : parare pontem ... ad duas m-as, vulgariter «na dwu prathu». KsgŁawWar
p. 83 (a. 1458) : sex m-as alias «prątow».Cf. etiam ib. p. 203 (a. 1483) .
b.
spectat ad capacitatem (liquorum vel rerum granis minutis constantium),
v.
gr. avenae (
StPPP VIII
p. 48, a.
1381
et saepius), cervisiae (
PreussUB I
p. 294, a.
1285
et saepius), mellis (
DokMp VIII
p. 366, a.
fere 1387
et saepius), ), pisi (
ib. I
p. 49, a.
1336),
salis (
KodMp II
p. 63,
a. 1241
et saepius), siliginis (
StPPP VIII
p. 31,
a. 1381
et saepius), item caementi (
KsgKaz
p. 515,
a. 1401),
cett.
Definitur
α.
adi.
loci,
v.
gr. Cracoviensis (
DokMp VII
p. 355,
a. 1432
et passim), Chrzanoviensis (
KsgDoch
p. 175
)
, Clobucensis (
ib.
p. 326
)
, Posnaniensis
(
KodPol I
p. 115,
a. 1284
et passim), ), Ratbergensis (parva:
CodSil II
p. 8,
a. 1264)
, Sredensis (
KodKKr I
p. 206,
a. 1337
et saepius),
Szadkoviensis (
DŁUG. LibBen I
p. 276
)
, Wratislaviensis (
KodWp I
p. 362,
a. 1264.
N.
sancti Adalberti (i. Gnesnensis
UrkOels
p. 23,
a. 1204)
.
β.
glossis
Pol.
DokMp I p. 380 (a. 1413) : supra m-am wlgariter «mosz» ... dictam.
KodWp V p. 320 (a. 1421) : 4 modios seu m-as wlgariter «czwyertnye» brasei.
KodKKr II p. 485 (a. 1422) : vnam m-am alias «cwiertnie» siliginis.
KodKrak I p. 485 (a. 1422) : vnam m-am alias «cwiertnie» siliginis.
KodKrak I p. 179 (a. 1424) : vnam m-am alias «czwiertnia» salis minuti (ita saepissime ).
DokMp VII p. 117 (a. 1423) : tunnas sive m-as «klody» dictas (cf. AGZ VII p. 73, a. 1427; ib. XVII p.401, a. 1502).
KsgMaz II p. 176 (a. 1426) : solvere ... cineres mediam quintam m-am wlgariter «laszth».
DokMp VII p. 386 (a. 1433) : XXX-ta m-as «pocowy» wlgariter dictas de melle (cf. StPPP II p. 672, a. 1462; TPaw II p. 113, a. 1486).
KodKWil p. 166 (a. 1437) : unam m-am mellis wlgariter dictam «szathec» (i. uszatek).
AGZ V p. 113 (a. 1441) : unam m-am wulgariter dictam «scopyecz»... cerevisie (cf. StPPP XII p. 80, a. 1506).
Ib. XVI p. 102 (a. 1473) : sex m-as alias «czorithna» siliginis.
ZabDziej III p. 592 (a. 1489) : tres m-as alias «wyerthele».
Ib. p. 110 (a. 1491) : cantarus stanneus unius m-e alias «czaszna».
KodKWil p. 545 (a. 1499) : m-am mellis alias «vstaw».
ŁASKI ComPriv fol. 242a : septem m-e et dimidia, que vulgo dicitur «macze».
Visit. p. 146 (a. 1511) : m-am mellis alias «raczka».
Ib. p. 493 (a. 1534) : cervisie I m-am vulgariter «roszmyar».
Ib. p. 553 (a. 1539) : 2 m-as alias «dzbany».Indicatur capacitas
PommUrk V p. 88 (a. 1313) : m-e in vulgo dicte «stricmatte» (Germ. ), quarum viginti quatuor facient unum modium duri frumenti.
TPaw III p. 397 (a. 1397) : modium sive quattuor m-as tritici.
Visit. p. 374 (a. 1512) : facit maldrata XII m-as, m-a vero duos choretos aut IV choros.
Iuxta ponitur
chorus (
DokMp I
p. 46,
a. 1334
et saepius), modius (
KodWp V
p. 320,
a. 1421)
, quartale (
DŁUG.
LibBen I
p. 650
),
item capetia (manipulorum:
StPPP VIII
p. 505,
a. 1398)
.
Distinguitur (cum de granis
agitur)
α. iusta (opp.
falsa:
ŁASKI ComPriv
fol. 242a
).
β.
(plana et) aequalis
miara tzw. strychowana,
cf.
supra I
296,12
sqq. Simili sensu
plana (
Visit.
p. 253,
a. 1511)
, simplex (
WilkLub
p. 5,
a. 1492
:
quot coros
tritici m-e simplicis alias «rowney»).Opp.
referta (
StPPP XII p. 476, a. 1533 : referta m-a, hoc est «vyrzchowate bes strichowanya»;conferta: DŁUG. LibBen III p. 63 ) , supereminens ( ib.Π p. 126 ), superfluens ( Visit. p. 253, a. 1511), superagitata ( WilkLub p. 5, a. 1492 : totidem coros m-e superagitate alias «vyrzchovatey myery»; coagitata:
MARTIN. OP. Serm. p. 165 : m-a ... coagitata, quando inculcata et bene hinc et bene inde concussa, vt plus capiat).
2.
sensu speciali
a.
phil.
,
v.
gr. durationis aeternorum (
GOST. Th. fol. b Ib)
, entis (de primo principio:
ib. fol. g IIIa
;
;item entitativa, opp.
quantitativa:
GŁOG. Porph. fol. p IIb)
, rei continuae
(de tempore
BYSTRZ. ParvLog fol. Q Ib),
etiam
log. amplae
acceptionis termini (de
suppositione naturali
ib. fol. J IIIb)
, ponibilium in
praedicamento (
GŁOG. Porph. fol. m IVb)
, perfectionis,
praecisionis, extensionis (
BYSTRZ. Log. fol. o
Ia).
Distinguitur
adaequata (opp.
extendens:
MatFil IV
p. 52,
saec. XV)
, intrinseca
(opp. extrinseca:
BYSTRZ. Log. fol. m Ia)
, proxima
(opp. remota:
ExPhys fol. o IIIb)
.
b.
gram.
miara rytmiczna; rhytmi
metrum.
c.
mus.
explicatur
FELSZT. OpCong fol. B IIb : modus est certa melodia et debita vocum distancia et dicitur modus a modificatione siue m-a, quoniam omnis ascensus vel descensus debita m-a continetur.
Id. OpSimpl fol. A IIb: simplex musica... omnes notas simpliciter considerat, sc. una et eadem m-a, vt est cantus Gregorianus.
Ib. fol. A IVa : modi perfecti ... eandem m-am, quam retinent, mutare non possunt.
Distinguitur
vocis cantabilis
vel
pronuntiabilis (de voce recta:
MONET. fol. D IIIb) .
3.
locut.
adv.
ad (iuxta) mensuram
[według miary.] Simili
sensu
α.
per mensuram :
ArPrawn X p. 427 (a. 1414) : per m-am illud dimidiabunt.
PP VI p. 56 (a. 1431) : quotcumque mansi poterint in eadem porcione reperiri per m-am.DŁUG. Hist. II p. 187( = III
p. 209 ed. nov.): vas aquae ... in capita per m-am distributum.β. pro mensura :
DokMp I p. 230 (a. 1386) : quotquot possint emensurari seu pro m-a adinveniri lanei.γ. sub mensura
ib. p. 193 (a. 1377) : laneos ... locandos ... sub m-a, modulo (ed. -alo) et consuetudine omnimoda, quibus aliae villae ... locatae et mensuratae sunt.Cf. ib. III p. 166 (a. 1445) .
II.
meton.
A.
określonej wielkości kawałek gruntu; agri modus
certus
KodWp III p. 113 (a. 1358) : in agris nostris unam m-am ad estivalia et aliam ad yemalia exarare.
ArPrawn V p. 406 (a. 1398) : emit ... in area sua duas ulnas et m-as.
DŁUG. LibBen II p. 480 : de sex m-is alias «z przymyarkow».
B.
1.
danina w formie określonej ilości ciał
sypkich; tributum rerum granis minutis
constantium
KodMp II p. 63 (a. 1241) : domui ... sanctimonialium ... m-am salis in Bochnia octauo die semper percipiendam ... benigne contulimus.Ib.
p. 103 (a. 1256) : coloni ... villarum ... a pensione m-e, que «srezna»... wlgariter appellatur ... sint in perpetuum absoluti (cf. ib. I p. 97, a. 1270).
CodEp III p. 530 (a. 1434) : ab omni dacione et solucione m-arum, que «dziakla» nuncupentur ... sint omnino soluti (cf. ArPrawn VII p. 263, a. 1457; KodKWil p. 458, a. 1493).
Additur
dationis (
ArPrawn I
p. 378, a.
1527),
item episcopalis (
KodMaz(L)
p. 28, a.
1289),
missalis (
KodKKr II
p. 3, a.
1328),
(solvendorum) missalium (
StPPP III
p. 20
et saepius).
2.
tzw. miara, opłata w zbożu lub mące
a.
pobierana w młynie za mielenie zboża;
pretium frumenti molendi, quod farina vel granis
solvebatur
PommUrk II p. 366 (a. 1278) : conuentui ... de Brode ... dedimus potestatem habendi m-am, que «matta» uocatur (cf. ib.III p. 342, a. 1298).
DokMp I p. 23 (a. 1304) : molendinum ... ab omni iurisdicione ... facimus fore ... liberum ... nec cuiquam fas erit ibi molere sine m-a.
KodMp II p. 269 (a. 1329) : annonas nostras ... molendinarius ... molere tenebitur m-a non recepta.Ita passim saec. XIV-XVI.
Iuxta ponitur
emolimentum
(
KsgLub
p. 124,
a. 1496
et saepius). Glossae
Pol.
StPPP VIII p. 946 (a. 1400) : intercessor ... molendinatoris ... pro m-a libera wlgariter «myara».
AGZ XIX p. 330 (a. 1449) : debet ... molare (sic ) sine m-a alias «przez miarky».
Additur
molendini (
StPPP VIII
p. 742,
a. 1399
; de molendino:
DokMp VI
p. 239,
a. 1405)
, molaris (
DokMp I
p. 319,
a. 1404),
item (indicata grani specie)
brasealis (
StPPP IX
p. 113,
a. 1480)
, in grano (
Tom. VII
p. 181,
a. 1525
et saepius).
Dicitur
mensurae datia (
TPaw I
p. 13, a.
1502)
vel
tributio (
DokMp I
p. 217,
a. 1382)
et saepius,item mensura solutionis (
DokMp VII
p. 286,
a. 1430).
b.
składana panu feudalnemu za użytkowanie młyna; a molitore domino feodali solvi solitum
DŁUG. LibBen I p. 607 : est in eadem villa molendinum ... quod solvit m-as.
AGZ XVI p. 177 (a. 1479) : molendinator non est emtibilis, sed de m-a sedebat.
StPPP XII p. 417 (a. 1496) : ex quo molendino solvuntur tres ... marce ... tamen vellent ... procuratores capituli, quod ibi essent m-ae alias «ossep».
C.
1.
opłata pobierana przez władze miejskie za czynności
związane ze sprawdzaniem ilości i jakości sukna wwożonego do
miasta; pecunia, quae pro quantitate qualitateque panni in urbem
importandi examinanda a
magistratibus exigebatur
MatLub p. 18 (a. 1468) : nos ... consulibus ... m-am alias «strigeld» omnium ... staminum in civitatem Lublinensem venientium ... fieri et facere concessimus ... plenam et omnimodam ... facultatem omnia et singula pannorum stamina... dimensurandi, examinandi et in m-a eiusque plenitudine comprobandi.
2.
łokciowe, opłata za prowadzenie handlu materiałami tekstylnymi;
pannorum
mercaturae pretium
Visit. p. 9 (a. 1511) : lanifices ... ratione m-ae alias «lokczowego» per grossum cum ½ solvent.
D.
1.
przyrząd mierniczy;
metiendi instrumentum.
2.
naczynie służące jako miara; vas ad metiendum
grana liquoresve aptum.
Dicitur
vacua:
DokMp II p. 67 (a. 1427) : vacuas m-as, vera pondera ... iustas ponderationes.
Opp.
mala:
KsgGrWp II p. 153 (a. 1398) : cum mala m-a vulgariter «s crziwa czwircza».
N.
locut.
cum mensura vendere :
BreslUB p. 67 (a. 1296) : advenae... octo diebus vendent cum m-a, expiratis octo diebus ... vendent ... per marcas.
III.
transl.
1.
norma, reguła;
regula,
v.
gr.
legis divinae, virtutis apostolicae.
2.
umiar, miara,
praec.
in
locut.
ad mensuram
umiarkowanie, z
umiarem; moderate
NIC. BŁ. Serm. I p. 21 : non ad m-am datus est ei BVMariae spiritus, sed cum plenitudine.
Simili sensu
cum mensura :
IO. LUD. p. 64, 105 : largiri ... dona debent cum m-a indigentibus atque dignis.
JAC. PAR. Serm. fol. 100a : bona temporalia ... possunt peti a Deo non propter se et cum quadam m-a et sub condicione.
Opp.
ultra (supra) mensuram (
MIECH. Chr.
p. 6
;
AKapSąd III
p. 223,
a. 1423),
;item sine mensura (
DŁUG. Hist. V
p. 30
).