- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- NGl.
- B.
- L.
- A.
- N.
- K.
KsgŁawWar p. 154 (a. 1472) : post ... mortem matre ipsius.]
I.
de animantibus
A.
propr.
1.
(sensu strictiore) matka, macierz;
genetrix, parens.
N.
cognominis loco
Petrus cum matre (
KsgKaz
p. 244, a.
1390
et saepe
ib.
de eodem homine). Glossae
Pol.
StPPP VII p. 604 (a. 1430) : Petrus ... est de m-e legitima et copulata, wlgariter «od maczerze oddaney».
ZabDziej II p. 223 (a. 1485) : expedita tibi m-er, alias «wyebanacz macz popowska».Praec.
a.
Matka Boska;
Deipara, Beata Virgo Maria
(saepe additur Dei, Christi, castissima, gratiarum sim.).
b.
mater familias
matka rodziny, żeńska głowa rodziny; liberorum genetrix, femina familiae caput.
c.
antiqua
(e
Pol.
stara matka)
babka;
avia
OrtWp p. 11 (a. 1461) : ortilegium antique m-is ... antiqua m-er omnia recepit post mortem m-is pueri.
Ib. p. 18 (saec. XV) : m-er antiqua istius pueri est propinquior post filiam ... unicam suam retinere «gerade».
Eodem sensu abs. ?
AGZ XII p. 347 (a. 1472) : sortem ... que sibi cessit post m-em suam alias «po babye».
2.
sensu latiore de feminis matris vice
fungentibus
a.
teściowa, matka żony; uxoris genetrix
AGZ XIV p. 403 (a. 1454) : Cunath potens erit ... accipere octo boves ... in bonis domine Malechowska m-is alias «tescza».
Ib. XIX p. 363 (a. 1484) : Petrus promisit ... Brigidam m-em suam alias «theschscza» servare ad tempora mortis.
b.
spiritualis
matka chrzestna;
femina pueri baptisandi
sponsor
LAD. GIEL. Tax. p. 169 : cognoscens m-em ... spiritualem vocatam septem annis peniteat.
B.
meton.
1.
Kościół;
Ecclesia,
praec. in iunctura
sancta mater Ecclesia.
N. sensu
speciali
a.
kościół parafialny macierzysty; ecclesia
parochialis, quae ceteris
ecclesiis praeest
DŁUG. LibBen II p. 402 : habet etiam ecclesia in Gawluschowicze duas filias parochiales, iam diu a m-e parochiali seclusas.
Ib. III p. 255 : in eodem suburbio est ecclesia parochialis ... m-er et matrix illius, quae habetur in oppido.
b.
klasztor macierzysty; monasterium, quod ceteris monasteriis filialibus praeest
KsgHenr p. 4 : monachus ordinis nostri in m-e nostra Lubens.
DokKujMaz p. 218 (a. 1285) : ita vt domum Lubensem in m-em eligere sibi possint fratres.
2.
uniwersytet (krakowski); studium generale
(Cracoviense)
DialSbign p. 66, v. 48 : m-i nostrae studiorum ... almae.
II.
transl. de rebus
A.
przyczyna, źródło;
causa, origo.
B.
najważniejsza okolica;
caput, regio inter ceteras
excellens (saec. XV ex. ).
C.
meton. et in imagine
nomen matris variis rebus imponitur
1. terrae.
2.
materiae :
STOB. Parv. fol. B Ib : nomina transumptiva materiae sunt: m-er, quia forme ex potentia eius quasi proles ex vtero matris educuntur; femina etiam dicitur ... silua ... chaos etc.
WROCŁ. Epit. fol. a VIb : quinque sunt nomina materie improprie dicta ... silua ... turpe ... m-er, inquantum est principium passivum transmutationis phisice, sicut m-er gene rationis; femina ... chaos.
3.
cerebri
partibus quibusdam
CodEp III p. 115 (a. 1461) : cerebrum ... habet duas pelles, quibus tegitur ... unam, que dicitur piia m-er et alteram, que dicitur dura m-er etc.
D.
varia
1.
margaritarum, perlae (-arum)
macica perłowa, wewnętrzna powierzchnia muszli połyskująca tęczowo;
concharum pars interior coruscans
GLr I p. 391. AKapSąd II p. 631 (a. 1480) : imago in m-e margaritarum esculpta.
Ib. I p. 515 (a. 1481) : III anuli cum zaphiris et quartus cum m-e perlarum.
GLb p. 62 : m-er perlae «maczicza perlova».
2.
astr.
płytka podstawowa przy
astrolabium; astrolabii tabula
principalis
VITELO Opt. p. 61 : assumatur ... uas aeneum rotundum conuenienter spissum ad modum m-is astrolabij.
InstrAstr p. 125 (a. 1408) : 1 ta quod dyameter, que est in fundo m-is ... transeat recte per medium foramen.
Ib. p. 102 (saec. XV) : astrolabium ita construitur: accipe tabulas de auricalco ... quarum una ceteris est grossior, id est amplior, puta inferior, que m-er proprio nomine nuncupatur.Ita ib. saepe.
3.
litterae
oryginał pisma;
litterarum exemplum primum
AGZ XIV p. 412 (a. 1454) : domini, volo videre m-em istius litere, videlicet librum.Cf. MATRIX II 2b MATERNALIS I 5.