- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- NGl.
- L.
- A.
- N.
I.
(de motu magis corporali) (po)ruszać, wprawiać w ruch;
commovere, concutere, motum alicui (rei)
afferre. Refl.
et mediopass.:(po)ruszać się; commoveri.
Glossae
Pol.
AGZ XIX p. 512 (a. 1466) : Christoferus ad fratrem suum ... verbis Italicis dicabat et capite m-bat (ed. monebat) alias «kywal», ne id ministerialis intelligeret, quid loqueretur.
Ib. XV p. 126 (a. 1471) : cultrum super me ... m-bat alias «pomykal».
GŁOG. Alex. I fol. 0 VIb : m-re id est voluere et contractare ... «russacz sie».
Praec.
A.
homines
1.
pass. et refl. (ad aliquid, de aliquo loco)(wy)ruszać, odchodzić,udawać się; exire, proficisci, recedere, abire.
Eodem sensu
α.
intrans.
DŁUG. Hist. V p. 551 : rex ... ex Przesburg m-vit et in Bernam pervenit.Cf. Th. VIII 1546,9 sqq.
β.
gressum, pedem :
BRUNO Pass. p. 33(K) : egressurus regionem malam ... m-et gressus.
RachJag p. 202 (a. 1394) : nullas pedem de Ilcus m-re voluerunt.Ita passim.
2.
usuwać, wyrzucać,wyganiać,wypędzać;
expellere,cicere, exturbare.
N.
α.
refl.
wyprowadzić się; emigrare, exire
OrtWp p. 65 : mulier illa de domo et possessione se m-re non debet.
β.
iudicium
przeszkadzać w wykonywaniu czynności sądowych; iudices turbare in agendo
AGZ XI p. 86 (a. 1434) : incumberunt ... penam regalem pro eo, quod iudicium m-erunt, violenter disperserunt.
B.
res
1.
przenosić, przemieszczać; transferre
(saepe
milit.
castra, signa).
Praec.
iur. t. t.
bona se moventia
ruchomości;
i. q. mobilia,res quae ad fundum aedesque non pertinent (cf.
Th.
VIII1540,81 sqq. et
1541,48 sqq.)
KodWp II p. 94 (a. 1294) : spoliarunt ... bona mobilia et sese m-ncia, ut equos, iumenta, boves, vaccas, oves, capras et scrophas simul rapiendo.
Lites I p. 140 (a. 1339) : spoliatis omnibus bonis mobilibus et se m-ntibus et multis hominibus interfectis.Ita saepius. Fortasse eodem sensu bona movenda:
KsgŁawWar p. 15 (a. 1425) : Johannes ... est propinquior ... super Augustini bona m-nda et non m-nda (sed ms. et ed. movendo bis ).
Opp.
bona iacentia (
PP III
p. 5, a.
1428
bis).
2.
usuwać, zabierać, zdejmować; amovere, removere, tollere.
N.
constr. sq.
cum :
AGZ XIX p. 580 (a. 1531) : fecimus terminum cum fossorio m-re ac fodere.
Praec.
a.
in
locut.
aliqua re procul mota
wyjąwszy, wykluczywszy;
i. q. sublata,excepta, exclusa
KodPol I p. 103 (a. 1278) : prepositus ... non iudicetur a quoquam iudice nostro ... pena totaliter procul mota.
KodWp II p. 217 (a. 1303) : incole ... tres solidos ... solvent ... omnibus occasionibus, cavillationibus et auxiliis ipsis competentibus procul motis.Ita vulgo.
N.
eodem sensu in textu subobscuro
KsgMaz II p. 59 (a. 1424) : obligatur ... solvere tres sexagenas ... sine dilacione quovis mota.
b.
pecuniam
ruszyć, wziąć; sumere, capere
DokMp IV p. 107 (a. 1357) : magister hospitalis pecunias ipsius hospitalis sine consilio consulum nusquam m-at.
Tom. III p. 86 (a. 1514) : pecuniam ... ad hanc necessitatem m-re ... non possumus neque m-ndam putamus.
Dogiel I p. 134 (a. 1539) : pecunia ... deposita et reliquum dotis ... non prius m-bitur quam etc.
3.
in
locut.
meton.
a. crabrones cf.
supra II[ 1388,30.
b. lapidem cf.
]
c. scrupulum calumniae cf.
infra
s.
v.
SCRUPULUS.
Constr.
a.
sq.
dat.
personae.
b.
sq.
abl.
c.
sq.
ab. d.
sq.
ad. e.
sq.
circa :
VITELO Persp. (U) I p. 290 : ymaginetur m-ri sectio ABG circa axem AD.
WROCŁ. Epit. fol. a IIIb : spera lune m-etur circa medium motu circulari.f. sq. de. g. sq. deorsum :
VITELO Epist. p. 176 : natura ... m-etur a sua forma sursum vel deorsum.
KsgCzer p. 270 (a. 1423) : aggerem movit et non habuit m-re neque sursum neque deorsum.Ita saepius. h. sq. ex. i. sq. extra :
WROCŁ. Epit. fol. IIa : m-etur ... extra naturam, id est violenter.j .sq. in c. acc. k. sq. in c. abl. l. sq. per. m. sq. secundum :
VITELO Persp. (S) V p. 230 : videtur itaque forma m-ri, licet secundum veritatem non m-atur.
Ib. p. 195 : animalia ... secundum breviorem lineam m-entur ad terminum.Ita saepius. n. sq. sub :
CorpJP III p. 53 (a. 1507) : ut ad locum ... sub poena colli ... se m-ant.o. sq. super c. acc.
MARTIN. OP. Serm. p. 347 nlb. : blasphemabant enim Eum Christum m-ntes super ipsum capita sua.
AGZ XV p. 183 (a. 1475) : super eundem officialem m-bat manu ... in vim diffidacionis ei signum faciens.p. sq. sursum cf. et 6. r. sq. versus :
DŁUG. Hist. IV p. 304 : rex castra versus Thorun m-vit.
AAlex p. 202 (a. 1502) : ut sciant Tartaros m-ri versus regnum.Ita saepius. s. sq. adv. et locut. adv. , v. gr. hic et inde ( Lites I p. 186, a. 1339) , localiter ( GOST. Th. fol. a VIa et saepius), naturaliter ( ExPhys fol. g Ib et saepius), per accidens ( ib. fol. t VIIa et saepius), per se ( ib. et saepius), violenter ( WROCŁ. Epit. fol. i Ib) sim.
II.
de motu magis incorporali.
A.
1.
mediopass. (de tempore)iść naprzód, upływać;
currere, labi.
Additur
continue (
KodPol I
p. 76, a.
1256)
, motu continuo (
IurMas I
p. 3, a.
1238)
.
2.
(aliquem, alicuius animum)
wzruszać, poruszać, skłaniać, powodować; commovere,
impellere, concitare,
afficere.
Constr.
a.
sq.
gen.
CRIC. p. 207, v. 7 : nostri ... m-ta puella furoris.b. sq. abl. c. sq. ad. d. sq. de. e. sq. ex :
Lites I p. 456 (a. 1337) : ex pari condescensu et obligacione ad opus misericordie flectimur et m-emur.f. sq. in c. acc. g. sq. pro. h. sq. super c. abl.
3.
aliquem (ad aliquid)
poruszać, podniecać, podburzać, pobudzać;
excitare, concitare, stimulare.
4.
wszczynać, wzniecać,wywoływać, powodować,
sprawiać; efficere,commovere, excitare,
causam esse;
praec.
arma, bellum
sim.
:chwytać za broń, wojować; arma
capere, pugnare.
Constr.
a.
sq.
dat.
ChrMP p. 493 (= p. 27 Kurb.) : ut fratri seditionem m-at (ed. moneat).
MARTIN. OP. Chr. p. 159 : a suis m-ta est Christianis persecutio.Ita saepius. b. sq. ad. c. sq. adversus :
KomKadł p. 517 : aduersus ... paganos proelia m-vit.d. sq. contra :
ChrHP p. 495 : contra Lituuam acies m-vit.
MARTIN. OP. Serm. p. 394 nlb. : contra eos m-ent diuersa prelia.Ita saepius. e. sq. inter :
DokSul p. 349 (a. 1353) : ne rixa m-atur inter cmetones.f. sq. pro :
CodVit p. 376 (a. 1416) : gverras ipsis aut bella pro terris ... indicere vel m-re.
DŁUG. Hist. I p. 106 (= I p. 166 ed. nov.): Pruthenis pro terminis regni sui ... occupatis bella m-vit.
2.
quaestionem
postawić, stawiać;
(pro)ponere
KodKrak I p. 159 (a. 1321) : ne ... questio m-retur, que iura nobis ... debeantur.
CracArt I p. 40 (a. 1406) : responsio consulum ... super questionibus monete regni ipsis per ... prelatos ... m-tis.
Additur
circa materiam :
KrMU p. 115,43 (ante a. 1427) : determinabo questionem michi circa materiam ... per ... doctorem m-ndam.Ita saepius. Simili sensu dicitur etiam dubium ( GŁOG. Alex. II fol. O IIa ; ; et obiectionem: BYSTRZ. Log. fol. h VIIIb).
6.
varia et singularia
a.
gram.
odmieniać;
declinare.
Cf.
Th. VIII 1544,40 sqq.
b.
dotyczyć?
attinere?
IurMas I p. 19 (a. 1358) : defectibus terram ... Lythwanie et ... terram Mazoviensem concernentibus et m-ntibus.
c.
mediopass. postępować?
agere, se gerere?
MATTH. Dial. fol. XCVIIIb : iuste m-eris et bonum est desiderium tuum.
Ib. fol. CIXa : alij vero, qui semper in multitudine sunt, affectuosius m-entur.Ita ib. saepius.
d.
causa movens
motyw działania, pobudka; ratio qua quis in agendo ducitur.
Cf.
—24.
N.
distinguitur
movens et mota :
SZYDL. p. 10 : causa efficiens huius libri est duplex, scilicet m-ns et m-ta; m-ns et illa est duplex, scilicet ... Deus ... et studentes artis musice ignari; causa efficiens m-ta ... fuit Guido ... qui multa ex diversis musicorum in unum opus aggregavit.
e.
motus in honore
(ePol) pozbawiony czci; honore privatus,
infamis
StPPP VII p. 610 (a. 1457) : ego istum testem non mittam, quia est m-tus in honore.
B.
iur.
1.
causam, litem
sim. :wytaczać,wszczynać (proces), występować sądownie przeciw komuś; i. q. intendere, agere, agitare,ad iudicem deferre, iure procedere (cf. Th. VIII 1545,46 sqq. )
DyplMog p. 1 (a. 1220) : m-ta fuit quaestio domino Nicolao ... a comite ... super patrimonio eius.
Ib. infra si quid in posterum domino Nicolao super hoc m-ret quaestionis.
KodMp II p. 36 (a. 1227) : in causa, quam contra nos prepositus ... super uillis ... coram abbate ... m-bat.Ita vulgo.
Dicitur v. gr.
actionem (
KsgRachKr
p. 36,
a. 1315
et saepius), causam (
et vulgo),
citationem iudiciariam(
IurMas II
p. 42, a.
1482)
, controversiam
(infra 512,6 et saepius), contumaciam (
StPPP VIII
p. 706, a.
1399)
, impedimentum
(
DŁUG. Op.
p. 39
)
, impetitionem (
KodWp III
p. 109, a.
1358)
, infamiam (
ArPrawn X
p. 27,
a. 1394)
, ius (
ŹrWaw I
p. 56, a.
1477)
, litem (
DokKujDobrz
p. 6, a.
1345
et vulgo), materiam quaestionis (infra 22 et saepius),
propositionem (
AGZ XIV
p. 80, a.
1443)
, quaestionem (,
,
45 et vulgo), querelam (
AGZ IV
p. 63, a.
1407)
, querimoniam
(infra 41 et saepius), terminum (
KodTyn
p. 240, a.
1426)
.
Syn.
et iuxta posita
agitare (
StPPP VIII
p. 852,
a. 1400)
, habere (
ArPrawn X
p. 448, a.
1415)
, incipere (
ArPrawn X
p. 326, a.
1411)
, intentare (
ŹrWaw I
p. 56, a.
1477)
, questionaliter proponere (
KodWp V
p. 85, a.
1406)
, ventilare (
TArch
p. 53, a.
1409
et saepius), vertere (
ArPrawn X
p. 267, a.
1408)
, volvere (
KodTyn
p. 240, a.
1426)
.
Additur adv.
iudicialiter (
KodMp IV
p. 103,
a. 1406
et saepius),matrimonialiter (
ZabDziej III
p. 28, a.
1490)
.
Constr.
indicatur adversarius
a.
sq.
dat.
supra 510,45 et
510,47 et vulgo.
b.
sq.
adversus:
KodWp II p. 85 (a. 1406) : cum ... castellanus ... materiam questionis pro et super opido ... contra et aduersus ... regem Polonie ... m-sset.
KodMp IV p. 103 (a. 1406) : cumque pro eadem parte hereditatis repetenda et aduersus occupatores eius litem iudicialiter m-ssemus.
c.
sq.
contra
et
KodWp I p. 139 (a. 1234) : questionibus ex parte Nigrorum contra Premonstratenses...m-tis (ed. motas).Ita vulgo.
d.
sq.
cum:
ZabDziej II p. 32 (a. 1483) : in causa, quam m-et vel m-re intendit cum Johanne.
e.
sq.
in
c.
acc.
KodWp V p. 85 (a. 1406) : materia questionis in partes m-ta.
f.
sq.
inter:
KodMp II p. 170 (a. 1288) : cum inter partes quaestionum initia m-rentur super hereditate.Cf. etiam infra 49 et vulgo.Indicatur res de qua agitur
a.
sq.
ad:
AGZ XIX p. 642 (a. 1559) : litis in ius terrestre ... ad aspiciendum parietem ... contra ipsos ... m-ndae.
b.
sq.
de:
PommUrk III p. 244 (a. 1295) : querimonia de eodem reom-atur in ... judicio.
ArPrawn X p. 351 (a. 1412) : debito, de quo coram nobis questio fuit m-ta.Ita saepius.
c.
sq.
desuper:
ArPrawn V p. 509 (a. 1517) : lite eidem ... desuper ... m-ta ... si eidem ... lis desuper m-ta fuerit.
d.
sq.
occasione:
ŹrWaw I p. 56 (a. 1477) : cause ... Petro ... occasione consensus ... mote et intentate.
e.
sq.
pro:
DokMp I p. 109 (a. 1357) : cum ... inter Stasconem ... et ... Dobeslaum ... pro graniciis ... materia questionis m-retur.
IurMas I p. 33 (a. 1377) : cum duo homines inter se m-erint querimonias pro agris.Ita vulgo. f. sq. super c. acc.
DokMp I p. 3 (a. 1257) : cum ... Jarost m-ret questionem super proprietatem praedii ... Henrico.g. sq. super c. abl. cf. et 510,48 et vulgo. h. sq. quod:
ArPrawn X p. 425 (a. 1414) : fratres ... causam ... m-erunt ... Dorothee ... quod amictus, arma bellica [etc. (praedicatum desideratur]).indicatur iudex
a.
sq.
abl.
abs.
DokMp I p. 4 (a. 1257) : Groszek ... m-it controversiam ... nobis sedentibus pro tribunali ... contra eundem praepositum.
b.
sq.
coram
et
KsgŁawKr p. 312 (a. 1397) : cum ... coram nobis rnota fuisset materia questionis.Ita vulgo.
c.
sq.
in
c.
acc.
d.
sq.
in
c.
abl.
et
ArPrawn X p. 439 (a. 1414) : super ... facto ipsis causam m-re in iudicio.Ita saepius.indicatur actor
a.
sq.
abl.
ArPrawn X p. 263 (a. 1408) : in causa quam nomine uxoris sue m-rat coram nobis iudicialiter ... Nicolao.
b.
sq.
ex
2.
iudicem (camerarium)
e
Pol.
ruszyć sędziego,
tj. pozwać go do sądu wyższej instancji pod
pretekstem niesprawiedliwego
wydania wyroku; iudicem ad ius superius vocare pro sententia
iniuste lata
TArch p. 29 (a. 1409) : Bernhardus ... penam quindecim contra iudicem, quia sine causa m-it ipsum.
AGZ XII p. 189 (a. 1449) : Michael ... ipsum de iudicio m-it.
Ib. p. 203 (a. 1450) : Johannes ... m-erat de iudicio camerarios ... qui postea negavit, quod ipsos m-ret.Ita vulgo. Glossae Pol.
AGZ XVI p. 24 (a. 1464) : circa suprascriptam citacionem domini sunt moti alias «poruszeny».
Ib. XVII p. 260 (a. 1490) : m-eas alias «rusz» dominum iudicem ad dominum capitaneum.
Syn.
et iuxta posita
citare (
AGZ XIX
p. 516, a.
1475
et saepius), inculpare (
ib.
p. 311,
a. 1486
et saepius), tangere (
ib. XV
p. 243,
a. 1487
et saepius). Apponitur
a. de iudicio
(
et saepius),
de iure (
AGZ XIII
p. 436,
a. 1464
et saepius), de loco (
ib. XII
p. 441,
a. 1459
; iudicii
ib. XV
p. 155,
a. 1473)
, de loco suo
camerario (
ib. XIX
p. 516,
a. 1475)
, de sede iudiciali (
ib. XVII
p. 50, a.
1471)
, de tribunali iudicii (
ib. XIV
p. 390,
a. 1453
et saepius),item
in iudicio (
ib. XIII
p. 489,
a. 1465
et saepius),
in loco iudicii (
ib. XV
p. 489,
a. 1478).
b. bene, iuste ac iuxta iuris formam (
StPPP VI
p. 71,
a. 1512)
, indebite (
AGZ XVII
p. 172,
a. 1479)
, indeliberate et
indebite (
ib. XV
p. 245,
a. 1487)
, iniuste
(
ib. XIV
p. 390,
a. 1453)
, male, inique et
sinistre (
ib. XVII
p. 178,
a. 1478)
, minus iuste
(infra 513,16).
Constr.
a.
sq.
ab :
ArLit VII p. 494 (a. 1554) : quod decretum pars actorea non suscepit ... sed ab eo ... iudicem ... ad colloquia generalia ... m-it.
AGZ XIX p. 643 (a. 1560) : succamerarium ad suam regiam maiestatem ... tanquam ab iniusta sententia m-erunt.Ita saepius. b. sq. ad et
StPPP VI p. 119 (a. 1518) : capitaneus ... de iudicio suo capitaneali ... m-tus erat ad praesentiam maiestatis regiae.Ita saepius. c. sq. circa d. sq. de e. sq. ex :
AGZ XV p. 399 (a. 1500) : iudex ... m-tus et tactus fuit per ministerialem ex parte nobilis Anne.f. sq. in c. abl.
AGZ XV p. 395 (a. 1500) : domine iudex, noli iudicare, quia es m-tus in ista causa.Cf. etiam sq. g. sq. occasione:
AGZ XIX p. 351 (a. 1475) : iudex ... m-tus fuit occasione sentencie ... per eundem iudicem late.h. sq. pro :
AGZ XII p. 441 (a. 1459) : Andreas ... m-it de loco ... iudicem ... pro eo, quia noluit sibi dare ad dominum capitaneum.
Ib. XIX p. 545 (a. 1473) : pro qua sentencia m-tus et cittatus sum minus iuste per ... episcopum.Ita saepius. i. sq. secundum :
AGZ XV p. 395 (a. 1500) : ad propositionem, secundum quam m-tus seu tactus est.
3.
aliquem
gabać kogoś, tj. zgłaszać do niego
pretensje prawne
(utrudniające mu zachowanie lub dochodzenie jakiegoś prawa); vindicias
(quibus quis in iure suo
servando vel exsequendo impeditur) ab aliquo postulare
ArPrawn X p. 4 (a. 1392) : concordaverunt ... quod nunquam debent m-re ipsos et suos successores in perpetuum.
StPPP VII p. 587 (a. 1398) : Johannes ... m-et pueros pro C marcis ... in ipsis iure acquisitis.
ArPrawn IV p. 245 (a. 1478) : si quis ... pro pecunia ... m-erit suum debitorem verbis cum turpibus.Ita saepe. Additur iure ( StPPP XII p. 82, a. 1529) .
Syn.
impedire (
ArPrawn X
p. 443, a.
1415
et saepius), inquietare (
AKapSąd III
p. 68,
a. 1499)
, monere (
KsgMaz II
p. 81, a.
1425)
, turbare (
DokMp VII
p. 123, a.
1423).
Constr.
a.
sq.
ad :
IurMas I p. 217 (a. 1463) : fideiussorem ad tres annos sequentes immediate pro dicta caucione non m-erit.b. sq. cum c. sq. in c. abl.
DokLub p. 379 (a. 1483) : nec eam in aliquo m-re in dicta taberna et in omnibus bonis.
CodVit p. 73 (a. 1401) : consors ... in bonis et terris ... m-ri non debet, sed in eis ... conservari.d. sq. pro et 29 et saepe. e. sq. super c. abl.
JusMet p. 147 (a. 1448) : si quis ... ipsos voluerit super quacunque causa m-re.
4.
kwestionować, podważać czynność prawną, akt prawny; negotia et actiones iuris civilis irrita esse dicere
KodKWil p. 453 (a. 1492) : qui voluerit hoc testamentum m-re, ipse videbitur mecum coram Deo.
StPPP II p. 117 (a. 1401) : domine Beate ... castrum ... cesserunt non m-tis literis in aliquo domine Beate.Ita saepius.
5.
pignus, vadium
sim.
:zerwać, naruszyć, nie dotrzymać; rumpere,
violare,frangere,non servare
KsgMaz I p. 26 (a. 1403) : proposuimus pignus ... inter ... si quis m-bit, iste condempnatur in pena previsa.
Ib. p. 61 (a. 1406) : proposuimus vadimonium inter ... quod si aliqua pars ... m-bit, ista condemnabitur in vadimonio.Ita saepius. Glossa Pol.
AGZ XIV p. 407 (a. 1454) : pallatinus ... interposuit penam vallatam alias «szaclad» ... inter nobiles ... et si alique (sic ) pars m-ret alias«poruszyłby zaclad», luat ducentas marcas.
Additur
lite (
KsgMaz I
p. 61, a.
1406)
.