Ogólne
Pełne hasło
Więcej

FORTIS

Gramatyka
  • Formyfortis
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -e
  • Część mowyprzymiotnik
Znaczenia
  • I. validus, solidus, firmus
    • 1.
    • 2.
      • a. concr.
      • b. abstr.
        • α. + factum inconcussum: occasio certus, bonus, efficax,
        • β. severus, gravis,
  • II.
    • 1. potens, pollens, validus.
    • 2. iur. potestate, iure aliquid agendi praeditus
  • III. animosus, audax.

Pełne hasło

FORTIS, -e
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • B.
  • L.
  • A.
  • H.
I. mocny, silny; validus, solidus, firmus
1. de animantibus eorumve corporum membris . Additur viribus ( AKapSąd II p. 170, a. 1449).
2. de rebus
a. concr. , v. gr. murus, castrum, item ignis ( AKapSąd II p. 587, a. 1464) , cibus (syn. validus, opp. subtilis et levis: NIC. BŁ. Serm. II p. 63 ) , vinum.
N.
color :
VITELO Persp. p. 162 : corpus f-is coloris non latebit visum.
Item
lux
id. Opt. p. 61 : lucem f-iorem uehementius illuminare et longius se diffundere.
b. abstr. , v. gr. motus, impetus, item apprehensio ( JAC. PAR. Tract. fol. B VIIIb) , imaginatio ( WROCŁ. Epit. fol. c Ia) , memoria et retentio (syn. vehemens: BYSTRZ. Top. fol. o IIIa).
N.
domicilium stałe zamieszkanie; sedes stabilis
Tom. XIV p. 529 (a. 1532) : quamvis ... non habeat f-e iam apud eos domicilium.
Occ. i. fere q.
α. pewny, uzasadniony, skuteczny; certus, bonus, efficax, v. gr. factum (syn. inconcussum: KodMp I p. 45, a. 1254) , occasio ( DŁUG. Hist. IV p. 254 : rex ... f-iorem habuit occasionem ac iustiorem causam ... illos impetendi).
Praec. phil. argumentum, probatio, ratio; item figura syllogismi (
BYSTRZ. AnalPr fol. m IIIb : prima figura est f-ior alys.
Ib. fol. n Ib : prima figura non est f-ior ad syllogisandum quolibet modo sed solum ad syllogisandum ostensiue.
N. locut.
a fortiori tym bardziej; eo magis
AKapSąd III p. 48 (a. 1478) : a f-iori a Christifidelibus tanquam pestis amara debet evitari Iudaeus.
GŁOG. ExLog fol. 123b : non oportet opponentem distinguere in demonstratiuis ... ergo a f-iori nec in sophisticis.
Ita saepius in textibus phil.
β. surowy; severus, gravis, v. gr. poena ( CodEp III p. 109, a. 1461) , hiems ( IANIC. p. 115, v. 7 ).
II.
1. możny, potężny; potens, pollens, validus.
N. glossam Pol.
RFil XXIV p. 72 (a. 1415) : f-is armatus, «mocarz bronni».
Occ. zbrojny, armatus
KodPol I p. 101 (a. 1278) : homines f-es ... stationes exercitus nostri latenter subintrassent.
N. locut.
(in) forti manu przy użyciu siły, przemocą; vi
*KodWp III p. 476 (a. 1378) : si preposituram ... non vellit in futuro nisi in f-i manu dimittere etc.
StPPP VIII p. 367 (a. 1394) : kmeto ... f-i manu deposuit gramina de prato.
2. iur. (sq. inf. ) uprawniony do czegoś; potestate, iure aliquid agendi praeditus
KsgMaz I p. 182 (a. 1415) : Iohannes et Paulus ... ad iudicium ... venientes ... causam pro hereditate contra Nemerzam ... comiserunt Retiborio ... et ipsum f-em wlgariter «moczna» fecerunt.
PP III p. 2 (a. 1427) : Nicolaus ... fecit Paulum ... coram iudicio omnipotentem et f-em extorquere ... omnia sua debita.
StPPP IX p. 58 (a. 1463) : f-is est inscripcionem dare et recedere, cui placet.
Syn.
potens ( ib. XI p. 69, a. 1482) , omnipotens (cf. supra 10 ). Simili sensu locut. cum fortiori manu (alicuius)
ZabDziej I p. 241 (a. 1538) : ad iudicium veniens ... honestus Stanislaus factor ... cum f-iori manu domini Nicolai.
III. dzielny, mężny, odważny; animosus, audax.
Praec. in iunctura
vir (saepius de sanctis, v. gr. CantMAe I nr 29, v. 4a, saec. XIV ; ib. nr 17, v. 6a, saec. XIV et saepius).
Inde locut.
fortis recordationis i. q. beatae, sanctae
DokMp I p. 39 (a. 1333) : voluntatem patris nostri f-is recordationis.
Constr. ad
I—III: a. sq. gen. vel abl. b. sq. ad supra 332, 38. c. sq. in c. abl. d. sq. inf. supra 10, 12.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)