Ogólne
Pełne hasło
Więcej

MOVEO

Gramatyka
  • Formymoveo
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -ere, movi, motum
Znaczenia
  • I. (de motu magis corporali) (po)ruszać, wprawiać w ruch
    • A.
      • 1. (wy)ruszać, odchodzić,udawać się
        • α. intrans.
        • β. + gressum, pedem
      • 2. usuwać, wyrzucać,wyganiać,wypędzać
        • α. refl. wyprowadzić się
        • β. + iudicium przeszkadzać w wykonywaniu czynności sądowych
    • B.
      • 1. milit.przenosić, przemieszczać
      • 2. usuwać, zabierać, zdejmować
        • a. + aliqua re procul mota wyjąwszy, wykluczywszy
        • b. + pecuniam ruszyć, wziąć
      • 3.
        • a.
        • b.
        • c.
  • II.
    • A.
      • 1. mediopass. (de tempore)iść naprzód, upływać
      • 2. + (aliquem, alicuius animum) wzruszać, poruszać, skłaniać, powodować
      • 3. + aliquem (ad aliquid) poruszać, podniecać, podburzać, pobudzać
      • 4. + arma, bellum wszczynać, wzniecać,wywoływać, powodować, sprawiać:chwytać za broń, wojować
      • 2. + quaestionem postawić, stawiać
      • 6.
        • a. gram. gram. odmieniać
        • b. dotyczyć?
        • c. mediopass. postępować?
        • d. + causa movens motyw działania, pobudka
        • e. + motus in honore (ePol) pozbawiony czci
    • B. iur.
      • 1. + causam, litem
      • 2. + iudicem (camerarium) ruszyć sędziego, tj. pozwać go do sądu wyższej instancji pod pretekstem niesprawiedliwego wydania wyroku
        • a.
        • b.
      • 3. + aliquem gabać kogoś, tj. zgłaszać do niego pretensje prawne (utrudniające mu zachowanie lub dochodzenie jakiegoś prawa)
      • 4. kwestionować, podważać czynność prawną, akt prawny
      • 5. + pignus, vadium :zerwać, naruszyć, nie dotrzymać

Pełne hasło

MOVEO, -ere, movi, motum
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • NGl.
  • L.
  • A.
  • N.
[in libris saepe formae verbi movendi confunduntur c. formis verbi monendi]
I. (de motu magis corporali) (po)ruszać, wprawiać w ruch; commovere, concutere, motum alicui (rei) afferre. Refl. et mediopass.:(po)ruszać się; commoveri. Glossae Pol.
AGZ XIX p. 512 (a. 1466) : Christoferus ad fratrem suum ... verbis Italicis dicabat et capite m-bat (ed. monebat) alias «kywal», ne id ministerialis intelligeret, quid loqueretur.
Ib. XV p. 126 (a. 1471) : cultrum super me ... m-bat alias «pomykal».
GŁOG. Alex. I fol. 0 VIb : m-re id est voluere et contractare ... «russacz sie».
Praec.
A. homines
1.
pass. et refl. (ad aliquid, de aliquo loco)
(wy)ruszać, odchodzić,udawać się; exire, proficisci, recedere, abire.
Eodem sensu
α. intrans.
DŁUG. Hist. V p. 551 : rex ... ex Przesburg m-vit et in Bernam pervenit.
Cf. Th. VIII 1546,9 sqq.
β. gressum, pedem :
BRUNO Pass. p. 33(K) : egressurus regionem malam ... m-et gressus.
RachJag p. 202 (a. 1394) : nullas pedem de Ilcus m-re voluerunt.
Ita passim.
2. usuwać, wyrzucać,wyganiać,wypędzać; expellere,cicere, exturbare.
N.
α. refl. wyprowadzić się; emigrare, exire
OrtWp p. 65 : mulier illa de domo et possessione se m-re non debet.
β. iudicium przeszkadzać w wykonywaniu czynności sądowych; iudices turbare in agendo
AGZ XI p. 86 (a. 1434) : incumberunt ... penam regalem pro eo, quod iudicium m-erunt, violenter disperserunt.
B. res
1. przenosić, przemieszczać; transferre (saepe milit. castra, signa).
Praec. iur. t. t.
bona se moventia ruchomości; i. q. mobilia,res quae ad fundum aedesque non pertinent (cf. Th. VIII1540,81 sqq. et 1541,48 sqq.)
KodWp II p. 94 (a. 1294) : spoliarunt ... bona mobilia et sese m-ncia, ut equos, iumenta, boves, vaccas, oves, capras et scrophas simul rapiendo.
Lites I p. 140 (a. 1339) : spoliatis omnibus bonis mobilibus et se m-ntibus et multis hominibus interfectis.
Ita saepius. Fortasse eodem sensu bona movenda:
KsgŁawWar p. 15 (a. 1425) : Johannes ... est propinquior ... super Augustini bona m-nda et non m-nda (sed ms. et ed. movendo bis ).
Opp.
bona iacentia ( PP III p. 5, a. 1428 bis).
2. usuwać, zabierać, zdejmować; amovere, removere, tollere.
N. constr. sq.
cum :
AGZ XIX p. 580 (a. 1531) : fecimus terminum cum fossorio m-re ac fodere.
Praec.
a. in locut. aliqua re procul mota wyjąwszy, wykluczywszy; i. q. sublata,excepta, exclusa
KodPol I p. 103 (a. 1278) : prepositus ... non iudicetur a quoquam iudice nostro ... pena totaliter procul mota.
KodWp II p. 217 (a. 1303) : incole ... tres solidos ... solvent ... omnibus occasionibus, cavillationibus et auxiliis ipsis competentibus procul motis.
Ita vulgo.
N. eodem sensu in textu subobscuro
KsgMaz II p. 59 (a. 1424) : obligatur ... solvere tres sexagenas ... sine dilacione quovis mota.
b. pecuniam ruszyć, wziąć; sumere, capere
DokMp IV p. 107 (a. 1357) : magister hospitalis pecunias ipsius hospitalis sine consilio consulum nusquam m-at.
Tom. III p. 86 (a. 1514) : pecuniam ... ad hanc necessitatem m-re ... non possumus neque m-ndam putamus.
Dogiel I p. 134 (a. 1539) : pecunia ... deposita et reliquum dotis ... non prius m-bitur quam etc.
3. in locut. meton.
a. crabrones cf. supra II[ 1388,30.
b. lapidem cf. ]
c. scrupulum calumniae cf. infra s. v. SCRUPULUS.
Constr.
a. sq. dat. personae. b. sq. abl. c. sq. ab. d. sq. ad. e. sq. circa :
VITELO Persp. (U) I p. 290 : ymaginetur m-ri sectio ABG circa axem AD.
WROCŁ. Epit. fol. a IIIb : spera lune m-etur circa medium motu circulari.
f. sq. de. g. sq. deorsum :
VITELO Epist. p. 176 : natura ... m-etur a sua forma sursum vel deorsum.
KsgCzer p. 270 (a. 1423) : aggerem movit et non habuit m-re neque sursum neque deorsum.
Ita saepius. h. sq. ex. i. sq. extra :
WROCŁ. Epit. fol. IIa : m-etur ... extra naturam, id est violenter.
j .sq. in c. acc. k. sq. in c. abl. l. sq. per. m. sq. secundum :
VITELO Persp. (S) V p. 230 : videtur itaque forma m-ri, licet secundum veritatem non m-atur.
Ib. p. 195 : animalia ... secundum breviorem lineam m-entur ad terminum.
Ita saepius. n. sq. sub :
CorpJP III p. 53 (a. 1507) : ut ad locum ... sub poena colli ... se m-ant.
o. sq. super c. acc.
MARTIN. OP. Serm. p. 347 nlb. : blasphemabant enim Eum Christum m-ntes super ipsum capita sua.
AGZ XV p. 183 (a. 1475) : super eundem officialem m-bat manu ... in vim diffidacionis ei signum faciens.
p. sq. sursum cf. et 6. r. sq. versus :
DŁUG. Hist. IV p. 304 : rex castra versus Thorun m-vit.
AAlex p. 202 (a. 1502) : ut sciant Tartaros m-ri versus regnum.
Ita saepius. s. sq. adv. et locut. adv. , v. gr. hic et inde ( Lites I p. 186, a. 1339) , localiter ( GOST. Th. fol. a VIa et saepius), naturaliter ( ExPhys fol. g Ib et saepius), per accidens ( ib. fol. t VIIa et saepius), per se ( ib. et saepius), violenter ( WROCŁ. Epit. fol. i Ib) sim.
II. de motu magis incorporali.
A.
1. mediopass. (de tempore)iść naprzód, upływać; currere, labi.
Additur
continue ( KodPol I p. 76, a. 1256) , motu continuo ( IurMas I p. 3, a. 1238) .
2. (aliquem, alicuius animum) wzruszać, poruszać, skłaniać, powodować; commovere, impellere, concitare, afficere.
Constr.
a. sq. gen.
CRIC. p. 207, v. 7 : nostri ... m-ta puella furoris.
b. sq. abl. c. sq. ad. d. sq. de. e. sq. ex :
Lites I p. 456 (a. 1337) : ex pari condescensu et obligacione ad opus misericordie flectimur et m-emur.
f. sq. in c. acc. g. sq. pro. h. sq. super c. abl.
3. aliquem (ad aliquid) poruszać, podniecać, podburzać, pobudzać; excitare, concitare, stimulare.
4. wszczynać, wzniecać,wywoływać, powodować, sprawiać; efficere,commovere, excitare, causam esse; praec. arma, bellum sim. :chwytać za broń, wojować; arma capere, pugnare.
Constr.
a. sq. dat.
ChrMP p. 493 (= p. 27 Kurb.) : ut fratri seditionem m-at (ed. moneat).
MARTIN. OP. Chr. p. 159 : a suis m-ta est Christianis persecutio.
Ita saepius. b. sq. ad. c. sq. adversus :
KomKadł p. 517 : aduersus ... paganos proelia m-vit.
d. sq. contra :
ChrHP p. 495 : contra Lituuam acies m-vit.
MARTIN. OP. Serm. p. 394 nlb. : contra eos m-ent diuersa prelia.
Ita saepius. e. sq. inter :
DokSul p. 349 (a. 1353) : ne rixa m-atur inter cmetones.
f. sq. pro :
CodVit p. 376 (a. 1416) : gverras ipsis aut bella pro terris ... indicere vel m-re.
DŁUG. Hist. I p. 106 (= I p. 166 ed. nov.): Pruthenis pro terminis regni sui ... occupatis bella m-vit.
2. quaestionem postawić, stawiać; (pro)ponere
KodKrak I p. 159 (a. 1321) : ne ... questio m-retur, que iura nobis ... debeantur.
CracArt I p. 40 (a. 1406) : responsio consulum ... super questionibus monete regni ipsis per ... prelatos ... m-tis.
Additur
circa materiam :
KrMU p. 115,43 (ante a. 1427) : determinabo questionem michi circa materiam ... per ... doctorem m-ndam.
Ita saepius. Simili sensu dicitur etiam dubium ( GŁOG. Alex. II fol. O IIa ; ; et obiectionem: BYSTRZ. Log. fol. h VIIIb).
6. varia et singularia
a. gram. odmieniać; declinare. Cf. Th. VIII 1544,40 sqq.
b. dotyczyć? attinere?
IurMas I p. 19 (a. 1358) : defectibus terram ... Lythwanie et ... terram Mazoviensem concernentibus et m-ntibus.
c. mediopass. postępować? agere, se gerere?
MATTH. Dial. fol. XCVIIIb : iuste m-eris et bonum est desiderium tuum.
Ib. fol. CIXa : alij vero, qui semper in multitudine sunt, affectuosius m-entur.
Ita ib. saepius.
d. causa movens motyw działania, pobudka; ratio qua quis in agendo ducitur. Cf. —24.
N. distinguitur
movens et mota :
SZYDL. p. 10 : causa efficiens huius libri est duplex, scilicet m-ns et m-ta; m-ns et illa est duplex, scilicet ... Deus ... et studentes artis musice ignari; causa efficiens m-ta ... fuit Guido ... qui multa ex diversis musicorum in unum opus aggregavit.
e. motus in honore (ePol) pozbawiony czci; honore privatus, infamis
StPPP VII p. 610 (a. 1457) : ego istum testem non mittam, quia est m-tus in honore.
B. iur.
1. causam, litem
sim. :wytaczać,wszczynać (proces), występować sądownie przeciw komuś; i. q. intendere, agere, agitare,ad iudicem deferre, iure procedere (cf. Th. VIII 1545,46 sqq. )
DyplMog p. 1 (a. 1220) : m-ta fuit quaestio domino Nicolao ... a comite ... super patrimonio eius.
Ib. infra si quid in posterum domino Nicolao super hoc m-ret quaestionis.
KodMp II p. 36 (a. 1227) : in causa, quam contra nos prepositus ... super uillis ... coram abbate ... m-bat.
Ita vulgo.
Dicitur v. gr.
actionem ( KsgRachKr p. 36, a. 1315 et saepius), causam ( et vulgo), citationem iudiciariam( IurMas II p. 42, a. 1482) , controversiam (infra 512,6 et saepius), contumaciam ( StPPP VIII p. 706, a. 1399) , impedimentum ( DŁUG. Op. p. 39 ) , impetitionem ( KodWp III p. 109, a. 1358) , infamiam ( ArPrawn X p. 27, a. 1394) , ius ( ŹrWaw I p. 56, a. 1477) , litem ( DokKujDobrz p. 6, a. 1345 et vulgo), materiam quaestionis (infra 22 et saepius), propositionem ( AGZ XIV p. 80, a. 1443) , quaestionem (, , 45 et vulgo), querelam ( AGZ IV p. 63, a. 1407) , querimoniam (infra 41 et saepius), terminum ( KodTyn p. 240, a. 1426) .
Syn. et iuxta posita
agitare ( StPPP VIII p. 852, a. 1400) , habere ( ArPrawn X p. 448, a. 1415) , incipere ( ArPrawn X p. 326, a. 1411) , intentare ( ŹrWaw I p. 56, a. 1477) , questionaliter proponere ( KodWp V p. 85, a. 1406) , ventilare ( TArch p. 53, a. 1409 et saepius), vertere ( ArPrawn X p. 267, a. 1408) , volvere ( KodTyn p. 240, a. 1426) .
Additur adv.
iudicialiter ( KodMp IV p. 103, a. 1406 et saepius),matrimonialiter ( ZabDziej III p. 28, a. 1490) .
Constr. indicatur adversarius
a. sq. dat. supra 510,45 et 510,47 et vulgo.
b. sq. adversus:
KodWp II p. 85 (a. 1406) : cum ... castellanus ... materiam questionis pro et super opido ... contra et aduersus ... regem Polonie ... m-sset.
KodMp IV p. 103 (a. 1406) : cumque pro eadem parte hereditatis repetenda et aduersus occupatores eius litem iudicialiter m-ssemus.
c. sq. contra et
KodWp I p. 139 (a. 1234) : questionibus ex parte Nigrorum contra Premonstratenses...m-tis (ed. motas).
Ita vulgo.
d. sq. cum:
ZabDziej II p. 32 (a. 1483) : in causa, quam m-et vel m-re intendit cum Johanne.
e. sq. in c. acc.
KodWp V p. 85 (a. 1406) : materia questionis in partes m-ta.
f. sq. inter:
KodMp II p. 170 (a. 1288) : cum inter partes quaestionum initia m-rentur super hereditate.
Cf. etiam infra 49 et vulgo.Indicatur res de qua agitur
a. sq. ad:
AGZ XIX p. 642 (a. 1559) : litis in ius terrestre ... ad aspiciendum parietem ... contra ipsos ... m-ndae.
b. sq. de:
PommUrk III p. 244 (a. 1295) : querimonia de eodem reom-atur in ... judicio.
ArPrawn X p. 351 (a. 1412) : debito, de quo coram nobis questio fuit m-ta.
Ita saepius.
c. sq. desuper:
ArPrawn V p. 509 (a. 1517) : lite eidem ... desuper ... m-ta ... si eidem ... lis desuper m-ta fuerit.
d. sq. occasione:
ŹrWaw I p. 56 (a. 1477) : cause ... Petro ... occasione consensus ... mote et intentate.
e. sq. pro:
DokMp I p. 109 (a. 1357) : cum ... inter Stasconem ... et ... Dobeslaum ... pro graniciis ... materia questionis m-retur.
IurMas I p. 33 (a. 1377) : cum duo homines inter se m-erint querimonias pro agris.
Ita vulgo. f. sq. super c. acc.
DokMp I p. 3 (a. 1257) : cum ... Jarost m-ret questionem super proprietatem praedii ... Henrico.
g. sq. super c. abl. cf. et 510,48 et vulgo. h. sq. quod:
ArPrawn X p. 425 (a. 1414) : fratres ... causam ... m-erunt ... Dorothee ... quod amictus, arma bellica [etc. (praedicatum desideratur]).
indicatur iudex
a. sq. abl. abs.
DokMp I p. 4 (a. 1257) : Groszek ... m-it controversiam ... nobis sedentibus pro tribunali ... contra eundem praepositum.
b. sq. coram et
KsgŁawKr p. 312 (a. 1397) : cum ... coram nobis rnota fuisset materia questionis.
Ita vulgo.
c. sq. in c. acc.
d. sq. in c. abl. et
ArPrawn X p. 439 (a. 1414) : super ... facto ipsis causam m-re in iudicio.
Ita saepius.indicatur actor
a. sq. abl.
ArPrawn X p. 263 (a. 1408) : in causa quam nomine uxoris sue m-rat coram nobis iudicialiter ... Nicolao.
b. sq. ex
2. iudicem (camerarium) e Pol. ruszyć sędziego, tj. pozwać go do sądu wyższej instancji pod pretekstem niesprawiedliwego wydania wyroku; iudicem ad ius superius vocare pro sententia iniuste lata
TArch p. 29 (a. 1409) : Bernhardus ... penam quindecim contra iudicem, quia sine causa m-it ipsum.
AGZ XII p. 189 (a. 1449) : Michael ... ipsum de iudicio m-it.
Ib. p. 203 (a. 1450) : Johannes ... m-erat de iudicio camerarios ... qui postea negavit, quod ipsos m-ret.
Ita vulgo. Glossae Pol.
AGZ XVI p. 24 (a. 1464) : circa suprascriptam citacionem domini sunt moti alias «poruszeny».
Ib. XVII p. 260 (a. 1490) : m-eas alias «rusz» dominum iudicem ad dominum capitaneum.
Syn. et iuxta posita
citare ( AGZ XIX p. 516, a. 1475 et saepius), inculpare ( ib. p. 311, a. 1486 et saepius), tangere ( ib. XV p. 243, a. 1487 et saepius). Apponitur
a. de iudicio ( et saepius), de iure ( AGZ XIII p. 436, a. 1464 et saepius), de loco ( ib. XII p. 441, a. 1459 ; iudicii ib. XV p. 155, a. 1473) , de loco suo camerario ( ib. XIX p. 516, a. 1475) , de sede iudiciali ( ib. XVII p. 50, a. 1471) , de tribunali iudicii ( ib. XIV p. 390, a. 1453 et saepius),item in iudicio ( ib. XIII p. 489, a. 1465 et saepius), in loco iudicii ( ib. XV p. 489, a. 1478).
b. bene, iuste ac iuxta iuris formam ( StPPP VI p. 71, a. 1512) , indebite ( AGZ XVII p. 172, a. 1479) , indeliberate et indebite ( ib. XV p. 245, a. 1487) , iniuste ( ib. XIV p. 390, a. 1453) , male, inique et sinistre ( ib. XVII p. 178, a. 1478) , minus iuste (infra 513,16).
Constr.
a. sq. ab :
ArLit VII p. 494 (a. 1554) : quod decretum pars actorea non suscepit ... sed ab eo ... iudicem ... ad colloquia generalia ... m-it.
AGZ XIX p. 643 (a. 1560) : succamerarium ad suam regiam maiestatem ... tanquam ab iniusta sententia m-erunt.
Ita saepius. b. sq. ad et
StPPP VI p. 119 (a. 1518) : capitaneus ... de iudicio suo capitaneali ... m-tus erat ad praesentiam maiestatis regiae.
Ita saepius. c. sq. circa d. sq. de e. sq. ex :
AGZ XV p. 399 (a. 1500) : iudex ... m-tus et tactus fuit per ministerialem ex parte nobilis Anne.
f. sq. in c. abl.
AGZ XV p. 395 (a. 1500) : domine iudex, noli iudicare, quia es m-tus in ista causa.
Cf. etiam sq. g. sq. occasione:
AGZ XIX p. 351 (a. 1475) : iudex ... m-tus fuit occasione sentencie ... per eundem iudicem late.
h. sq. pro :
AGZ XII p. 441 (a. 1459) : Andreas ... m-it de loco ... iudicem ... pro eo, quia noluit sibi dare ad dominum capitaneum.
Ib. XIX p. 545 (a. 1473) : pro qua sentencia m-tus et cittatus sum minus iuste per ... episcopum.
Ita saepius. i. sq. secundum :
AGZ XV p. 395 (a. 1500) : ad propositionem, secundum quam m-tus seu tactus est.
3. aliquem gabać kogoś, tj. zgłaszać do niego pretensje prawne (utrudniające mu zachowanie lub dochodzenie jakiegoś prawa); vindicias (quibus quis in iure suo servando vel exsequendo impeditur) ab aliquo postulare
ArPrawn X p. 4 (a. 1392) : concordaverunt ... quod nunquam debent m-re ipsos et suos successores in perpetuum.
StPPP VII p. 587 (a. 1398) : Johannes ... m-et pueros pro C marcis ... in ipsis iure acquisitis.
ArPrawn IV p. 245 (a. 1478) : si quis ... pro pecunia ... m-erit suum debitorem verbis cum turpibus.
Ita saepe. Additur iure ( StPPP XII p. 82, a. 1529) .
Syn.
impedire ( ArPrawn X p. 443, a. 1415 et saepius), inquietare ( AKapSąd III p. 68, a. 1499) , monere ( KsgMaz II p. 81, a. 1425) , turbare ( DokMp VII p. 123, a. 1423).
Constr.
a. sq. ad :
IurMas I p. 217 (a. 1463) : fideiussorem ad tres annos sequentes immediate pro dicta caucione non m-erit.
b. sq. cum c. sq. in c. abl.
DokLub p. 379 (a. 1483) : nec eam in aliquo m-re in dicta taberna et in omnibus bonis.
CodVit p. 73 (a. 1401) : consors ... in bonis et terris ... m-ri non debet, sed in eis ... conservari.
d. sq. pro et 29 et saepe. e. sq. super c. abl.
JusMet p. 147 (a. 1448) : si quis ... ipsos voluerit super quacunque causa m-re.
4. kwestionować, podważać czynność prawną, akt prawny; negotia et actiones iuris civilis irrita esse dicere
KodKWil p. 453 (a. 1492) : qui voluerit hoc testamentum m-re, ipse videbitur mecum coram Deo.
StPPP II p. 117 (a. 1401) : domine Beate ... castrum ... cesserunt non m-tis literis in aliquo domine Beate.
Ita saepius.
5. pignus, vadium sim. :zerwać, naruszyć, nie dotrzymać; rumpere, violare,frangere,non servare
KsgMaz I p. 26 (a. 1403) : proposuimus pignus ... inter ... si quis m-bit, iste condempnatur in pena previsa.
Ib. p. 61 (a. 1406) : proposuimus vadimonium inter ... quod si aliqua pars ... m-bit, ista condemnabitur in vadimonio.
Ita saepius. Glossa Pol.
AGZ XIV p. 407 (a. 1454) : pallatinus ... interposuit penam vallatam alias «szaclad» ... inter nobiles ... et si alique (sic ) pars m-ret alias«poruszyłby zaclad», luat ducentas marcas.
Additur
lite ( KsgMaz I p. 61, a. 1406) .
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)