Ogólne
Pełne hasło
Więcej

MENSA

Gramatyka
  • Formymensa
  • Etymologiałacina starożytna
  • Odmiana -ae
  • Część mowyrzeczownik
  • Rodzajżeński
Znaczenia
  • I. propr.
    • 1. płyta, stół (zwł. jadalny)
      • α.
      • β. + compositoria quae componitur segmentata skrzynia
    • 2. lada, kram, stragan
    • 3. + Domini ołtarzEucharystia, Hostia
  • II. transl.
    • A.
      • 1. posiłek, uczta, biesiada
      • 2. utrzymanie, zaopatrzenie, wyżywienie, wikt
      • 3. tzw. stołowe, tj. świadczenia składane zwł. biskupowi lub plebanowi na ich utrzymanieobiedne, tj. świadczenie na utrzymanie pana feudalnego przyjeżdżającego na wieś dla odbycia sądów
    • B. skarb książęcy lub biskupi
    • C. + trybunał sądowy, sąd

Pełne hasło

MENSA, -ae f.
  • F.
  • Th.
  • Bl.
  • S.
  • Dc.
  • NGl.
  • B.
  • A.
  • H.
  • Ha.
  • N.
  • K.
  • O.
I. propr.
1. płyta, stół (zwł. jadalny); tabula (praec. quae cibis ministrandis destinatur), abacus.
Dicitur
α. Flandrina ( CracArt III p. 218, a. 1552) .
β. compositoria ( RachWaw p. 342, a. 1545 ; quae componitur ib. p. 153, a. 1530 ; ;simili sensu segmentata ib. p. 187, a. 1532 ; ;glossa Pol.
ib. p. 309, a. 1542 : pro m-a alias «składani stol»).
Occ. skrzynia; scrinium
ŁASKI LibBen I p. 310 : speciale reservaculum in sacristia eiusdem ecclesie in m-a seu cista communi.
2. lada, kram, stragan; tabula vel taberna mercatoria.
Additur gen. vel adi. , v. gr.
calcipariorum, calciparia ( KodMp I p. 125, a. 1264 ; KodWp II p. 219, a. 1303) , carnificii, carnificum (( CodSil(M) II p. 35, a. 1208 ; ;syn. camera: Lites I p. 319, a. 1339) , pannificum, pannicidaria ( KodMp II p. 125, a. 1264 ; DokMp I p. 165, a. 1369) , panum, pistorum (( ib. p. 6, a. 1277 ; KodKKr I p. 206, a. 1337) ;, sutorum ( DokMp I p. 6, a. 1277 et saepius).
3. ołtarz; altare,ara. Meton. Domini Eucharystia, Hostia; Eucharistia, hostia consecrata; occurrit in locut. mensam Domini manducare ( StSyn III p. 11 ; NIC. BŁ. Tract. fol. 21a ; ;cf. Th. VIII 744,3 sqq.).
II. meton. et transl.
A.
1. posiłek, uczta, biesiada; cena, daps, convivium.
N.
regalis :
DokMp VII p. 32 (a. 1419) : Manszikone de Dąbrowa m-ae regalis subpincerna.
Ita saepius. Occ. (de hominibus) bliskie otoczenie króla lub biskupa, dwór; aulae (regiae vel episcopalis) coetus, aulici
GALL p. 34,6 : m-am vero suam rex Boleslaus sic ordinate sic honorifice retinebat, quod omni die privato 40 m-as principales exceptis minoribus erigi faciebat.
IurMas II p. 54 (a. 1490) : excepto ... episcopo, inter quem et m-am suam cum eiusdem rectoribus laudum et observancia antiqua servabitur, cum aliis vero clericis et beneficiatis ius commune et statutum provinciale super hoc editum tenebitur.
2. utrzymanie, zaopatrzenie, wyżywienie, wikt; res ad victum necessariae, victus, commeatus.
N.
communis :
ArLit I p. 3 (a. 1429) : magistri habeant unam m-am communem, ad quam quilibet manens in collegio sit astrictus.
KodUJ II p. 244 (a. 1465) : decem ... marcae dabuntur ... pro m-a communi ... altaristarum et aliorum doctorum.
Ib. IV p. 70 (a. 1517) : m-a communis in dicta Bursa Iuristarum fuerit constituta.
N. locut.
in una domo et mensa communi commorare ( AKap Sąd III p. 182, a. 1514).
3. tzw. stołowe, tj. świadczenia składane zwł. biskupowi lub plebanowi na ich utrzymanie; tributum, quod ad sustinendum praec. episcopum vel plebanum praestabatur
DokMp I p. 344 (a. 1407) : quilibet cmeto ... ratione salarii et m-ae unum grossum ... plebano ... tribuat.
AKapSąd III p. 76 (a. 1500) : plebanus pro m-a alias «stolowe» I ½ grossum pro festo s. Michaelis ... singulis annis recipiebat (cf. ib. infra pro m-a alias «stolowye»).
Occ. obiedne, tj. świadczenie na utrzymanie pana feudalnego przyjeżdżającego na wieś dla odbycia sądów; tributum,quod ad alendum dominum feodalem ad iudicia exercenda venientem a vici habitatoribus praestabatur
StPPP II p. 826 (a. 1479) : expedicionales alias «voyenne» ... Nicolaus Jawor ex hominibus et eciam m-e prouentus alias «obyedne» idem pro se tollere debebit.
Cf. PRANDIALE.
B. skarb książęcy lub biskupi; fiscus ducis vel episcopi
KodWp I p. 199 (a. 1242) : dedimus (sc. dux ) eis monachis vaccam et bovem ... que pro usu nostre m-e de ipsorum vicinia annuatim pertinebat.
Ib. II p. 13 (a. 1288) : abbas volens m-am archiepiscopalem indempnem reddere villam Zabartow ... eidem archiepiscopali m-e ... contulit.
NPrzeszł IV p. 293 (a. 1269) : incole eorundem mansorum dabunt ad m-am episcopalem de singulis mansis dimidiam marcam argenti.
Ita vulgo.
Item de fisco capituli eccl.
ArPrawn I p. 12 (saec. XV in.in) : prefatus ... prepositus ... ex dicta consuetudine dicte ecclesie Gneznensis villam S. pro sua m-a recepit.
DokMp I p. 338 (a. 1405) : nos Petrus scolasticus s. Marie ecclesie Kelcziensis ... cupientes ampliare fructus ac utilitates eiusdem ecclesie et nostre m-e vendidimus ... sculteciam.
KodMp IV p. 262 (a. 1431) : villarum ad m-am capitularem ipsius ecclesie spectancium.
Ita saepius.
C. trybunał sądowy, sąd; iudicium, tribunal
APozn I p. 54 (a. 1438) : dictum Petrum viceversa presentare ante m-am consulatus.
Ib.
p. 427 (a. 1469) : nihil penitus excipiendo preter penas pro capite interfecto et resignaciones molendinorum, que pro m-a consulatus nostri reservamus.
Tło: rękopis Rps 3007 III (XV wiek), Źródło: polona.pl
ISSN 2300-5742, 2 / 2014 (1 VI 2014 r.)