- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- B.
- L.
- A.
- N.
I.
wiedzieć, znać;
scire.
II.
rozumieć, pojmować, poznawać; mente comprehendere, animo percipere.
Glossa
Pol.
GŁOG. Alex. I fol. Q Ib : i-re id est perpendere, attendere, quasi intus legere ... «rozumecz».
Praec.
A.
phil.
t. t. rozumieć, pojmować, poznawać umysłowo;
intellectu comprehendere.
Definitur
SŁUP. MixEl p. 163 : i-re est propria operatio intellectus, igitur nequaquam potest separari ab eo, eo manente.
WROCŁ. Epit. fol. c IIb : i-re est actus secundus respectu anime, i-re enim est operatio propria ipsius anime.Adduntur
1.
adv.
, v gr.
a.
abstractive (
MatFil
II
p. 37, a.
1413)
, divine, intellectualiter,
sensualiter
(
GOST. Th. fol. d IIa
:
diuina superiora non i-it diuine, sed intellectualiter, et sensibilia
inferiora non i-it
sensualiter, sed intellectualiter.).
b.
item causaliter (
BYSTRZ. Top. fol. q VIa)
, directe (
GŁOG. ExLog
fol. 65a
)
, intellective (
id. Anim. fol. a
Vb
et
c Ib
), mystice (
WROCŁ. EpitConcl
fol. q Ib)
, negative (
id. CongLog fol. e 2a
), ordinative (
BYSTRZ. Top. fol. q VIa)
, praesentialiter (
WROCŁ. Epit. fol. e IVb)
, simpliciter (
MatFil IV
p. 12,
saec. XIV
;
KomPolit
p. 196,
a. fere 1433).
c.
etiam
log.
coniunctim, id est in sensu
composito (
WROCŁ. EpitConcl fol. h IVa)
, divisim, id est in sensu diviso (
ib
).
2.
abl.
,
v.
gr.
actu vel habitu practico (
BYSTRZ. Log. fol. b
Vb)
, mediante aliqua re (
MatFil II
p. 37, a.
1413
:
non possumus i-re substantias nisi mediantibus accidentibus sensibilibus.
SŁUP. MixEl p. 162 : intellectus separatus ... non posset i-re nisi mediante potencia intellectiva).
3.
locut.
adv.
c.
prp.
a. cum phantasmate (
SŁUP. MixEl
p. 161
)
, cum praecisione a subiecto et cum concretione ad subiectum (
BYSTRZ. Log. fol. k VIIa).
b.
per animam (
GŁOG. Anim. fol. F IIIb)
, demonstrationem (
SŁUP. MixEl
p. 163
:
scire est per
demonstrationem i-re),
essentiam (
MatFil II p. 27, a. 1413 : Deus i-it per suam simplicem essentiam et non per speciem habitam.
SŁUP. MixEl p. 161 : nec intellectus separatus i-it per essenciam suam),intuitionem (rerum ad extra: SŁUP. MixEl p. 161 ; ; rei ib. ), obiectum proprium ( MatFil IV p. 12, saec. XIV) , similitudinem ( GŁOG. Anim. fol. Y IVa : oportet ... intellectum creatum i-re per species et similitudines rerum),
speciem (supra 28 et 34, per species acquisitas, concreatas, connatas: SŁUP. MixEl p. 161 ).
c. quoad aliquid (
KomPolit
p. 196,
a. fere 1433
).
d.
secundum conceptum (
MatFil
II
p. 36, a.
1413)
, esse intentionale (
GŁOG. Anim. fol.
c Ib)
, essentiam alicuius rei (
BYSTRZ. Log.
fol. e IVa)
, potestatem alicuius rei
(
ib.
),
quid (
KomPolit
p. 96,
a. fere 1433
), vocem
sensu logico (
WROCŁ. Dial. fol. D Ib
:
hoc est i-ndum secundum vocem, tamen secundum constructionem et veram resolutionem
proponitur copule).
e. sine phanstasmate (
SŁUP. MixEl
p. 160
et
161
;
WROCŁ. EpitConcl fol. m Ib).
f.
sub opposito alicuius rei (
MatFil IV
p. 75,
saec. XIV)
,
ratione entis (
GŁOG. Anim. fol. D Ib)
, ratione generis (
BYSTRZ. Top. fol. o VIIIa)
, scibilitate alicuius rei (
GŁOG. Anal.
fol. 3b
:
subiectum ... ścieńcie est illud, sub cuius scibilitate omnia considerata in scientia aliqua
sciuntur et i-untur).
4.
item dicitur intellegendi actus (
SŁUP. MixEl
p. 161
et
164
;
BYSTRZ. Log. fol. b Vb
et saepius),
modus (
MatFil IV
p. 24, saec.
XIV
;
SŁUP. MixEl
p. 163
et passim; distinguitur activus et passivus:
STOB. Sign. fol. a IIa)
, potentia (
SŁUP. MixEl
p. 161
)
, principium (
ib.
p. 164
;
ExPhys fol. e Ib),
;ratio (
Mat Fil IV
p. 37, saec.
XIV
;
BYSTRZ. AnalPost fol. a VIIIa)
.
B.
1.
inf. intellegere
pro
subst.
a.
rozumienie, wiedza, rozeznanie; iudicium, distinctio, diiudicatio
APozn II p. 432 (a. 1501) : iuramus ... iusticiam diligere ... iniusticiam secundum melius i-re nostrum deprimere.
ŁASKI ComPriv . fol. 216b : de inuentione sententie indirecte secundum alicuius apparens i-re, quod putat esse verum.
b.
phil.
poznawanie umysłowe; actus
intellectu cognoscendi
GŁOG. Anim. fol. Z IIb : intelligentia est separata a corpore quoad operationem eius primam, scilicet i-re, i-re enim substantie separate non exercetur organo corporeo.
GOST. Th. fol. e VI Ia : esse et viuere sunt in i-re per modum intelligibilium, et i-re et viuere sunt in esse per modum entis.Ita saepius.
2.
part.
praes.
intellegens fere
pro
adi.
et
subst.
a.
mądry, inteligentny, znający coś;
sapiens, peritus (saec.
XV
ex. -XVI).
Constr. sq.
in c.
abl.
b.
phil.
podmiot poznający intelektualnie;
subiectum, quod intellectu cognoscit
SŁUP. MixEl p. 160 : necesse est quemlibet i-ntem fanthasmata speculari.
GOST. Th. fol. f Ia : i-ns enim est id, quod de potentia in actum factum est etc.Ita passim.
III.
dowiedzieć się, poznać, zrozumieć; certiorem fieri,
discere, cognoscere.
N.
part. perf. pro subst.
intellecta,,
-orum
n.
to czego się dowiedziano;
id quod cognitum est
SSrSil VIII p. 84 (a. 1462) : servitores nostros ... disposuimus, cum quibus vestre ... paternitati nonnulla a ... rege Polonie i-ta scripsimus.
IV.
porozumieć się, dojść do porozumienia; consentire,
convenire
AGZ XIV p. 442 (a. 1455) : etsi non possent arbitri i-re finalem edicionem concordie, debent ad ... palatinum ... recipere ... et eo requisito finaliter edicere finalem concordiam.
CodEp III p. 346 (a. 1488) : monui ... civitates, quod (= ut ) se aliis cum opidis simul i-rent nunciosque ... expedirent.
KodZagr p. 53 (a. 1498) : ita se mutuo i-amus, quod ambo simul... proficiscamur.
N. sq.
sibi
rozumiejący się wzajemnie; qui alterius
cogitaciones assequitur
AKapSąd III p. 352 (a. 1531) : quantum est ad verba iocalia, fatetur in contubernio cum sibi i-ntibus aliqua proferre, non ex animo, sed causa collationis.
Locut.
ad
I—III:
α.
alicui
fere i. q. uznać;
admittere, agnoscere
AGZ XV p. 9 (a. 1457) : asserendo, quod propter inundacionem aquarum ad terminum hunc interesse non potuit, et nos sibi hoc ipsum i-ximus, quia interesse non potuit.
β.
dare intellegere (intellegi)
(sq.
enunt.
interrog. )
ogłaszać, oznajmiać, podawać do wiadomości;
nuntiare, notum facere
RHist LXVIII p. 159 (a. 1260) : quam legem in omnibus ... haereditatibus damus i-i ac volumus perenniter custodiri.
MATTH. Rat. p. 57 : ut laborantibus daret i-re Deus,quod non indigeret eorum laboribus ad infusionem donorum suorum.
AKapSąd II p. 5 (a. 1404) : datur nobis i-i ex relatu ... palatini ... quomodo ... clerici ... ipsum ... evocarunt.Ita passim.
γ.
intellectis litteris
sim.:
zaznajomiwszy się z treścią pisma; litteris lectis,
litterarum argumento
cognito
DokMp I p. 269 (a. 1396) : i-tis litteris pro sententia ediximus ... ipsum ... advocaciam posse vendere.
Ib. p. 296 (a. 1400) : nos visis litteris ... earumque (ed. eorum-) tenoribus sane i-tis etc.
KsgZPozn p. 4 (a. 1400) : domini i-ta eadem litera ... Hancam ... absolverunt.Ita saepius.
Constr.
ad
I—III: A.
indicatur quid
1. a . sq.
acc.
b.
sq.
dupl.
acc.
c.
sq.
inf.
vel
acc.
(nom.
)
c.
inf.
d.
sq.
enunt.
obi.
c.
quod. 2. a.
sq.
dat.
Visit. p. 324 (a. 1511) : libenter fontem haberent, sed non ... i-unt labori (sc. fontis effodiendi ).b. sq. de. c. sq. enunt. interrog. B. indicatur auctor, a quo nuntius advenit a. sq. abl.
SSrSil XIV p. 184 (a. 1489) : scriptis vestris bene i-ximus ... vos... amicitiam exhibere.b. sq. ab :
GŁOG. Alex. I fol. Kk VIIIa : uerbum significans actum suscipiendi potest regere ablatiuum mediante prepositione a vel ab ... vt: didici hoc a te, i-xi hoc ab illo.
Tom. VII p. 111 (a. 1524) : clarius ab illo rem i-etis.c. sq. ex:
KodWp I p. 64 (a. 1210) : ex divina i-imus scriptura ... preceptum esse etc.
CodEp III p. 2 (a. 1446) : ut ex dictorum nunciorum i-ximus verbis.Ita saepius. d. sq. per :
ArHist VIII p. 315 (a. 1499) : iam vestra maiestas per regestrum i-it, quod id ... habeo.C . indicantur relationes aliae a . sq. abl.
ArHist XI p. 152 (saec. XIII) : accipe virgam virtutis atque equitatis, qua i-is mulcere pios et terrere reprobos.Vix huc spectat
StPPP IX p. 115 (a. 1482) : si pars ... haberet aliquas literas, quibus vellet repugnare querelam eorum, quibus literis (= quas litteras? ) ipse procurator i-re non posset etc.Cf. etiam supra 809,15. b. sq. ab:
Tom. II p. 87 (a. 1512) : cujus quidem articuli hodie verba nisi a limine salutentur et a cortice i-antur, nihil prejudicii electioni nostre afferunt.c. sq. ad:
StPPP VII p. 250 (a. 1544) : revocatio verborum... debet esse ... dum aliquis aliquem filium meretricis esse nominat ... alia autem verba non possunt referri neque i-i ad revocationem, sed debent i-i pro simplici iniuria absque revocatione.d. sq. circa :
WROCŁ. Dial. fol. A VII Ia : circa ipsum casum obliquum debet i-i terminus transcendens.
Ib. fol. A VIIIb : circa ipsum adiectivum debet i-i substantiuum a parte subiecti positum.e. sq. cum supra 809,21. f. sq. in c. abl. g. sq. per:
SZYDL. p. 42 : per psalmos maiores ... i-untur illi tres psalmi ... per psalmos autem minores i-untur omnes alii.
STOB. Parv. fol. B Ia : per celum i-itur celum empireum.Ita saepius. Cf. etiam supra 809,27. h . sq. post :
SŁUP. MixEl p.160 : intellectus post separacionem non i-it.
Ib. p. 164 : intellectus separatus a corpore ... eodem modo i-it post separacionem, sicut i-xerit, cum fuit unitus corpori.i. sq. pro. j. sq. quoad supra 809,37. k. sq. secundum :
STOB. Praed. fol. 3a : et hoc i-itur secundum Franciscum.Cf. etiam supra 809,38 . l. sq. sine supra 809,46. m. sq. sub :
STOB. Sign. fol. A IIa : modus i-ndi ... est id, sub quo aliquid i-itur.Cf. etiam supra 809,47.