- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- NGl.
- B.
- L.
- A.
I.
1.
a.
propr. język
jako część ciała, mięsisty
narząd u nasady jamy ustnej;
corporis particula carnosa in
ore animantis sita.
Additur
carnis (
CIOŁ. Lib. I
p. 43, a.
1424)
.
N.
etymologiam m.
ae.
GŁOG. Phys. fol. A IVb : 1-a a lingendo cibum Varro dicit (immo a ligando cibum, cf. Th. VII 2,1443,73 ) ... alii dicunt l-am a ligo, quia per sonos verba ligat (cf. Isid. Orig. 11,1,51 ).Occ. ozór zwierzęcy jako potrawa; animalis lingua ad comedendum parata
RachKr p. 397 (a. 1471) : pro perfusionibus coquinarum ... ad 1-as exivit 1/2 actuale cervisiae.
b.
meton.
iur.
kara obcięcia języka (lub
zastępująca ją grzywna);
linguae amputandae poena (vel
multa loco talis poenae solvi
solita)
StPPP VIII p. 34 (a. 1381) : pro invndacione molendini et pro malis verbis 1-am (ed. -a) perdiderunt.
KsgGrWp II p. 32 (a. 1392) : iudices adjudicaverunt Johanni ... super Szalak ... 1-am eruere seu tres marcas habet sibi dare pro 1-a, quia idem Johannes suam miliciam ... demonstravit.
AGZ XI p. 259 (a. 1445) : Nicolaus ... querulavit super Senkonem, quia tu non existens michi similis ... inculpasti me pro furto; tunc nos iudices adiudicavimus, quod 1-am in eo acquisivit, ex quo sibi est dissimilis.
2.
transl.
a.
librae
języczek u wagi;
librae particula, quae linguae formam exhibet.
b.
wskazówka zegara słonecznego; gnomon
InstrAstr p. 115 (saec. XV ex.ex) : 1-a ortogonaliter fixa sit extra cooperculum.
II.
A.
propr.
1.
mówienie, mowa;
loquendi actus vel
facultas.
Simili sensu
linguae potestas (
IANIC.
p. 8, v. 15
), vel officium (
JAC. PAR. Tract. fol. c IIb).
Opp.
linguae impedimentum
nie
możność mówienia,
niemota; os mutum
VINC. p. 415 : remoto omni 1-e impedimento locutus fuit.
Dicitur
lingua libera (
HUSSOW.
p. 9, v. 12
), infrenata (
AKapSąd II
p. 908, a.
1461
; ac virulenta:
AKap
p. 80, a.
1546
; irrefrenata:
StPPP VI
p. 446, a.
1531
; item irrefrenabilis
ib.
p. 438,
a. 1531),
laxata (
ZabDziej III
p. 48, a.
1490)
, volubilis ac procax
(
AKap
p. 66, a.
1542)
.
Iuncturae verbales
α.
linguam (re)laxare
(( ZabDziej II p. 216, a. 1485 ; ;additur in blasphemiam:ConcPol X p. 381, a. 1406 ; occ. in bonam partem
CodEp III p. 602, a. 1492 : 1-am ... laxo et maiores quas possum ago gracias);simili sensu protrahere (in detractionem alicuius: UrkBBr p. 208, a. 1286), item in imagine habenas linguae laxare (ad vaniloquia: Lites II p. 437, a. 1409) .
Opp.
linguam compescere, moderare; simili sensu
frenare (
AKap
p. 66, a.
1542,
cf. Th.
VII 2,1450,40), item in lingua impediri (
StPPP III
p. 61
)
et saepius.
β.
ad linguam intellegere
rozumieć wymawiane słowa; verba prolata comprehendere
NIC. BŁ. Tract. fol. g IIa : quamuis alter non intellexit ad litteram vel 1-am, si tamen intellexit ... sensum nutu vel signo, sufficit.
N.
formulas iur.
α.
aliquid lingua testium perennare
utrwalić zeznaniem świadków; testium declaratione probare (
DokKujMaz
p. 167,
a. 1300
et saepius); simili sensu roborare (
PP V
p. 125,
a. 1313),
item in (sub) lingua testium ponere
(KodMaz(K)
p. 328,
a. 1230
;
CodPom I
p. 567,
a. 1238
;et saepius in arengis diplomatum).
β.
digito (manu) et lingua promittere
wyrażać przyrzeczenie słowami i gestem;
i. q. gestu et verbis (
PommUrk V
p. 535,
a. 1320
;
ŁASKI ComPriv
fol. 250b
).
2.
język określonego narodu; loquendi modus certae cuiusdam gentis proprius.
Simili sensu
linguae idioma (
BRUNO Qfr. p.
409 =
p. 59,
15 K.).
Distinguitur
materna (
PommUrk II
p. 502, a.
1238
; opp. peregrina:
DŁUG. LibBen I
p. 261
)
; item vulgarica (opp. aliena:
ArPrawn I
p. 14, saec.
XV in.in
et saepius).
Definitur adi. ,
v. gr. SIavonica
(
BRUNO Qfr. p.
409=
p. 59,
15 K.),
Polonica (
DŁUG. LibBen I
p. 604
)
, Theutonica (
HumRef
p. 68, ca
a. 1476).
Iuncturae verbales selectae
aliquam linguam exprimere (
DŁUG. Hist. IV
p. 161
)
, induere (
ib.
p. 525
)
, sonare (
id. LibBen I
p. 261
),
item in aliqua lingua loqui (
AKapSąd II
p. 834, a.
1522)
.
B.
meton.
1.
osoba zeznająca przed sądem, świadek; testis
(coram iudice)
KodWp I p. 393 (a. 1272) : que geruntur in tempore ... solent poni in 1-arum testimonio.
AGZ XII p. 12 (a. 1436) : Iacobus quingentas ... sexagenas violenter et nullo iure super Petrum ... recepit ... 1-amque perdere volens, ut (potius ne) coram ... dominis inquietaretur, eundem Petrum submersit cum Iaschewsky et famulis ipsorum.
2.
milit.
jeniec schwytany celem zdobycia
wiadomości o nieprzyjacielu, tzw. język; captivus propter consilia hostium exploranda comprehensus
Tom. VII p. 52 (a. 1524) : cum fuerimus in exercitu, non habebimus, per quem custodias facere debeamus, per quem denique 1-e hostium acquirende sint.Cf. LINGUARIUM II et ad rem M. Plezia, Byzantinoturcicum in Actis Antiquis Academiae Scientiarum Hungaricae X 1962,399—402.
III.
nat.
1.
agni
babka lancetowata;
Plantago lanceolata
Linn.
GLr I
p. 306
.
2.
anserina
jastrzębiec
kosmaczek; Hieracium pilosella
Linn.
GLr I
p. 340
.
3.
arietis
babka zwyczajna; Plantago maior
Linn.
GLr I
p. 305
.
4. avis
a.
rdest ptasi;
Polygonum
aviculare Linn.
GLr I
p. 154
.
b.
krzyżownica
czubata; Polygala comosa
Linn.
GLr I
p. 220
.
c.
nasienie jesionu, tzw. ptasi
język;
fraxini semen
GLr I
p. 267
.
5. bovis (bovina)
a.
miodunka plamista;
Pulmonaria officinalis
Linn.
GLr I
p. 275
.
b.
szczaw tępolistny;
Rumex obtusifolius
Linn.
RFil LIII p. 63 (saec. XV) : I-am bovis ... «cobily sczaw».
6.
bubuli (budaria)
bukwica zwyczajna;
Betonica officinalis Linn.
GLr I
p. 283
(ubi perperam lubaria).
7.
canis
farbownik lekarski;
Anchusa officinalis Linn.
GLr I
p. 274
.
8.
pl.
draconum
tzw. smokowe języki, roślina stosowana jako
odtrutka; planta, quae antidoti loco
adhibebatur, Arum Linn.
RachJag p. 162 (a. 1393) : pro futro 1-is draconum ad mensam regiam ponencium (potius ponendis) propter venenum.
Ib. p. 219 (a. 1395) : pro paracione ... instrumenti de auro puro ad 1-as draconum.
9.
equi
roślina zwana ślinogorka;
Ruscus hypoglossum
Linn.
GLr I
p. 126
.
10.
passeris
rdest ptasi; Polygonum
aviculare Linn.
GLr I
p. 154
.
Simili sensu
passerina
ib.
vel pastoris
ib.