Ogólne
Pełne hasło
Więcej

MILITIA

Gramatyka
  • Formymilitia, milicia
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -ae
  • Część mowyrzeczownik
  • Rodzajżeński
Znaczenia
  • I.
    • A. propr.
      • 1. abstr.
        • a. służba wojskowa
        • b. wyprawa wojenna, wojna, walka, bitwa
          • α.
          • β.
        • c. dyscyplina, karność wojskowa, dzielność, męstwo
      • 2. concr.
        • a. wojsko, rycerstwo, żołnierze
          • α. gen.
          • β. gen.+ baronum:
        • b. eccl. eccl. rycerstwo zakonne, zakon rycerski
          • α. Krzyżacy
          • β. + Templi templariusze
    • B. transl.
      • 1. służba, praca, zajęcie
      • 2. walka, wojowanie, zmaganie się (zwł. o życiu chrześcijanina na ziemi)
  • II.
    • A. abstr.
      • 1. zależność lenna rycerza od suwerena
      • 2.
        • a. przy należność do stanu (rodu) rycerskiego (szlacheckiego)
        • b. + militiae medietas B 2)włodyctwo
          • α.
          • β.
    • B.
      • 1. rycerstwo, stan szlachecki
      • 2. + simplex rycerstwo włodycze
      • 3. eccl.+ caeli, caelestis zastęp, orszak (świętych,aniołów itp.)
    • C.
      • 1. odznaka rycerska
      • 2. turniej rycerski

Pełne hasło

MILITIA s. MILICIA, -ae f.
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • NGl.
  • B.
  • L.
  • A.
  • H.
  • Ha.
  • N.
  • K.
I.
A. propr.
1. abstr.
a. służba wojskowa; munus militare stipendia faciendi. Glossa Pol. GLcerv
p. 637 : m-a «rycerzstwo, żołnierka».
Saepe occurrit in locut. militiam agere (
DŁUG. Hist. I p. 275= II p. 34 ed. nov. ; ; ib. II p. 352=III p. 102 ed. nov. et vulgo), item in militiam asciscere ( ib. I p. 280= II p. 70 ed. nov.).
b. wyprawa wojenna, wojna, walka, bitwa; expeditio militaris, bellum, pugna.
N.
sacra wyprawa krzyżowa; expeditio fidei Christianae defendendae causa suscepta WAPOW. Chr.
p. 124 : crucem sacrae m-ae signum contra immanissimos Tureos.
Locut. potiores
α. verbales, v. gr. militiam exercere służyć wojskowo; item in militiam proficisci (saepe) wyruszać na wojnę.
β. adv. domi militiaeque (saepe) w czas pokoju i wojny; item militia (et) bello z wojska (i) wojny ( URSIN. p. 34 ).
c. dyscyplina, karność wojskowa, dzielność, męstwo; disciplina militaris, fortitudo, virtus.
2. concr.
a. wojsko, rycerstwo, żołnierze; exercitus, militum copiae.
Additur
α. equestris (( KodMp IV p. 346, a. 1440 ; ;item gen. equitum ib. )nobilis ( ib. II p. 107, a. 1257), stipendiaria ( ArHist V p. 259, a. 1506).
β. gen. baronum:
KodPol III p. 14 (a. 1228) : ego Kazimirus ... dux de Opol cum omni m-a baronum terre mee ... castrum Opol cepi muro edificare.
Occurrit etiam militiae magister ( KodMp IV p. 346, a. 1440) , princeps ( KodWp I p. 4, litterae spuriae saec.XI et saepius), item tribunus ( KodMp IV p. 346, a. 1440).
b. eccl. rycerstwo zakonne, zakon rycerski; fratres ordinum contra infideles militantium
*KodMaz(K) p. 276 (a. 1228) : primus episcopus Prutenorum considerans m-am ad expugnandum paganos in Pruscie partibus constitutos in illis partibus fore plurimum oportunam.
Praec.
α. Krzyżacy; fratres ordinis BVMariae Theutonicorum RHist III
p. 193 (a. 1510) : cum m-a nunc ordinis beatae Marie Theutonicorum in Prussia degencium.
β. Templi templariusze; ordo Templariorum *KodMp II
p. 80 (a. 1249) : fratres ordinis sancti Sepulcri pari cum m-a Templi et hospitalarijs Ierosolimitanis fratribus in hac parte debent libertate gaudere.
B. transl.
1. służba, praca, zajęcie; ministerium, labor, negotium.
N.
artis rhetoricae IO. LUD.
p. 39, 219 : hii, qui nuper ad huius artis m-am ac certamen se contulerunt.
Additur saecularis:
VHedv
p. 515 : reliqui duo fratres Otto ... et Henricus seculari m-e dediti, patri suo successerunt in dominio.
Praec. eccl.
Christi, Christiana et abs. , item in locut. Christi militiam assumere i. monachum fieri ( SCARB. Sap. II p. 378 ) simili sensu arma Christianae militiae ( VAdAnt p. 9, 13) . Hic etiam pertinet militia clericalis stan duchowny; clericorum ordo
KodMaz(L) p. 92 (a. 1379) : si ... filius noster ... dux Henricus ... in m-a clericali permanserit.
ArHist V p. 277
( a. 1405) : persecutores m-e clericalis ... corrigere et cohercere.
2. walka, wojowanie, zmaganie się (zwł. o życiu chrześcijanina na ziemi); labor, dimicatio (praec. de vita Christianorum in hoc mundo).
Item sensu latius transl.
CRIC. in Tom. I p. 20
( a. 1507) : occupatus fui febre plusculum, sed hec vetus m-a est mea itaque jam occalui.
II.
A. abstr.
1. zależność lenna rycerza od suwerena; condicio vasalli (cf. s. v.), i. eius, qui se ad fidem domino feodali praestandam obligavit GALL
p. 110,11 : ipse quoque dux Pomoranorum adveniens Bolezlauo inclinavit eiusque ... se servicio et m-e deputavit.
Cf. MILES B 1.
2.
a. przy należność do stanu (rodu) rycerskiego (szlacheckiego); generis nobilitas, condicio eius, qui ad ordinem equestrem pertinet PrPol
p. 12 (a. 1367) : nos Nicolaus judex ... cupientes statuta terre conservare, dictos heredes per fratres eorum et alios in testimonium et proclamacionem, m-am et nobilitatem ipsorum ... mandauimus approbare.
StPPP VIII
p. 10 (a. 1376) : Nicolaus ... penam XV contra Janconem ... pro vituperio m-e.
Ib.
p. 19 (a. 1377) : pro ... XXXII-bus marcis et pro littera emendatoria m-e.
Ita vulgo. Glossae Pol. StPPP VII
p. 475 (a. 1400) : Cristinus ... Potrassium in m-a sua uituperauit wlgariter «w szlachcze przyganil».
RFil XXIII p. 310
( a. 1444) : m-a «slachietnoscz».
b. militiae medietas włodyctwo; condicio nobilis minorum gentium (cf. infra B 2) PrPol
p. 33 (a. 1417) : Michael vituperatus per Petrum ... nobilitatis sue m-e medietatem compurgando, sex testes idoneos ejusdem medietatis m-e ... produxit... qui testes juraverunt, quod ipse Michael sit frater ipsorum medietatis m-e wlgariter «wlodica» carens clenodio et proclamacione.
Locut. ad 2:
α. nominales militiae improbatio ( StPPP VII p. 293, a. 1410 et saepius), improperium ( ib. p. 289, a. 1403 et saepius), vituperium ( supra 9 et saepius) ; opp. ;probatio ( ib. p. 315, a. 1421), item militiae ius ( ib.VIII p. 951, a. 1400), littera ( ib. p. 37, a. 1381 et saepius).
β. verbales militiam (suam) (ap)probare (( ArHist VIII p. 462, a. 1395 ; ArPrawn VIII p. 139, a. 1416 ;et saepius), com(ex-)purgare (et nobilitatem: StPPP VIII p. 432, a. 1397 ; sui generis ib. II p. 278, a. 1423) , declarare ( ib.VIII p. 130, a. 1385 et saepius), de militia docere et probare (( ib. VII p. 289, a. 1404) ; ;opp. aliquem in iure militiae (nobilitatis) reprobare, vituperare (( ib.VII p. 888, a. 1400 ; ib. II p. 140, a. 1402 ; DokMp II p. 98, a. 1428 ;et saepe), militiam alicuius vilipendere ( StPPP II p. 230, a. 1418 et ib. p. 278, a. 1423 et saepius).
B.
1. rycerstwo, stan szlachecki; ordo equestris vel nobilium KodPol I
p. 32 (a. 1228) : tota Cracoviensi et Sandomiriensi m-a pro eo testimonium perhibente.
IurMas I
p. 24 (a. 1359) : nos Semovitus ... dux Masovie ... una cum baronibus et m-a nostra.
DokMp VI p. 112
( a. 1393) : habito super hoc consilio baronum, m-e et consiliariorum nostrorum (i. regis ).
Ita vulgo.
2. simplex rycerstwo włodycze; ordo nobilium minorum gentium (cf. supra A 2 b) PrPol p. 32
( a. 1398) : opponens se pro m-a et infamia sua, nominavit sex testes ... de sua simplici m-a.
3. eccl. caeli, caelestis sim. et abs. : zastęp, orszak (świętych,aniołów itp.); caterva, chorus (sanctorum, angelorum sim.).
C. singularia
1. odznaka rycerska; insigne militare AAlex
p. 281 (a. 1503) : contra ... Turcos, Tartaros ... pugnaturi... ultramarinis ... pro vana gloria m-a cinctis superiores essent.
2. turniej rycerski; equitum nobilium certamen, ludus Tom. IV
p. 322 (a. 1518) : hac die ... marchioni merito tanquam optimo militi palma cessit, sertum monili decoratum Anna ... dux Masovie illi misit, quoniam hanc m-am virtutibus illius marchio dedicaverat.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)