Ogólne
Pełne hasło
Więcej

PETO

Gramatyka
  • Formypeto, petto, petenda, petens
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -ere, -tivi (-civi) s. -tii (-cii), petitum -orum -ntis
  • Rodzajnijakimęski
Znaczenia
  • I.
    • 1. uderzać, napadać, atakować
    • 2. kierować się, udawać się, podążać (dokądś lub do kogoś)
      • α. + fugam rzucić się do ucieczki
      • β. + iter (viam) wyruszyć w drogę
      • γ. + scholam uczęszczać do szkoły
      • δ. + casum grozić zawaleniem
      • ε. + descensum spuszczać się na dół
      • ζ. + solum spadać na ziemię
  • II.
    • A.
      • 1. dążyć, zabiegać, starać się o coś
      • 2. domagać się, żądać
        • α. wymagać
        • β. zamawiaćżądania
      • 3. prosić usilnie, błagać
        • α. + prece et abs.: modlić się, zanosić błagalne modlitwy
        • β. + pro aliquo wstawiać się (za kimś)
    • B.
      • 1. sięgać po coś, brać
      • 2. pobierać, ściągać (opłaty, podatki)
      • 3. eccl. transl.+ PETITO kwestować na cele kościelne Occ. sensu latius transl. prosić o jałmużnę
        • α. coniug. pass.
        • β. enunt. enunt. fin. acc.+ debere: c. ad, d. dee. perf. pro, g. superh. i. quem (a quo unde) a. b. ab. c. apud,
    • C.
      • 1. (sq. enunt. interrog.) pytać
      • 2. zaprosić, sprowadzić
      • 3. + pro aliqua re et abs.: przeprosić
  • III. iur.
    • 1. upominać się sądownie, wysuwać roszczenia sądowe
    • 2. + ius, iura zwracać się o sądowe rozstrzygnięcie sporu, domagać się wymiaru sprawiedliwości
    • 3. + poenam domagać się kary pieniężnej tytułem odszkodowania
    • 4. + przeprosić) zaspokoić czyjeś pretensje, spłacić
    • 5. + misericordiam zdać się na łaskę
  • IV. log.
    • 1. postulować
    • 2. + principium dopuszczać się błędnego koła w rozumowaniu

Pełne hasło

PETO s. PETTO, -ere, -tivi (-civi) s. -tii (-cii), petitum
  • F.
  • G.
  • Bl.
  • S. (
  • Dc. et
  • A. part.
  • praes.
  • loco
  • subst.)
  • L.
  • O.
[formae coniug. IV: 3. pl. ind. impf. act. petiebant:
KodMp ΙII p. 324 (a. 1379) : consules ... pecuniam eandem ... ipsis reddi ... peciebant.
DokListPł II p. 399 (a. 1553) : peciebant se ... non stringi ad faciendam ... litis contestacionem.
1. pl. con. impf. act. petiremus:
KsgPrzem I p. 170 (a. 1428) : Petrus ... nos direxit ad dominam Kunlonis, ut eam petiremus, quantum sibi ... sexagenas scilindriorum accomodaret.
part. praes. act. petiens:
Lites ΙII p. 24 (a. 1414) : a me notario publico ... peciens sibi confici ... instrumentum.
abl. gerundii petiendo:
AGZ XIX p. 470 (a. 1500) : tenuit hominem ... et misit in domum suam non pedendo circa vicecapitaneum iusticiam.
pass. sensu act.
AKapSąd IIΙ p. 259 (a. 1497) : citavit ... uxorem suam ad ... audiendum se peti ab eadem separari.
3. sg. ind. perf. act. petuit:
ArPrawn X p. 332 (a. 1411) : quamquidem litteram ... Johannes per nos ... petuit a ministeriale, utrum pignoracionem repercusserunt (nisi calami lapsu pro petiuit.]
I.
1. uderzać, napadać, atakować; hostiliter aggredi, invadere.
N. de
veneno :
MIECH. Sang. fol. IVb : veneni ... hec est vis ... vt cor potissimum, deinde cerebrum et epar p-at.
2. kierować się, udawać się, podążać (dokądś lub do kogoś); se dirigere, pergere, adire (aliquo vel aliquem).
N. locut.
α. fugam rzucić się do ucieczki; fugere.
β. iter (viam) wyruszyć w drogę; proficisci
DŁUG. Hist. IV p. 269 : Zischka ... tentata expugnatione urbis … viam p-iit.
Tom. VII p. 380 (a. 1525) : ut ... tutum sit iter ad urbes hincinde p-re.
γ. scholam uczęszczać do szkoły; i.q. frequentare
GŁOG. Alex. I fol. Ee VIb : dicitur scolasticus, qui continue in scholis est vel scolas p-it.
Item de rebus
δ. casum grozić zawaleniem; ad corruendum pronum esse
JANKO p. 751 : murum castri ... adeo debilem fuisse, quod ... casum p-ret.
ε. descensum spuszczać się na dół; dimitti
ib. p. 660 : ad ... cratham duos lapides appendi jusserat, ut eo velotius descensum p-ret.
ζ. solum spadać na ziemię; in terram cadere (saec. XVI).
II.
A.
1. dążyć, zabiegać, starać się o coś; cupere, quaerere, appetere (aliquid). Accedit constr. sq. in c. acc. , v. gr. villam in possesionem ( ArPrawn V p. 460, saec. XV ex.ex).
N. locut.
ordinem ubiegać się o przyjęcie do klasztoru, odbywać nowicjat; vitae religiosae experimenta subire
AKapSąd III p. 367 (a. 1471) : Gregorio novitio aut ordinem p-nti S. Salvatoris.
2. domagać się, żądać; postulare, expetere. Additur monendo ( ŹrWaw I p. 12, a. 1457).
Praec. iur., cf. infra III 1. N.
α. wymagać; poscere
PP II p. 116 (a. 1451) : aucto fidelitatis sue studio amplius p-it promereri iudex.
PrzMog p. 34 : quantum preconii p-at continencie sue famata puritas.
CALLIM. Rhet. p. 52 : comunctis fides p-itur, cum singula que infirma sunt, ea coniuncta vim veritatis assumunt.
β. zamawiać; commendare mittendum
PommUrk VII p. 49 (a. 1302) : nulla cimba ducet ligna ... sed cimba Sancti Spiritus et sancti Georgii ligna rogata et p-ta ducet libere.
Occ. gerundivum sensu subst. petenda,, -orum n. żądania; postulata
KodLit p. 236 (a. 1419) : ista sunt p-nda ex parte ... Wladislai regis ... in effectu perpetue concordie.
3. prosić usilnie, błagać; rogare, implorare. Explicat
GŁOG. Alex. I fol. Hh IVa : p-re est precibus humiliter rogare.
Iuxta posita
instare ( ŹrWaw I p. 37, a. 1471 et saepius), supplicare ( ArHist X p. 177, a. 1536). Occ. simili sensu refl. (cf. Pol. prosić się)
ZabDziej II p. 119 (a. 1484) : in presencia ... procuratoris ... p-ntis se pro intentione ad probandum.
N.
α. prece et abs. : modlić się, zanosić błagalne modlitwy; precari (Deum)
MATTH. Serm. I p. 120 : p-ndum auxilium gratiae.
SEVER. p. 35 : p-e dominum Ihesum Cristum, quod hic remanebo.
DŁUG. Op. p. 152 : flentes p-te Deum et gloriosum martyrem Stanislaum, ut etc.
CRIC. p. 12, v. 40 : Sancta Vulnera, vos prece ... p-o.
β. pro aliquo wstawiać się (za kimś); intercedere
AKapSąd II p. 200 (a. 1455) : respondens p-bat pro eodem presbytero quod ipsum liberum dimisisset.
Ib. p. 619 (a. 1475) : etiam si s. Petrus de celo descenderet et pro te p-ret, illos equos tibi non restituam.
Additur adv. vel locut adv. v.gr.
affectuose ( CodEp III p. 248, a. 1476 ; item ex affectu: RHist XLIX p. 351, a. 1417 et saepius), humiliter ( ArPrawn I p. 30 a. fere 1400 ; DokMp I p. 6, a. 1418 ;et saepius), instanter (et importune: AKapSąd II p. 702, a. 1501 ; item cum instantia: *Lites I p. 46, a. 1320 ; CracArt I p. 113, a. 1440 et saepius), causa Dei ( AKapSąd III p. 2, a. 1448 ; item pro Deo: ib. p. 91, a. 1502 ; propter Deum: ib. p. 156, a. 1511 et saepius), (cum) lacrimis ( ArHist V p. 105, a. 1452 ; CRIC. p. 12, v. 40 ), flexis genibus ( AKapSąd II p. 556, a. 1446) , per supplicationem ( AAlex p. 340, a. 1541) , pro tota intentione
(cf. supra 22
petens,, -ntis m. ten, kto prosi
*DokMp IV p. 3 (a. 1211) : solet ... Sedes Apostolica ... p-ntium precibus favorem benivolum impertiri
*DokKKr I p. 8 (a. 1225) : iustis p-ncium desideriis ... dignum est facilem prebere consensum.
B.
1. sięgać po coś, brać; sumere (ab aliquo)
KodKWil p. 699 (a. 1505) : Stanislaus ... carens proprio suo sigillo p-iit apud nobilem ... Martinum.
CRIC. p. 4 : his ... paucis epigrammatibus quae supersunt, ab amiculis ... p-tis.
*Tom. III p. 298 (a. 1514) : nec exempla longe p-antur.
N. locut.
victoriam ex aliquo:
*ib. p. 402 (a. 1515) : qui tibi triumphorum successus sint, quae et quam magno ex hoste p-te victorie ... compertum habent.
2. pobierać, ściągać (opłaty, podatki); imponere, exigere (exactiones, tributa)
KodMp II p. 104 (a. 1256) : eorum successores ... exacciones ... expensas uel iura, que circa huiusmodi exacciones p-i solent vel fieri nullatenus in supradictis villis ... valeant extorquere.
PommUrk V p. 522 (a. 1320) : nostro civi ... contulimus pro ducentis marcis ... omnem precariam in suis bonis, quam p-cierimus et nobis Wislao duci tollere contigerit.
KodKKr I p. 266 (a. 1357) : promittentes ... in villis prenominatis ... neque ab incolis ... aliquam collectam p-re aut p-tam extorquere nec aliqua seruicia optare.
KodWp III p. 172 (a. 1360) : incolas prefate ville non gravabo aliquibus ... novis ... solucionibus, eciam pro expedicione non p-am ab eis nisi quantum fuerit de ipsorum voluntate.
Ita saepius.
3. kwestować na cele kościelne; stipem eccl. colligere
ArHist XII 2, p. 348 (saec. XIV ex.ex) : fratri Petro priori Opoliensi concessi licenciam p-ndi in civitatibus vestrorum conventuum ... pro reformacione ... conventus Opoliensis.
Cf. PETITO II. Occ. sensu latius transl. prosić o jałmużnę; mendicare
Tom. VII p. 171 (a. 1525) : ne hic miser ... stipem p-re vel latrocinari ob inopiam cogatur.
indicatur quid (ad A-B): a. sq. acc. b. sq. (acc. c.) inf.
N.
α. c. coniug. periphrastica pass.
AKapSąd III p. 285 (a. 1505) : p-ns ... ipsum ad restitutionem eiusdem calicis ... compellendum fore (item ib. p. 341, a. 1522).
β. addito verbo debere:
ib. p. 153 (a. 1511) : p-it eosdem testes ad causam non debere admitti.
c. sq. ad, cf. d. sq. de :
KodMp IV p. 454 (a. 1446) : quitquit fuerat de hac re p-um uel factum.
e. sq. per :
AKapSąd II p. 484 (a. 1429) : dominus ... p-vit ... a quolibet funere per sex grossos.
f. sq. pro, cf. et 28 et
APozn II p. 291 (a. 1495) : braseatores p-ntes pro locacione cervisie.
Ita saepius. Accidit enunt. fin.
MATTH. Serm. I p. 120 : non semper est p-ndum pro gloria, qualiter eam homo consequatur, sed prius qualiter ruinam evaderet.
StPPP VIII p. 675 (a. 1399) : quandocunque ... rex p-erit ... Clementem pro ... C marcis, ut parceret Clemens Nicolao C marcas.
Cf. Ita saepius. g. sq. super :
AKapSąd III p. 380 (a. 1500) : nisi p-isset matrem ... super desponsatione ... filie.
h. sq. enunt. fin. i. sq. coni. (omissa coniunctione). indicatur quem (a quo vel unde) a. sq. acc. b. sq. ab. c. sq. apud, cf. et
AKapSąd III p. 264 (a. 1499) : non p-ta licencia apud ordinarium ... se intromittunt ... de audiendis confessionibus (item ib. p. 113, a. 1506).
d. sq. ex.
C. aliquem
1. (sq. enunt. interrog. ) pytać; quaerere, interrogare
Lites I p. 162 (a. 1339) : cum p-ret, quis hoc fecisset, dicebatur ab omnibus, a quibus p-bat, quod hoc fecerant Cruciferi.
Ib. p. 346 (1339) : ille Crucifer p-bat ab eis, ubi erat rex, et ipsi dicebant, quod nesciebant.
AGZ VIII p. 484 (a. 1465) : Thomas p-uit a ministeriale, utrum pignoracionem repercusserunt.
Ita saepius.
2. zaprosić, sprowadzić; invitare, arcessere, accire
ArPrawn X p. 125 (a. 1403) : scultetus ... tenetur penam quia intromisit se in causa iudicem non p-tus.
DokMp I p. 349 (a. 1408) : nos compositores ad hoc specialiter p-ti et vocati probavimus et examinavimus.
AGZ XIV p. 382 (a. 1453) : ipsum p-ndo in suam domum ipsum vulneravit.
Ita saepius.
Syn.
vocare, cf. (item AKapSąd III p. 81, a. 1501). Accedit constr. a. sq. ad:
RHist XXIII p. 153 (a. 1434) : fuit p-tus ... plebanus ad prandium.
DŁUG. Hist. IV p. 455 : facinoris ... patrator ... a Stanislao ... p-batur ad duellum.
Cf. b. sq. in c. acc.
AGZ XV p. 218 (a. 1484) : Iohannem ... Nicolaus ... domum in propriam ... p-tum et invitatum ... interfecit.
Cf. c. sq. pro:
AKapSąd III p. 63 (a. 1494) : p-tus non tantum pro collatione sed pro defensione iniuriarum.
d. sq. inf. finali
Lites III p. 137 (a. 1414) : testis productus, iuratus, inductus et p-tus per partem producentem examinari.
3. pro aliqua re et abs. : przeprosić; deprecari
StPPP XI p. 182 (a. 1433) : Cloze ... diffamavit filium Wawerkonis ... malis verbis et hoc reconciliavit et p-vit ipsum.
APozn I p. 60 (a. 1440) : Petrus p-vit fratres prescriptos pro excessu et manifeste dixit quod nichil sciret de ipsis fratribus nisi omne bonum.
RHist XVIII p. 64 (a. 1450) : Albertus ... debet ... p-re pro offensa alias «odprossicz» famosos consules ... et e converso consules ... habebunt p-re Albertum ... et eum pro ... honesto homine habere.
ARect I p. 48 (a. 1470) : rector ... principaliter decreuit, quod ... Iacobus cantor debet p-re ... baccalarium et e converso ... baccalarius cantorem coram nobis ... et quod debent esse amici inter se.
Ib. p. 365 (a. 1494) : tenebitur baccalarius eum textorem pro offensa ciuili et domestica violencia p-re et rogare et ipse tenebitur indulgere.
Syn.
rogare (ut supra et AKapSąd III p. 157, a. 1511) .
III. iur.
1. upominać się sądownie, wysuwać roszczenia sądowe; iure postulare, vindicare. Additur in iudicio ( IurMas I p. 42, a. 1384 et saepius), iudicialiter ( AKapSąd II p. 17, a. 1415) , iure (Cul mensi, syn. agere ib. III p. 34, a. 1470).
2. ius, iura zwracać się o sądowe rozstrzygnięcie sporu, domagać się wymiaru sprawiedliwości; rem coram iudice diiudicandam deferre
DokSul p. 361 (a. 1388) : oppidani in Suleyow super iure p-ndo et recipiendo ... recurrent ... in Piotrcow.
DŁUG. Op. p. 34 : quae multitudo populi illuc ad p-ndum iura conveniebat.
StPPP VIII p. 3 (a. 1393) : ius p-re aut iusticiam administrari optare.
Simili sensu
iustitiam :
AGZ XIX p. 470 (a. 1500) : tenuit hominem ... non p-ndo circa vicecapitaneum iusticiam.
APozn III p. 75 (a. 1504) : quam domum si non venderent, iusticiam p-et Iohannes ... a consulatu de eodem.
ArPrawn I p. 458 (a. 1561) : aditum ... omnibus iusticiam p-ntibus ad se liberum permittant.
3. poenam domagać się kary pieniężnej tytułem odszkodowania; multam satisfaciendi gratia exigere
StPPP VIII p. 464 (a. 1398) : IX scotos iudicio pro penis p-tis soluat ad terminos.
Ib. p. 502 (a. 1398) : camerario pro penis p-tis ... ad diem sancti Stanislai ... persoluere habet.
Ib. p. 521 (a. 1398) : tres marcas ... pene p-te et acquisite iudicio ... obligauit se soluturum.
ZabDziej III p. 485 (a. 1497) : succumbere penam per adversarium p-tam centum florenorum.
4. zaspokoić czyjeś pretensje, spłacić; vindiciis satisfacere (e. Pol. przeprosić)
TPaw III p. 72 (a. 1388) : iste duobus bobus p-vit... Johannem «przeprosil».
StPPP VIII p. 585 (a. 1398) : p-uit cum I marca pro toto.
AGZ XII p. 17 (a. 1437) : terminum ... pro eo ... sicut ipsum Ihnath non (om. ed. ) p-sti alias «przeproszil» pro duobus ambulatoribus; pro eisdem decem sexagenas dare debuisti; unde eosdem violenter tenes et non solvas.
Ib. XIV p. 161 (a. 1445) : Stiborius ... et Nicolaus ... fideiusserunt ... palatino ... ipsum ... p-re alias «przenalescz» pro penis, quid ([i. quas) ]... servus ... Stiborii succubuerat.
5. misericordiam zdać się na łaskę; in arbitrium se alicui dedere, cf. supra VI 367,17.
IV. log.
1. postulować; tamquam probatum admittere
VITELO Opt. p. 4 : petitiones: p-imus autem haec primo aequales angulos super idem punctum constitutos aequale continere distantiam aequalium linearum.
Ib. p. 61 : p-imus autem haec ut per se sensui nota primo lucem compressam fortiorem esse luce disgregata.
BYSTRZ. AnalPr fol. n VIb : cum ... dicit Philosophus quod in syllogismo negatiuo non p-itur utraque propositio, non est intelligendum quod vna p-atur et reliqua nullomodo.
2. principium dopuszczać się błędnego koła w rozumowaniu; definitur
GŁOG. Anal. fol. EEe IVb : omnis syllogismus concludens diffinitionem de suo diffinito in eo quod quid est, p-it principium.
BYSTRZ. AnalPr fol. n IIa : p-re principium est non demonstrare propositum, quod fit quatuor modis: primo quando proponitur aliquid sine probatione; secundo quando propositum ostenditur per ignotiora; tercio quando per equinota; quarto quando prius ostenditur per posteriora. Distinguiturstatim (opp. non statim) ib. paulo inferius: p-re principium statim est assumere aliquid ad probandum seipsum, quando scilicet idem nomine et re, quod non est per se notum, sumitur ad sui probationem; sed p-re principium statim est assumere aliquid ad probandum seipsum, quando scilicet idem nomine et re, quod non est per se notum, sumitur ad sui probationem; sed p-re principium non statim est transgressiue aliquid sumere ad probandum propositum, per quod non est natum probari.

Więcej

Słowniki

Korpusy

Lista haseł
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)