- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- L.
- A.
- H.
RachJag p. 555 (a. 1420) : quem equum missi in Medica.1. pl. ind. perf. act. miseravimus?
*CodVit p. 837 (a. 1429) : sibi miseravimus trina scripta nostra.
part. fut. act. loco gerundivi
StSyn IV p. CXLIX : de captivitate non missurus ad plenam satisfactionem.
StPPP IV p. 78 (a. 1423) : Redemptor noster missuris (v. l. missurus) ad predicandum discipulis dicit.]
I. propr.
A.
res
1.
wypuścić, wyrzucić (pocisk, strzałę);
proicere
,
v.
gr. iaculum (de chiropyxide:
AGZ XVI
p. 375, a.
1506)
, sagittam (de arcu:
ZabDziej III
p. 446, a.
1497).
2.
rzucić, cisnąć;
proicere
,
v.
gr. crustam panis (canibus
ZABOR. Tract.
p. 43,
alluditur ad
Vlg.
Matth. 15,26),semina (i.
spargere
saec.
XVI), item umbram (in utramque partem:
COPERN. Rv p. 86
=
p. 61
ed.nov.).
N.
locut.
sortes
losować; sortes
conicere.
3.
zakładać (fundamenty), zastawiać (sidła), zarzucać (sieci);
iacere (fundamenta), proicere (retia).
4.
rozrzucać;
disicere,
v.
gr. aggerem
(per aquam:
RotKal
p. 322, a.
1423)
.
Cf. Th.
VIII 1166,1 sqq.
5.
skierować, puścić (wodę); dirigere
(aquam)
,v.
gr. in alium locum (
ZabDziej I
p. 89, a.
1471)
, per canalia (
APozn I
p. 225, a.
1455)
, per alveum (
KodUJ II
p. 196,
a. 1459).
Additur
inf.
fluere :
APozn I p. 393 (a. 1465) : discrete m-at fluere aquam de stagno super rotas molendini.
StPPP II p. 712 (a. 1466) : Martinus ... m-sit aquam fluere antiquo alueo.
6.
deorsum (infra)
et
abs. : spławiać (wodą);
secundo flumine
demittere
KsgKaz p. 574 (a. 1401) : famulis, qui ligna m-serunt infra.
DokMp VII p. 345 (a. 1431) : robora ... m-ndi et infra fluendi ... conferimus potestatem.
ArPrawn I p. 157 (a. 1441) : qui deorsum per fluvium Wysla versus terras Dobrinensem et Cuiaviensem sal Ruthenicum m-serit vendendum.Cf. DEMITTO supra III 272,29 sqq.
7.
umieścić, włożyć, wsypać, wlać; aliquo imponere,
infundere
,
v.
gr. aquam (in pelvim e
Vlg.
Ioann. 13,5
MARTIN. OP. Serm.
p. 103
)
, cultrum (in os:
FROVIN.
p. 73, v. 277
), manum (in peram:
KsgRachKr
p. 50, a.
1381
et saepius),vomerem (in sulcum:
PrzMog
p. 45
)
, funem (in collo:
PEREGR. fol. z IIIb)
, pannum (super aliquem:
NIC. BŁ. Tract. fol. b IIIa)
cett.
8.
przyłożyć, dotknąć;
apponere,
v.
gr. manum (ad
feretrum:
PEREGR. fol. A Ia)
, gladium (in gutture
alicuius
ib. fol. o IIIa).
N. locut.
a.
falcem
żąć;
metere.
b. manum
α.
ad aliquid
zająć się czymś, dołożyć starań;
operam dare.
Praec.
ad aratrum (e
Vlg.
Luc. 9.62
NIC.
BŁ. Serm. III
p. 10
),
item ad plantam (i. monasterium
condendum
LeubUrk
p. 118,
a. 1233)
, ad arma (
*Dogiel I
p. 59,
a. 1447)
, ad fortia (e
Vlg.
Prov. 31,19
DŁUG. Op.
p. 58
)
, in negotium et laborem (
ib.
p. 249), cett.
β.
in aliquem
podnieść na kogoś rękę, napaść; hostiliter petere (
*Dogiel IV
p. 46,
a. 1326).
Simili sensu
manus
nude positum
CantMae I nr. 10, v. 4b : vesanus rex m-ns manus oves Christi ... laniat.
9.
alicui et abs. : pozostawić, przekazać, (renuntiando) dimittere,
relinquere.
N.
locut.
nomen suum ad posteros (
DŁUG. Hist. V
p. 94
).
Praec.
iur. cf. infra
III 2.
10.
wysyłać (listy, dary);
legare.
Occ.
sensu praegnanti
librum (ad aliquem)
dedykować;
dedicare
DŁUG. Op. p. 185 : tua paternitas confestim occurrebat, ad quam Vita illa b. Kunegundis potissimum m-retur.
N.
locut.
α.
foras
usunąć, znieść;
tollere
,
v.
gr. timorem (e
Vlg.
Io. 4,18
DŁUG. Op.
p. 55
).
β.
in publicum
ogłosić; publici
iuris facere,
v.
gr.
condiciones (
Tom. V
p. 327,
a. 1520)
.
11.
wypuszczać, wydzielać, wylewać (z żywego organizmu); emittere, effundere
,
v.
gr. fimum, sputum, urinam, item flammas (de ore:
AGZ XVII
p. 142, a.
1461)
, odorem (
PEREGR. fol. t IVb).
Praec.
sanguinem
puszczać krew;
sanandi gratia
emittere.
Occ.
accedit
dat.
KsgKaz p. 461 (a. 1399) : equis m-serunt sanguinem.
12.
wypuszczać (liście), zapuszczać (korzenie);
de plantis: emittere (folia),
agere (radices).
13.
spuszczać, zsyłać;
demittere, deicere
,
v.
gr.
fulmina (
CodEp III
p. 115, a.
1461)
, lucem (caelitus:
CantMAe I nr. 13, v. 2a, saec. XIV)
.
Praec.
abstr., v. gr.
dona caeli (
ib. nr. 3, v. 2a, saec. XIII ex.)
, consilium rectum (
HUSSOW.
p. 3
)
, soporem (
RFil XXIV
p. 385,
saec. XV
:
«uśpić» m-re soporem, cf. Th. VIII 1170,82 sqq.).
Frequenter in malam partem,
v.
gr. excommunicationem (
KodWp I
p. 88, a.
1217)
, interdictum (in
terram ducis:
UrkBBr
p. 62
a. 1273)
, inimicitiam
(syn. nuntiare
*CodEp III
p. 82, a.
1545)
.
N.
locut.
gladium (opp. pacem
e
Vlg.
Matth. 10,34
MARTIN. OP. Serm.
p. 18
nlb.
et saepius;
additur inter
aliquos:
Tom. I
p. 52, a.
1509)
,
item gladium spiritualem (opp. materialem:
MARTIN. OP. Marg. fol. g Ia).
14.
wydawać (głos), zanosić (modlitwy, prośby); edere (vocem), proferre
,
v.
gr. orationem (
VAdAnt
p.
8,4)
, preces (ad aliquem:
ZabDziej II
p. 576, a.
1489)
.
B.
(animalia) wypuścić, pognać; emittere, pellere
,
v.
gr. pecora ad aquam (
AGZ XIX
p. 52,
a. 1485)
, ancas et anetas in piscinam (
ib.
p. 88,
a. 1491)
, iumenta in hortum (
CorpJP III
p. 438,
a. 1519)
, scrophas ad pascendum (
KodWp II
p. 22, a.
1298).
Praec.
canes super (post) aliquid
szczuć psami;
instigare
KsgSądWar p. 28 (a. 1451) : qui m-ret canes super vitulum alias «uszczwal».
IurMas II p. 11 (a. 1472) : de ... nemoribus canes post feram m-ns.
C.
homines
1.
wysłać; aliquo
proficisci iubere (praec.
nuntiandi, arcessendi gratia).
Additur
in certis negotiis (
AKapSąd III
p. 147, a.
1510)
.
Occ.
omisso
obi.
KodWp I p. 96 (a. 1242) : dux alias manens illuc m-et ad venandum.
CodVit p. 9 (a. 1386) : quantocunque tempore ... dux pro nobis m-serit et m-et.Cf. Th. VIII 1184,793 sqq. Additur enunt. fin.
AKapSąd III p. 6 (a. 1494) : m-sit pro eo, ut sponte venissetCf. Th. VIII 1185,75 sqq.
N.
definitionem theol.
WROCŁ. EpitConcl fol. d IIa : m-re est aliquem effectum operari vel agere ad extra, in quo manifestatur persona, que m-itur.Porro distinguitur
ib. m-re capitur tripliciter: uno modo, vt importat dominium in m-nte et seruitutem in m-so ... secundo vt dicit precise auctoritatem in m-nte ... et subauctoritatem ... in m-so ... tercio inquantum importat solam distinctionem secundum modum intelligendi.Meton. Deum szerzyć wiarę w Boga; fidem Christianam propagare
CantMAe I nr. 9, v. 4a (saec. XIV) : Ephesi, Galathe Deum verum sciunt a te s. Paulo m-sum in epistolis.Refl.
a.
sq.
ad
udawać się, iść; ire,
proficisci.
Occ.
rzucić się;
se proicere.
Glossa
Pol.
RFil XXIV p. 362 (saec. XV in.in) : m-sit se ad pedes «padnol yest».b. sq. de uciec; fugere.
3.
pozwolić odejść; abire
sinere
,
v.
gr. a mensa (
AKapSąd II
p. 835, a.
1523).
Praec.
cmethonem
ex agro
ŁASKI ComPriv fol. 98b : consuetudines super m-ndis eis cmethonibus observatas non esse immutandas.
II.
transl.
A.
res
1.
spowodować, żeby coś się stało; efficere, ut
aliquid fiat
UrkBBr p. I2l (a. 1284) : litteras m-sit cadere super terram.
AGZ XIII p. 242 (a. 1446) : ipse quandam mulierem m-sit submargere (sic ) causa pecunie.
Ib. XIX p. 471 (a. 1500) : m-as, non fiam Iudea sed ... Crictiana.Cf. etiam Constr. sq. inf. vel eununt. fin. (ut supra).
Praec.
iur., cf. infra
III B 2.
2.
gram.
zaopatrywać w końcówkę, kończyć; terminare, formare (saec. XVI).
3.
locut.
α.
in calculum
zliczyć;
numerare
KADŁUB. p. 119 : si ... stellas m-seris in calculum.β. in divisionem (e Pol. puścić w dział) oddać do podziału, podzielić; dividendum dare
AGZ XII p. 268 (a. 1461) : quam villam ... m-serunt in divisionem perpetuam.
Item
ad mensuram aequalem
ib. XIX p. 202 (a. 1485) : mater ipsorum debet suos cmethones ad mensuram equalem m-re.
γ.
in usum (utilitatem)
przeznaczyć, zastosować;
destinare
MARTIN. OP. Marg. fol. f VIa : res ad spirituales vsus m-sa ... indebite expeditur.
PommUrk V p. 447 (a. 1319) : in ecclesie nostre utilitatem evidentem eandem pecuniam fore m-sam totaliter et conversam.
4.
intrans.
prowadzić (o moście); ducere (de ponte,
saec. XVI).
B.
(homines) wprawić (w jakiś stan); adducere (praec. in
malam partem)
,
v.
gr. ad damnum (
StPPP VIII
p. 127, a.
1384)
, in desperationem (
CodSil V
p. 235, a.
1340)
, in errorem (
MARTIN. OP. Marg. fol. b
IIa)
, in timorem (
JAC. PAR. Serm.
fol. 30a
)
, ad poenam (
CodEp III
p. 17,
a. 1447)
, sub iugum (
DŁUG.
Hist. III p. 97= V
p. 113
ed.nov.
et saepius
ib.
), etiam leto (
VadAnt
p. 15,9).
Occ.
in bonam partem ad futura festa aeternae laetitiae (
JAC. PAR. Serm.
fol. 48b
)
.
N.
refl.
α.
in medium
podjąć się funkcji rozjemcy;
mediatoris vice
fungi
Tom. XII p. 139 (a. 1530) : sciet caesar et totus mundus illius celsitudinem se m-sisse in medium.
β.
in periculum
narażać się na niebezpieczeństwo;
i. q. subire (saec. XVI).
γ.
in sortem
zdać się na los; se
fortunae committere:
ib. p. 138 (a. 1530) : me debilem et infirmum in sortem m-o.
Constr.
ad I—II: indicatur quo (quem ad finem)
a.
sq.
dat.
b.
sq.
ad. c.
sq.
in
c.
acc.
(vel c.
abl.
cf.
) et Th. VIII 1169,73 sqq.
d.
sq.
per,
cf.
e.
sq.
post,
cf.
f.
sq.
pro :
KodWp I p. 83 (a. 1216) : pars pecuniae pro Terra Domini ... pars Romam m-atur.
StPPP VIII p. 333 (a. 1389) : pro ista pecunia habet m-re in Sandecz.Cf. g. sq. sub. h. sq. super.. i. sq. adv. , v. gr. deorsum, extra. j. sq. inf.
StPPP VIII p. 79 (a. 1382) : officialis ... m-ssus erat ... uidere wlnera.
Ib. p. 99 (a. 1384) : Sobco filium m-sit citare.Cf. Th. VIII 1189,71 sqq. k. sq. part. fut. act.
StPPP VIII p. 28 (a. 1388) : pater m-sit filium responsurum.indicatur unde a. sq. ab cf. b. sq. de. c. sq. ex.
III.
iur.
t. t. (qui sensus omnes ad vim vocis Pol.
puścić proxime accedunt)
A.
1.
aliquem in possessionem
wprowadzić w posiadanie;
i. q. inducere.
Explicat
GLcerv p. 639 : m-re in possessionem est possessorem facere aut in possessionem ducere.
Additur
missione debita (
PommUrk V
p. 83,
a. 1313).
Opp.
extra possessionem
ib. II p. 173 (a. 1267) : Bertholdum fecimus m-i extra possessionem eiusdem incule.
2.
aliquid
przekazać (na
własność), oddać w posiadanie; possidendum
tradere
AGZ XIV p. 261 (a. 1448) : molendinum m-sum moluit mensuram frumenti (cf. ib. supra ad dandum vulgariter «ku oddanyv» molendini).
Additur
ad tenendum habendum (
MonStp
p. 90,
a. 1593
:
domum ... illi ... ad tenendum habendum ... in ususque beneplacitos convertendum ...
m-sit tempora in
perpetua
), item
ad manus alicuius (
ib.
p. 763, a.
1596,
cf.
tamen sensu diverso
infra 385,45).
Occ.
in arendam :
MonStp p. 79 (a. 1580) : capitaneus ... Leopoliensis ... sal ... in Iudaeorum arendam venditionemque m-sit.
B.
1. aliquem
a.
ad iuramentum
dopuścić do złożenia przysięgi; ius iurandum praestare sinere
StPPP II p. 194 (a. 1413) : eundem ad jurandum m-sit pro nonaginta marcis.Ib.
p. 309 (a. 1426) : Gebel ... Albicum ad juramentum m-sit in hunc modum, quod nunquam fuit sibi obligatus XLVIII marcas.
b.
ad acta (registrum)
odesłać do świadectwa ksiąg sądowych; ad
testimonium librorum
iudicialium relegare
StPPP IX p. 28 (a. 1425) : scabini m-serunt ambos ad registrum. Refl. i. q. se conferre
AGZ XVI p. 295 (a. 1499) : partes m-serunt se ad acta, quod iudiciUm admisit.
2.
aliquid
wydać polecenie wykonania jakiejś czynności
prawnej, zwł. przed sądem; aliquid iure peragendum mandare (praec. in iudicio)
KodMp II p. 245 (a. 1319) : abbas et conventus suppliciter exorauerunt ... ut omnes ipsorum possessiones in ius Teutonicum transferre m-remus (sc. Wladislaus dux ).
KodKKr II p. 65 (a. 1377) : supplicando, ut iamdictas litteras sub nostri scabinatus officij sigillo ipsi ordinarie transsumere m-remus.
StPPP VIII p. 310 (a. 1389) : m-simus citare possessorem bonorum.
TPaw IV p. 166 (a. 1408) : hucusque m-si stare indeletas poenas in libro iudicii.
KsgPozn p. 209 (a. 1432) : propter majus testimonium nos iudices petendo, ut in librum nostrum scribi m-remus.
Constr.
sq. inf.
vel acc.
a . inf.
(ut supra).
Occ.
sq.
enunt.
interrog.
(
StPPP
VII
p. 32, a.
1425
:
iudex, m-e, si eciam habet Helena dampnum querulare) vel fin. (
AGZ XIV p. 58, a. 1442 : domine iudex ... m-as, iuret pro isto).
C.
liberum et (ab)solutum
vel
libere (et absolute)
et
abs. : uwolnić; liberare,
levare (Pol. puścić darmo reddi
videtur)
1.
od podatków, ciężarów itp.
;
a vectigalibus,
solutionibus sim.
PommUB p. 158 (a. 1260) : cives eiusdem loci ... ab omni theloneo m-imus penitus ... liberos et solutos.
DokLub p. 243 (a. 1444) : a solucione ... opidanos m-timus libere et absolute.
2.
od zarzutów, pretensji sądo
wych; a criminatione vindiciisve
StPPP VIII p. 405 (a. 1397) : persciens, quod sunt iusti in causa ista ... m-sit ipsos liberos pro hereditate in Kouale ... abrenunciando se in perpetuum.
Ib. II p. 240 (a. 1419) : Iudeus m-sit predictos de termino concitato.
Simili sensu
in pace:
KsgGrWp I p. 7 (a. 1386) : Stanislava ... debet ipsam Betkam in pace m-re, quia ipsam iure evasit.
PP III p. 16 (a. 1429) : filij debent ipsum patrem in omnibus bonis m-re in pace in ewm.
Syn.
absolvere (
KomKadł
p. 239
)
, liberare
(
StPPP XI
p. 264, a.
1556).
Cf.
DIMITTO
,
EMITTO
ib.
1091,20 sqq. Indicatur a qua re
a . sq.
ab,
cf.
b.
sq.
de,
cf.
et
APozn I p. 94 (a. 1443) : de quibus marcis ipsum liberum m-sit et solutum.c. sq. in c. abl. , cf. et
KsgPrzem I p. 201 (a. 1431) : Kapina veniens coram nostro ... iudicio m-sit ... Michalconem in rebus illis, in quibus sibi dederat culpam.d. sq. pro :
StPPP IX p. 26 (a. 1424) : Stanislaus ... m-sit libere fideiussores pro fideiussoria sex marcarum(cf. ib. infra illos emisit liberos).Occ. aliquid :
ZabDziej I p. 39 (a. 1520) : Mathias ... a se et pueris ... suis omnibus m-sit agrum Stanislai ... libere in evum.Cf. DIMITTO III 586,20 sqq.
D.
e
Pol.
puścić do kogoś
1.
super (ad) ius
oddać do rozstrzygnięcia sędziemu; iudici diiudicandum committere
StPPP IX p. 28 (a. 1425) : Petrus m-sit super ius, si Ioannes cum iure hoc facit, quia preter suum prolocutorem dicit.
Ib. infra Petrus ... m-sit ad ius, utrum Gregorius hoc cum iure facit.
2.
(causam) in arbitrium
oddać sprawę pod sąd rozjemców; causam arbitris diiudicandam committere
StPPP VIII p. 312 (a. 1389) : quilibet ... debet suos habere duos arbitros et vnum quintum eligere habent ... illis habent m-re causam ... in ipsorum arbitrium.
Simili sensu
ad (super) arbitros (
KsgMaz I
p. 104,
a. 1410
;
KsgCzer
p. 74, a.
1416)
, ad bonos
(
KsgGrWp II
p. 11, a.
1390
et saepius), ad seniores (
KsgŁawWar
p. 11, a.
1423)
, super amicabilem concordiam (
TPaw VII
p. 391,
a. 1324),
item
ad (in) manus (e
Pol.
puścić w ręce:
ArPrawn I p. 182, a. 1402 : qui non tenebit concordiam et ad manus ipsorum arbitrorum non m-et, solvet 10 marcas iudicio.
KsgLub p. 49, a. 1451 : debent locare IIIIor arbitros pro graniciis ... quibus arbitris debent m-re in manus), etiam refl. (e Pol. puścić się do kogoś):
StPPP II p. 691, a. 1401 : Andreas et Johannes ... debent se m-re super ... pallatinum Lanciciensem et quidquid ipse inter ipsos edixerit, hoc debent tenere.
Ib. p. 773 (a. 1471) : debuisti te m-re super ... palatinum et quidquid ipse edixisset, hoc debuisti tenere.
3.
locut. in (super) animam alicuius, cf.
E.
1.
sententiam
et
abs.
pro ortilegio (informatione ortilegiali)
zwrócić się do sądu wyższej instancji po instrukcje odnośnie sądzonej
sprawy;
ad iudicem superiorem (iuris
Theutonici) appellare, ut de
causae iudicandae modo iudicem instruat
OrtWp p. 15 (saec. XV) : in quo termino pro ortilegio fuit m-ssum.
AGZ III p. 226 (a. 1426) : pro informatione ortilegiali m-simus sentenciam.
2.
ortilegium
udzielić pouczenia sędziemu odnośnie sądzonej przezeń sprawy; iudicem instruere, quomodo causa iudicanda sit
StPPP IX p. 37 (a. 1447) : procurator domini abbatis Thinicensis ... ponit pecuniam ad supremum ius, quod vrtelium ... prius m-sit contra Petrum scultetum.
IV.
fungitur vice vocis
1.
committendi
polecić
KsgKaz p. 364 (a. 1396) : m-simus labores ... videlicet pontem facere dicto Nicolao.
2.
dimittendi
odpuścić
PAUL. CR. p. 183, v. 10 : nostra ... dimittas debita ... m-imus ut nostris debita cuncta locis.
3.
emittendi
wypuścić
AGZ XI p. 377 (a. 1425) : iam hodie debet aquam m-re.
4.
immittendi
wpuścić
KsgMaz I p. 52 (a. 1406) : nolo m-re vos ultra.
AKapSąd II p. 887 (a. 1490) : clamans, ut eum m-rent in domum.
5.
permittendi
zezwolić
DŁUG. Op. p. 598 : absentiam pro magistro Stanislao ad unum annum m-o.
V. missum facere
1.
pominąć;
omittere, praeterire.
2.
porzucić, zostawić;
abicere, relinquere.