- F.
- Th.
- Bl.
- S.
- Dc.
- B.
I.
1.
materialny, uchwytny zmysłami (w przeciwstawieniu do
duchowego lub umysłowego); qui sensibus
percipitur, corporalis.
Glossae
Pol.
RFil XXIV p. 140 (saec. XV ex.ex) : domus Dei m-is «czelesczny».
GLb p. 62 : m-is «rzecz vydoma» ex materia.
Syn.
naturalis (
WROCŁ. Epit. fol.
e VIb).
Opp.
immaterialis (
MatFil IV
p. 49,
saec. XV
et saepius), spiritualis (
STOB. Parv. fol. l
IIa).
Dicitur v. gr.
cibus (
MARTIN. OP.
Serm.
p. 478
)
, corona (regni :
DŁUG.
Hist. I p. 273 = II
p. 33
ed.nov.
;
MIECH. Chr.
p. 37
)
;,
ecclesia (
AKap
p. 170, a.
1559),
item sensu latius transl.
culpa (
DokKujMaz
p. 288, a.
1215
:
piarum est mencium
culpam agnoscere, vbi culpa non notatur, quare magis is vigilare non debet, quem culpa deprimit cottidie m-is)
, verbum (
CodEp I 1, p. 119, a. 1440 : haec multo melius iubilo cordis concipitur ... quam m-i verbo depromitur).Occ. wykonany z materii nieożywionej; e materia inanimata confectus (opp. carnalis)
GALL p. 59,12 : pro puero puerum, pro falso perfice verum, confice carnalem, retinens tibi m-em (i. imaginem pueri ).
Praec.
phil.
condicio (
GOST. Th. fol. e
VIIb)
, subiectum (
STOB. Parv. fol. A IIIa
et saepius), substantia (
MatFil IV
p. 49, saec.
XV)
, virtus (syn. organica, corporea
ib. VII
p. 19,
saec. XIV ex.).
N.
locut.
gladius
sim.: władza świecka; de potestate saeculari
(opp.
spiritualis)
GALL p. 119,6 : quod armis sibi m-bus non licebat, hoc armis perficere spiritalibus ... satagebat.
KodPol II p. 49 (a. 1253) : ipsius episcopi mucronem ... nostro m-e (sic ), ut patronum condecet, adiuturi.
WŁODK. ScrSel II p. 373 : imperator habet exercicium gladii m-is.
Syn.
saecularis :
ZABOR. Tract. p. 64 : gladium spiritualem papa per se ipsum, saecularem sive m-em per alios regit.
2.
abs.
loco subst.
materiale,,
-is
n.
substancja materialna;
substantia corporalis
ArLit I p. 9 (a. 1421) : sicut corpus m-bus alitur, ita et mens intus pinguetudine spiritualium recreatur.
AEG. Th. fol. B IIa : in m-bus realiter differt esse ab essentia.
N.
pl.
α.
materiał, tworzywo;
materia, copiae materiae
AKapSąd III p. 271 (a. 1499) : m-ia pro organo fabricando (ed. -a) ... emerat.
β.
środki materialne, dochody;
reditus
KodUJ I p. 39 (a. 1401) : deductis suis ... legitimis de huiusmodi ... beneficio m-bus ... residuum dictorum huiusmodi beneficii fructuum pro illo curato ... derivetur.
II.
phil.
t.t. materialny, dotyczący materii jako przeciwieństwa
formy; qui ad materiam (cf.
s.
v. III)
pertinet (opp.
formalis)
MatFil IV p. 10 (saec. XIV ex.) : essentia ... dicit principium formale, ens autem m-e.
Ib. p. 51 (saec. XV) : in substantiis sensibilibus compositis ex materia et forma genus sumitur ab eo, quod est m-e in se et differentia sumitur ab eo, quod est formale.
STOB. Sign. fol. A IIb : in rebus id, in quo plura conveniunt, dicitur m-e vel potentiale.
N.
theol.
institutio baptismi :
WROCŁ. EpitConcl fol. B Ia : m-is siue potencialis institucio baptismi fuit, quando Dominus baptisabatur a Ioanne (Matthei III), tunc enim collata fuit virtus regeneratiua aquis.
Iuncturae notabiliores
1.
sensu metaphysico
causa:
GŁOG. Hisp. fol. IVb : quattuor sunt cause rerum: m-is, formalis, effitiens et finalis.
WROCŁ. Epit. fol. b IIa : causa m-is est, ex quo aliquid fit, vt es est materia statue.Ita saepius, etiam extra textus phil. proprie dictos
KomKadł p. 11 : causam ... m-em proprie dictam notitia praesentis operis non habet, cum sit simplex qualitas in anima, habet tamen causam m-em improprie dictam, quae dicitur materia circa quam, et est: gesta memoratu digna ... principum et regum Poloniae.
RFil XXII p. 9 (saec. II ex.) : causa m-is sive subiectum huius libri sunt quatuor virtutes cardinales.Aliter
SZYDL. p. 10 : causa m-is libri est papirus, incaustum ... et protraccio literarum.
Item
esse (
GŁOG. Alex. II fol.
H IIb
;
WROCŁ. Epit. fol. e IIa)
;, identitas
(opp. specifica:
MatFil IV
p. 47, saec.
XIV ex.ex
et saepius), potentia (syn. materia:
ExPhys fol. c
VIIb)
, perfectio (
GOST. Th. fol. h IVb)
, principium (
MatFil IV
p. 10, saec.
XIV ex.ex
et saepius ib. ). Abs. loco subst.
materiale,,
-is
n.
i. fere q. materia
WROCŁ. EpitConcl fol. d VIb : tres Persone Diuine non conueniunt in essentia sicut in toto m-i, sicut dicimus tres statuas esse vnum et idem aurum.
Simili sensu pl.
materialia,,
-ium
n.
SACR. Elucid. fol. d Vb : qui m-ia et formalia baptismi veraciter cognoscit.
2.
sensu
log.
et gramm.
a.
consequentia:
BYSTRZ. AnalPr fol. b IIb : consequentia m-is est consequentia necessaria, que non tenet in omnibus terminis simili forma arguendi retenta.
Id. ParvLog fol. S IVb : consequentia m-is ... solum tenet gratia habitudinis terminorum, sicut consequentie dialectice.
b.
definitio:
WROCŁ. Epit. fol. e IVa : si unam illarum definitionum contingit demonstrare de definito per aliam, illa, que demonstratur, vocatur m-is, illa vero, per quam fit demonstratio, vocatur formalis.
ExPhys fol. k IVb : diffinitio dicitur m-is, que est demonstrationis conclusio.
c.
descensus:
WROCŁ. Dial. fol. M IIa : descensus ... m-is est, quando sub aliquo termino sic descenditur, quod sic non sub quolibet termino eodem modo supponente ... descendere est possibile.
d.
differentia:
BYSTRZ. Top. fol. n IIIb : differentie m-es sunt ille, que se tenent ex parte terminorum vel propositionum, cuiusmodi sunt veritas, falsitas, contingentia, impossibilitas, necessitas, possibilitas, probabilitas, notioritas.
e.
modus significandi:
STOB. Sign. fol. A IIb : in grammatica ille modus significandi essentialis, in quo ... partes orationi sic conueniunt, dicitur m-is seu generalis, in quo vero differunt, dicitur formalis vel specialis.
f.
principia (partes) syllogismi:
GŁOG. Anal. fol. AA IIIb : principia m-ia sylogisini ... sunt termini et propositiones.
BYSTRZ. AnalPr fol. a IIa : de principiis m-bus syllogismi, que sunt propositio et terminus.
Ib. fol. g VIIb : philosophus docet resoluere syllogismum in suas partes m-es.
N.
propositionis :
WROCŁ. Dial. fol. A VIIIb : partes propositionis cathegorice ... m-es sunt subiectum et predicatum, que se habent vt materia propositionis cathegorice.
g.
praedicatum (subiectum)
BYSTRZ. AnalPr fol. a VIa : ad hoc, quod aliquid sit terminus in proposito, requiritur, quod possit esse subiectum vel predicatum m-e propositionis;item praedicatio:
id. Log. fol. e IIIa : si terminus ’genus’ a parte subiecti communis sumitur pro per se significato et in predicato pro denominato ... talis predicatio est m-is, similis huic ’genus est animal’.
h.
proprietas propositionis:
BYSTRZ. AnalPr fol. l IIa : verum et falsum sunt materie propositionum vel saltem proprietates m-es.Cf. id. Elench. fol. z VIb.
i.
restrictio:
BYSTRZ. ParvLog fol. M Ib : restrictio m-is est suppositio termini pro pautioribus suppositis propter aliquid additum, quam sine tali supponeret.
j.
significatio:
BYSTRZ. ParvLog fol. Y IVb : propositio ‘homo est animal’ significatione m-i significat hominem esse animal, formali vero siue totali significat hanc rem hominem esse hanc rem animal.
Id. Log. fol. r VIb : licet concreta significent idem significatione m-i, siue habent idem significatum m-e, non tamen significant idem significatione formali.
k.
suppositio:
BYSTRZ. ParvLog fol. E IIa : suppositio m-is est acceptio termini pro suo significato non vltimato vel pro suis significatis non vltimatis.
GIEŁCZ. fol. B Va : suppositio dicitur m-is ... quia est termini acceptio pro materia.
WROCŁ. Dial. fol. L Vb : suppositio m-is est, quando terminus stat pro materia sua, hoc est pro litteris et sillabis, vt: homo est nomen.
N. abs.
loco
subst.
materiale disputationis :
BYSTRZ. Top. fol. 153b : arguere ad vtramque partem ... pertinet ad m-e disputationis.
III.
sensu non satis certo, haud dubio tamen e vocis usu
phil.
derivato
studens:
ACapOP p. 534 (a. 1596) : conventui Cracoviensi assignamus ... pro studentibus m-bus et philosophiae fratrem Bernardum (cf.] ib. supra pro studentibus formalibus).