Ogólne
Pełne hasło
Więcej

OPERA

Gramatyka
  • Formyopera, ra
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -ae
  • Część mowyrzeczownik
  • Rodzajżeński
Znaczenia
  • I. propr.
    • A.
      • 1. praca (zwł. fizyczna), zajęcie, trud
      • 2. działalność, czynność, uczynek
        • α. + operam dare (navare) alicui rei oddawać się czemuś
        • β. + operas ingerere (in aliqua re) wtrącać się
      • 3. przysługa, staranie, pomoc
        • a.
        • b.
        • c.
        • d.
        • e.
        • f.
        • g.
        • h.
        • i.
        • j.
        • k.
        • l.
    • B.
      • 1.
        • a. + (ope et) opera alicuius za sprawą, staraniem
        • b. + omni opera summo studio et opera opera accommodata z całych sił, gorliwie
        • c. + data (dedita) opera ex data opera z rozmysłem, umyślnie, celowosamowolnie
      • 2. + operae pretium coś ważnego
        • α. warto
        • β. należy
  • II.
    • A.
      • 1. robotnik
      • 2. zapłata (za pracę), wynagrodzenie
    • B.
      • 1. dzieło, wytwór
      • 2. sztuka, kunszt
      • 3. + dzieło) określonej wielkości działka robocza w kopalni soli

Pełne hasło

OPERA s. ΟΡΡΕRA, -ae f.
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • NGl.
  • N.
  • A.
I. propr.
A.
1. praca (zwł. fizyczna), zajęcie, trud; negotium, labor. Glossa Pol.
GLcerv p. 658 : o-a ... significat ipsam actionem et laborem seu obsequium, quod quis praestat «posługa, robota, ssarwark ... praca».
Definitur opposito adi.
mineratoria ( IusMet p. 217, a. 1511) , nautica ( Tom. VII p. 376, a. 1525), item manualis ( RevVlad p. 3 et passim ib. ), pedestris ( ib. p. 73 : laborant coloni singulis diebus pedestri o-a; cf. infra 34).
N.
mercium handel; mercatura
CorpJP III p. 455 (a. 1519) : mercatores et institores in exercitio et o-a mercium suarum ita se gerere debent ... sicut regia maiestas ... instituerit.
Praec.
pl. prace służebne w prawie feudalnym; servitia a subditis domino feodali praestanda
SchlUrk p. 343 (a. 1260) : quando collecta fiet ... vel o-ae aliquae imminebunt, homines episcopi ... per camerarios exigantur.
StPPP II p. 942 (a. 1501) : incolas ... ab omnibus solucionibus, servicijs operum seu o-arum ... facimus immunes.
Additur gen.
laborum ( ArHist IX p. 373, a. 1576 : prediales agri ... steriles sunt redditi ... ob ... inofficiosas laborum o-as) vel adi.
ArPrawn VII p. 159 (a. 1566) : a proletariis ac pedestres o-as exhibentibus (cf. ib. supra a ... colonis o-as aratro vel equo prestantibus).
2. działalność, czynność, uczynek; actio, occupatio, officium.
Definitur gen. subi., v. gr.
militis ( DŁUG. Hist. I p. 286 =II p. 46 ed. nov.), praeconis ( ArPrawn VII p. 77, a. 1566 : pretium o-arum praeconis) ;vel gen. explic. ,v. gr. misericordiae ( KodMp IV p. 460, a. 1447) , pietatis ( PommUrk II p. 179, a. 1267), pastoralis curae ( StSyn I p. 46 ) ; item adi. , v. gr. pia ( KodMp IV p. 363, a. 1440).
N.
facti czyn dokonany; factum
ZABOR. Tract. p. 33 : voluntas prava faciendi reputatur pro o-a facti (alluditur ad Vlg. Matth. 5,28 ).
N. locut.
α. operam dare (navare) alicui rei oddawać się czemuś; studere, v. gr. avaritiae ( DŁUG. Hist. III p. 478 ) , probitati, modestiae, frugalitati ( id. Op. p. 9 ), vitae contemplativae ( JAC. PAR. Opln p. 437 ) , enormitatibus ( AKap Sąd III p. 133, a. 1509), cett.
β. operas ingerere (in aliqua re) wtrącać się; se immiscere
*Lites II p. 173 (a. 1413) : qui o-as ingerit in negocio eum non spectante, suspectus est.
3. przysługa, staranie, pomoc; officium, meritum, ops.
N.
de medicina CRIC. in
Tom. I p. 45 (a. 1509) : de unguento ago gracias, optimam mihi o-am navavit.
Iuncturae verbales notabiliores ad 1
-3: operam(-as) applicare ( UrkBBr p. 85, a. 1284 et saepius), (ap)ponere ( ib. p. 121, a. 1284 et saepius), edere ( DŁUG. Hist. IV p. 536, cf. Th. IX 2,666,31 sq. ), facere ( AKapSąd III p. 233, a. 1431, cf. Th. IX 2,666,35), intendere ( DŁUG. Hist. V p. 647, cf. Th. IX 2,666,41 sq. ), ministrare ( KodWp III p. 337, a. 1369) , parare ( CIOŁ. Lib. I p. 44 ) , porrigere ( AGZ VIII p. 101, a. 1432) , subire ( PAUL. CR. p. 139, v. 42 ); item opera uti (saec . XV) perfungi (saec . XV) de servire ( Tom. III p. 370, a. 1515).
Opp.
operam perdere, ludere (saec. XVI); item frustra operam et impensam facere ( Tom. I p. 191, a. 1511) , operae parcere ( ib. III p. 287, a. 1514). Accedit constr.
a. sq. dat.
b. sq. acc.
Dogiel I p. 114 (a. 1509) : demus o-am id, ut etc.
Tom. I p. 184 (a. 1511) : id dabit o-am et enitetur ut etc. .
c. sq. ad.
d. sq. apud :
ArHist X p. 171 (a. 1533) : promisit ... o-is suis (sic ) navare apud suam regiam maiestatem ut etc.
e. sq. circa :
KodLit p. 322 (a. 1426) : quod ... aliquam o-am circa curam palatini ... posset adhibere medicus.
f. sq. de :
AKapSąd III p. 304 (a. 1516) : ut ... de instauratione domorum o-am dent.
Tom. VIII p. 44 (a. 1526) : de bono statu maiestatis ... regie curam et o-am ... sumere.
g. sq. erga :
DŁUG. Hist. I p. 92 (= I p. 152 ed. nov.): quisque o-am suam ... erga consortem et filios Pompilii se pro viribus navaturum repromittit.
h. sq. in c. acc.
DŁUG. Hist. IV p. 536 : qui in rem publicam nullam o-am, sed in ferarum tantummodo capturam edidissent.
i. sq. in c. abl.
j. sq. pro :
AKapSąd III p. 233 (a. 1431) : si facient o-am diligentem pro actu carnali faciendo.
ArHist V p. 106 (a. 1452) : de ... reddicione o-e pro copula carnali.
RevVlad p. 3 : manualem o-am ... praestare solent pro aedificiorum reformatione.
k. sq. super
*CodVit p. 651 (a. 1424) : super quo prebuit diligentem o-am (cf. CIOŁ. Lib. I p. 144).
AAlex p. 525 (a. 1506) : episcopo super... illud supremas o-as suas effectuales adhibendas offerentes.
l. sq. enunt. fin.
B. locut.
1. adverbiales
a. (ope et) opera alicuius za sprawą, staraniem; aliquo auctore.
Simili sensu
per opus et operam alicuius ( FormJ p. 38 ) .
b. omni opera z całych sił, gorliwie; enixe, diligenter, summo studio ( *KodKKr I p. 36, a. 1247 ; CodEp II p. 184, a. 1425 ;et saepius); simili sensu summo studio et opera ( CodEp III p. 474, a. 1500) ; item opera accommodata ( KADŁUB. p. 101 : si ... ad melioris vite frugem accommodatiore o-a studuisset).
c. data (dedita) opera z rozmysłem, umyślnie, celowo; e consilio, de industria (saec. XVI). Occ. ex data opera samowolnie; ad arbitrium
ARect II p. 133 (a. 1546) : se id non temere nec ex data o-a fecisse, verum de speciali admissione ... domini ... rectoris.
2. nominales operae pretium coś ważnego; res magni momenti, laudabilis, gravis.
Praec. in iuncturis
operae pretium est (videtur;
item loco obi. c. verbis
ferre, habere sim.).
α. warto; utile est; simili sensu operae est (saec. XV-XVI).
β. należy; oportet.
II. meton.
A.
1. robotnik; operarius (saec. XVI) .
Praec.
drukarz; impressor
*Tom. XIII p. 336 (a. 1531) : tradidi ... illum libellum illico meis o-is.
2. zapłata (za pracę), wynagrodzenie; laboris pretium, salarium
PommUrk II p. 267 (a. 1272) : altera marca cedet ad o-am sacerdotis officiantis dictam domum hospitalis.
ZabDziej III p. 135 (a. 1491) : qui meduendo se ad o-am medici exsolvit marcas duas.
RachWaw p. 12 (a. 1507) : ad solvendam materiam et o-am laborantium in aedificio incepto.
B. accedit ad vim vocis operis
1. dzieło, wytwór; opus confectum.
2. sztuka, kunszt; ars
Tom. IV p. 240 (a. 1517) : cinguli aurei potius o-a quam ... pondere conspicui.
N. locut.
mala (et perversa) opera nieumiejętnie, niedbale; ineleganter, neglegenter
ARect II p. 139 (a. 1547) : chirothecarium mala et perversa o-a easdem chirothecas perfecisse.
3. (e Pol. dzieło) określonej wielkości działka robocza w kopalni soli; salisfodinae certa quaedam pars vel locus designatus, quo sal effoderetur
IusMet p. 95 (a. 1335) : servitia ... quae nobis ... ostendit advocatus circa ... salisfodinas nostras ... ipsas per labores fornatorum augmentando et o-as alias «dziala» laboratorum in laboribus ipsorum regendo et ad labores ipsos instituendo.
Cf. I. OPUS II B 2 d.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)